HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VI
LỜI NÓI ĐẦU
Trong hành trình phát triển của nền giáo dục Việt Nam, hệ thống các
trường THPT chuyên ngày càng khẳng định được vị thế quan trọng của mình
trong việc phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng nhân tài, chắp cánh những ước
mơ bay cao, bay xa tới chân trời của tri thức và thành công. Đối với các trường
THPT chuyên, công tác học sinh giỏi luôn được đặt lên hàng đầu, là nhiệm vụ
trọng tâm của mỗi năm học. Hội thảo khoa học các trường THPT chuyên Khu
vực Duyên Hải và Đồng bằng Bắc Bộ là một hoạt động bổ ích diễn ra vào tháng
11 thường niên. Đây là dịp gặp gỡ, giao lưu, học hỏi, trao đổi kinh nghiệm
giảng dạy, phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng đội tuyển học sinh giỏi Quốc gia,
Quốc tế giữa các trường THPT chuyên trong khu vực. Năm năm qua, các hội
thảo khoa học đều nhận được sự hưởng ứng nhiệt tình của các trường, bước đầu
đã đem đến những hiệu ứng tốt, tác động không nhỏ đến công tác bồi dưỡng học
sinh giỏi và chất lượng đội tuyển học sinh giỏi quốc gia của các trường Chuyên.
Năm 2013 là năm thứ 6, hội thảo khoa học của Hội các trường THPT
chuyên Khu vực Duyên hải và Đồng bằng Bắc Bộ được tổ chức tại Thái Bình mảnh đất quê lúa, mang trong mình truyền thống yêu nước và truyền thống hiếu
học. Tại hội thảo lần này, chúng tôi chủ trương tập trung vào những vấn đề mới
mẻ, thiết thực và có ý nghĩa đối với việc bồi dưỡng học sinh giỏi, để quý thầy
cô đã, đang và sẽ đảm nhiệm công tác này tiếp tục trao đổi, học tập, nâng cao
hơn nữa năng lực chuyên môn của mình.
Tập tài liệu của Hội thảo lần thứ VI bao gồm những chuyên đề khoa học
đạt giải của quý thầy cô trong Hội các trường THPT chuyên Khu vực Duyên hải
và Đồng bằng Bắc bộ. Các bài viết đều tập trung vào những vấn đề trọng tâm đã
được hội đồng khoa học trường THPT chuyên Thái Bình thống nhất trong nội
dung hội thảo. Nhiều chuyên đề thực sự là những công trình khoa học tâm
huyết, say mê của quý thầy cô, tạo điểm nhấn quan trọng cho diễn đàn, có thể
coi là những tư liệu quý cho các trường trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi.
Xin chân thành cảm ơn sự cộng tác của quý thầy cô đến từ các trường
các kiến thức cơ bản về học phần này, còn yêu cầu hiểu sâu sắc và rèn luyện các
kỹ năng có liên quan, giải các bài tập thực tế có liên quan đến chế độ nhiệt.
Trong điều kiện trên toàn quốc chưa có bộ sách giáo khoa chuẩn cho học sinh
trường chuyên, lượng kiến thức cho nội dung này được đề cập rất ít trong tài
liệu sách giáo khoa. Vì vậy, việc học tập và giảng dạy học phần này gây không
ít khó khăn cho các thầy cô và học sinh chuyên, đặc biệt trong việc bồi dưỡng
học sinh giỏi. Trong khi đó, yếu tố Nhiệt của khí hậu Việt Nam lại là một trong
những nội dung có vị trí quan trọng, thường xuất hiện trong các kỳ thi chọn Học
sinh giỏi các cấp tỉnh, quốc gia.
Vì thế chuyên đề này nhằm mục đích hệ thống hóa các nội dung kiến thức
cơ bản về yếu tố Nhiệt của khí hậu Việt Nam, các nhân tố ảnh hưởng tới chế độ
nhiệt, tác động của nó đến tự nhiên và các hoạt động kinh tế xã hội, các dạng bài tập
có liên quan... Chuyên đề này rất hữu ích cho việc bồi dưỡng học sinh giỏi.
II. MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI
Đề tài nhằm cung cấp tới người đọc những kiến thức, kĩ năng cơ bản trong
học và làm bài tập về chế độ nhiệt của khí hậu Việt Nam. Như đã đề cập trong
phần đặt vấn đề: nội dung về chế độ nhiệt của khí hậu được thể hiện trong sách
giáo khoa rất ít, nhưng vai trò của nó thì rất quan trọng trong cả tự nhiên và kinh
tế - xã hội. Vì vây, thông qua quá trình giảng dạy, đặc biệt bồi dưỡng học sinh
Trường THPT Chuyên Thái Bình
2
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VI
giỏi, chúng tôi đã tích lũy được lượng kiến thức và kĩ năng tương đối hoàn
chỉnh về chế độ nhiệt của khí hậu Việt Nam và đã được thể hiện đầy đủ trong đề
tài này.
Trường THPT Chuyên Thái Bình
3
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VI
Bảng 1: Nhiệt độ trung bình năm của một số địa điểm của nước ta
Địa điểm
Vĩ độ
Nhiệt độ trung bình năm
o
Lạng Sơn
21 50’B
21,6oC
Hà Nội
21o01’B
23,5oC
Vinh
18o40’B
23,9oC
Quảng Trị
16o44’B
25,0oC
Huế
16o24’B
25,2oC
Quảng Ngãi
Huế
20,0oC
Đà Nẵng
21,3oC
Quy Nhơn
23,0oC
Nha Trang
23,8oC
Tp Hồ Chí Minh
25,8oC
Về biên độ nhiệt, nơi nào chịu tác động của gió mùa Đông Bắc sẽ có biên
độ nhiệt cao hơn, vì thế biên độ nhiệt giảm dần từ Bắc vào Nam.
Trường THPT Chuyên Thái Bình
4
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VI
15,2oC
Plâycu
800m
21,8oC
Đà Lạt
1513m
18,3oC
Vì thế, mặc dù là xứ sở nhiệt đới nhưng ở những vùng núi cao Việt Nam
có khí hậu mát mẻ, nhiều nơi có phong cảnh đẹp, địa hình thuận lợi đã được xây
dựng thành các điểm du lịch nghỉ mát nổi tiếng như Đà Lạt, Bà Nà, Sa Pa, Tam
Đảo, Mẫu Sơn..
- Phân hóa theo chiều Đông - Tây:
Do ảnh hưởng của biển và do tác dụng chắn gió của các dãy núi chạy
theo hướng Tây Bắc – Đông Nam đã dẫn tới sự phân hóa Đông – Tây của nhiệt
độ. Biểu hiện rõ rệt nhất là sự khác nhau về chế độ nhiệt giữa vùng núi Đông
Bắc và Tây Bắc nước ta. Ở cùng một độ cao, nhiệt độ trung bình của Tây Bắc
thường cao hơn Đông Bắc. Nguyên nhân là do ảnh hưởng của gió mùa đông bắc
kết hợp với địa hình. Vùng Đông Bắc là vùng chịu tác động mạnh mẽ nhất tác
động của gió mùa Đông Bắc nên có một mùa đông lạnh, nhiệt độ thấp nhất
nước ta. Do ảnh hưởng của dãy Hoàng Liên Sơn vuông góc với gió mùa Đông
Bắc, những luồng gió mùa đầu mùa và cuối mùa thường yếu nên hầu như không
Trường THPT Chuyên Thái Bình
5
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VI
tác động đến vùng này, chỉ những luồng gió mùa mạnh mới thổi đến đây, nhưng
II.
CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CHẾ ĐỘ NHIỆT CỦA
KHÍ HẬU VIỆT NAM
Chế độ nhiệt Việt Nam chịu tác động tổng hợp của nhiều nhân tố: vị trí
địa lý, hoàn lưu khí quyển, địa hình… Các nhân tố này đã quy định đặc điểm cơ
bản của khí hậu Việt Nam có chế độ nhiệt của miền nhiệt đới. Chúng cũng là
nguyên nhân tạo ra sự phân hóa nhiệt rất phức tạp theo thời gian và không gian:
1. Vị trí địa lý
* Vĩ độ địa lý:
- Phần đất liền Việt Nam nằm từ: 8034’B – 23023’B
+ Với vị trí này, Việt Nam nằm hoàn toàn trong khu vực nội chí tuyến
Bắc bán cầu, hàng năm góc nhập xạ lớn, trong năm tất cả mọi địa điểm ở Việt
Nam đều có 2 lần mặt trời lên thiên đỉnh nên nhận được lượng bức xạ hàng
năm lớn => nhiệt độ trung bình năm cao.
+ Do nằm trong vùng nội trí tuyến nên chênh lệch thời gian chiếu sáng và
góc nhập xạ giữa 2 mùa không quá lớn nên biên độ nhiệt hàng năm không cao.
- Việt Nam trải dài trên khoảng 15 vĩ tuyến nên:
Trường THPT Chuyên Thái Bình
6
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VI
+ Góc nhập xạ giảm dần từ Bắc – Nam => Nhiệt nhận được giảm dần từ
Bắc – Nam => Nhiệt độ trung bình năm tăng dần từ Bắc – Nam.
+ Chênh lệch thời gian chiếu sáng giữa 2 mùa giảm dần từ Bắc – Nam =>
Biên độ nhiệt giảm dần từ Bắc – Nam.
+ Khoảng cách giữa 2 lần mặt trời lên thiên đỉnh tăng dần từ Bắc – Nam
Trường THPT Chuyên Thái Bình
7
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VI
cầu vượt xích đạo, nên trong suốt mùa hè, nhiệt độ không đồng nhất, đặc biệt là
duyên hải Bắc Trung Bộ nhiệt độ chênh lệch khá lớn giữa đầu, giữa và cuối
mùa hạ.
- Gió mùa kết hợp với địa hình làm cho chế độ nhiệt có sự phân hóa theo
không gian sâu sắc hơn:
+ Sự kết hợp giữa gió mùa Đông Bắc với hướng của địa hình là dãy Bạch
Mã, cùng với hình dáng lãnh thổ dài theo chiều vĩ tuyến là nguyên nhân dẫn đến
sự phân hóa chế độ nhiệt theo chiều Bắc – Nam.
+ Hướng của gió mùa Đông Bắc kết hợp với hướng Tây Bắc – Đông
Nam của dãy Hoàng Liên Sơn làm cho chế độ nhiệt có sự khác nhau giữa Đông
Bắc và Tây Bắc
+ Gió mùa mùa hạ với hướng chính Tây Nam kết hợp với yếu tố địa hình
cũng tạo ra sự phân hóa nhiệt rõ nét giữa các khu vực. Gió mùa Tây Nam với
các bức chắn địa hình tạo ra hiệu ứng phơn làm nhiệt độ ở các khu vực khuất
gió tăng cao trong đầu mùa hạ, những khu vực đón gió trực tiếp thì nhiệt độ
thấp hơn, những khu vực địa hình song song với hướng gió thì nhiệt độ cũng
tăng cao.
3. Bề mặt đệm (chủ yếu là địa hình)
Địa hình chủ yếu tạo ra sự phân hóa nhiệt theo không gian, đồng thời còn
làm khắc sâu sự phân hóa nhiệt theo thời gian.
- Phần lớn địa hình Việt Nam là đồi núi thấp nên tính nhiệt đới của chế độ
nhiệt của vùng nội chí tuyến được bảo toàn ở vành đai chân núi.
Những khu vực độ cao dưới 600 – 700 ở miền Bắc và dưới 1000 m ở
miền Nam: có chế độ nhiệt vùng nhiệt đới với nền nhiệt độ cao.
Khu vực có độ cao 600 m ở miền Bắc từ 900m ở miền Nam đến 2600m:
có chế độ nhiệt của miền khí hậu cận nhiệt đới, nhiệt độ hạ thấp.
Khu vực có độ cao >2600m: có chế độ nhiệt của miền khí hậu ôn đới,
nhiệt độ xuống rất thấp.
Sự khác biệt về chế độ nhiệt giữa các địa phương là kết quả tác động của tất
cả các nhân tố trên, trong đó từng khu vực mà có nhân tố đóng vai trò chủ yếu.
III. TÁC ĐỘNG CỦA YẾU TỐ NHIỆT ĐẾN TỰ NHIÊN VÀ KINH
TẾ XÃ HỘI NƯỚC TA.
Yếu tố nhiệt có ảnh hưởng rất lớn đến tự nhiên và kinh tế xã hội nước ta.
Khí hậu Việt Nam với nền nhiệt cao đã quy định thiên nhiên Việt Nam mang
đặc điểm của miền nhiệt đới, đồng thời các hoạt động kinh tế xã hội cũng có
những nét đặc trưng riêng của miền. Sự phân hóa nhiệt theo thời gian và không
gian góp phần tạo ra sự phân hóa các thành phần tự nhiên rất đa dạng. Các hoạt
động kinh tế xã hội cũng có những thay đổi phù hợp với sự phân hóa này.
1. Tác động của chế độ nhiệt đến các thành phần tự nhiên
1.1. Tác động của chế độ nhiệt đến địa hình - đất
- Việt Nam có nền nhiệt độ cao, thúc đẩy quá trình phong hóa đặc biệt là
phong hóa vật lí diễn ra với cường độ mạnh. Quá trình này đã tạo ra khối lượng
vật liệu lớn cho quá trình xâm thực bóc mòn diễn ra nhanh. Từ đó tác động gián
tiếp tới sự hình thành các dạng địa hình xâm thực, xói mòn phổ biến ở miền núi
Việt Nam và hình thành loại đất feralit đặc trưng của miền khí hậu nhiệt đới.
- Sự phân hóa nhiệt theo mùa và theo ngày đêm càng làm cho quá trình
phong hóa diễn ra nhanh hơn. Đặc biệt ở vùng núi cao, chênh lệch nhiệt độ ngày
Trường THPT Chuyên Thái Bình
9
Đai nhiệt đới chân núi: nhiệt cao =>hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa.
Đai cận nhiệt trên núi: nhiệt độ giảm =>hệ sinh thái rừng cận nhiệt đới lá
rộng và lá kim.
Đai ôn đới núi cao: nhiệt độ hạ thấp=>các loài sinh vật ôn đới thưa thớt.
Sự phân hóa nhiệt theo chiều Bắc Nam làm cho ranh giới các đai sinh vật
ở miền Nam lên cao hơn so với miền Bắc.
1.3. Tác động của chế độ nhiệt đến thủy văn
Trường THPT Chuyên Thái Bình
10
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VI
Nền nhiệt cao làm cho sông ngòi nước ta không bị đóng băng như các
nước vùng ôn đới.
Nhiệt độ cao trong mùa khô làm tăng lượng bốc hơi nước, từ đó làm sâu
sắc thêm sự phân hóa của chế độ nước theo mùa. Nhiều nơi nhiệt độ cao kéo dài
dẫn đến hạn hán.
1.4. Tác động của chế độ nhiệt đến các yếu tố khí hậu khác
Các yếu tố khí hậu có mối quan hệ chặt chẽ. Nhiệt chịu tác động của
nhiều yếu tố khí hậu nhưng đồng thời cũng tác động mạnh tới sự hình thành và
phân hóa các yếu tố này.
Mưa
- Nhiệt độ ảnh hưởng rất lớn tới chế độ mưa. Nền nhiệt độ cao của khí
hậu Việt Nam làm cho quá trình bốc hơi diễn ra với cường độ mạnh, góp phần
tăng độ ẩm không khí, gián tiếp làm lượng mưa tăng.
- Ở nước ta, sự thay đổi nhiệt độ theo đai cao làm cho lượng mưa phân
các sản phẩm của miền ôn đới cận nhiệt: xu hào, cải bắp…
Sự phân hóa Bắc – Nam làm cho sản xuất nông nghiệp 2 miền có đặc
trưng riêng: miền Bắc tổng nhiệt thấp hơn, có mùa lạnh nên có thêm nhiều sản
phẩm ôn đới, cận nhiệt. Miền Nam tổng nhiệt cao hơn nên sản phẩm nhiệt đới là
chủ yếu. Miền này có thể phát triển nhiều vụ sản xuất, đẩy mạnh thâm canh.
Sự thất thường trong chế độ nhiệt ảnh hưởng không nhỏ tới sản xuất:
những đợt nóng, lạnh giá kéo dài gây thiệt hại lớn cho mùa màng.
- Dịch vụ:
Khác với các nước vùng ôn đới, cận cực, Việt Nam với nền nhiệt độ cao
quanh năm đã tạo điều kiện cho hoạt động GTVT cũng như các hoạt động dịch
vụ khác ở có thể diễn ra quanh năm mà không gặp phải những trở ngại như:
sông biển bị đóng băng, tuyết phủ…Theo sự thay đổi của chế độ nhiệt, nhu cầu
dịch vụ của người dân có sự khác nhau đặc biệt là ở miền Bắc, các ngành phải
cung ứng kịp thời các sản phẩm theo nhu cầu tiêu dùng.
Trong các ngành dịch vụ, du lịch là một trong những ngành chịu ảnh
hưởng nhiều nhất của chế độ nhiệt. Sự phân hóa nhiệt theo đai cao tạo ra những
vùng nghỉ dưỡng mát mẻ thu hút nhiều khách du lịch. Sự phân hóa mùa của
nhiệt độ cũng ảnh hưởng tới mùa hoạt động du lịch. Mùa nóng là mùa du lịch
nghỉ dưỡng phát triển nhất, mùa lạnh là mùa lễ hội. Nền nhiệt độ của khu vực
phía Nam cao và ổn định quanh năm tạo điều kiện cho hoạt động du lịch, đặc
biệt du lịch biển diễn ra quanh năm.
2.2 Tác động của chế độ nhiệt đến đời sống dân cư, xã hội
Với nền nhiệt độ không quá cao cũng không quá thấp, Việt Nam là địa
bàn thuận lợi cho sự tập trung dân cư với mật độ cao.
Cùng một điều kiện địa hình, những nơi có nhiệt độ ôn hòa dân cư tập
trung đông đúc, tiêu biểu như Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông Cửu
Long, Đông Nam Bộ. Những nơi có chế độ nhiệt khắc nghiệt như duyên hải
Bắc Trung Bộ (có thời kì đầu mùa hạ nhiệt độ lên rất cao).
Sự phân hóa nhiệt theo mùa, đặc biệt là sự hạ thấp nhiệt độ trong mùa
đông ở miền Bắc hình thành trong dân cư thói quen sinh hoạt theo mùa: thời
Phương pháp này giúp các em có khả năng tương tác với người học khác, là một
cách để học tập cách định hướng bài làm, sử dụng phương tiện để giải quyết vấn
đề. Thậm chí, phương pháp này đôi khi có hiệu quả hơn là việc tương tác với
giáo viên. “Học thầy không tày học bạn”. Hoạt động theo cặp thường có nội
dung thảo luận đơn giản hơn, diễn ra trong thời gian nhanh hơn làm việc theo
nhóm. Ở phần chế độ nhiệt, phương pháp này có thể áp dụng cho mọi nội dung:
giải thích về đặc điểm chế độ nhiệt (làm việc theo cặp vì nội dung đơn giản), sự
phân hóa chế độ nhiệt (làm việc theo nhóm: phân hóa theo thời gian, phân hóa
theo không gian...), các nhân tố ảnh hưởng đến chế độ nhiệt (nhóm), sự biến đổi
chế độ nhiệt và nguyên nhân (nhóm,cặp).....
Tuy nhiên phương pháp này đòi hỏi thời gian nhất định để các nhóm làm
việc, thảo luận và trình bày.
1.2. Đàm thoại gợi mở:
Đây là phương pháp truyền thống, sử dụng tương đối phổ biến trong các
trường, các cấp học. Với phương pháp này, học sinh hoạt động cả lớp hoặc cá
nhân. Giáo viên dựa vào những phản hồi thường xuyên của học sinh để liên tiếp
Trường THPT Chuyên Thái Bình
13
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VI
đưa ra những gợi ý hoặc tái hiện kiến thức nhằm đưa học sinh tới nội dung cần
đạt. Đối tượng học sinh giỏi là đối tượng có kiến thức chắc chắn, vững vàng nên
phương pháp này đem lại hiệu quả rất lớn. Đây là phương pháp dễ thực hiện và
được thực hiện với mọi nội dung bài học, có thể kết hợp xen kẽ với các phương
pháp khác.
1.3. E learning:
14
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VI
trình làm việc của các nhóm, theo dõi tiến độ và giúp đỡ kịp thời. Nội dung
công việc càng cụ thể thì việc tiến hành và đánh giá càng đơn giản, dễ thực
hiện. Tổng thời gian thực hiện cả quá trình khoảng 2 tuần. Với chuyên đề chế
độ nhiệt, giáo viên có thể cho học sinh tìm hiểu về sự phân hóa nhiệt độ, thông
qua khảo sát rồi chia nhóm và giao nhiệm vụ như sau:
+ Nhóm 1: Sự phân hóa theo thời gian
+ Nhóm 2: Sự phân hóa theo không gian
Hoặc tìm hiểu về các nhân tố ảnh hưởng đến chế độ nhiệt:
+ Nhóm 1: Các nhân tố:...
+ Nhóm 2: Các nhân tố:...
Hạn chế của phương pháp này là tốn nhiều thời gian trên lớp trong khi
giáo viên còn nhiều công việc khác về chuyên môn và công tác kiêm nhiệm, học
sinh không chỉ học một môn nên không thể áp dụng thường xuyên.
1.5. Giải quyết vấn đề:
Ở phương pháp này, giáo viên đưa học sinh vào những tình huống có vấn
đề rồi giúp học sinh tự lực giải quyết vấn đề đặt ra. Bằng cách này, học sinh có
thể vừa nắm tri thức mới, vừa nắm được phương pháp đi tới tri thức đó, lại vừa
phát triển tư duy tích cực, sáng tạo và biết cách vận dụng tri thức đã có vào tình
huống mới. Để tiến hành phương pháp này cần trải qua 4 giai đoạn: thâm nhập
vấn đề, tìm giải pháp, trình bày giải pháp, ứng dụng. Phương pháp này được áp
dụng tốt nhất trong phần gợi mở học sinh vào bài học mới hoặc làm bài tập ứng
dụng. Chuyên đề chế độ nhiệt có thể áp dụng trong các nội dung sau:
+ Giải thích đặc điểm chế độ nhiệt
+ Trình bày và giải thích sự phân hóa chế độ nhiệt
hoạch hay kết quả làm việc của cá nhân hoặc nhóm. Giáo viên hướng dẫn học
sinh viết tên chủ đề ở trung tâm hoặc vẽ một hình ảnh phản ánh chủ đề. Từ chủ
đề trung tâm vẽ các nhánh chính rồi từ nhánh chính lại vẽ các nhánh phụ. Mỗi
cấp độ nhánh chính, phụ có các nội dung được “mã hóa” cùng một loại chữ,
màu mực. Phương pháp này dùng để tóm tắt nội dung, ôn tập chủ đề, trình bày
tổng quan... Ở chuyên đề chế độ nhiệt, có thể dùng lược đồ tư duy để tổng quan
nội dung sự phân hóa chế độ nhiệt, ôn tập...
1.7. Kể chuyện:
Phương pháp kể chuyện địa lý ít được áp dụng trong toàn bài nhưng có thể sử
dụng như một hoạt động nhỏ để giáo viên kích thích sự chú ý, hướng học sinh
vào nội dung bài giảng hoặc sẽ là một ví dụ điển hình minh chứng cho luận
điểm. Phương pháp này yêu cầu học sinh hoặc giáo viên cần phải đọc nhiều,
nhớ các kiến thức ngoài cuộc sống và áp dụng đúng chỗ. Với chuyên đề nhiệt
độ, giáo viên có thể kích thích học sinh phát biểu kể về những điểm nóng nhất
nước ta, mức độ nóng của nó hoặc giáo viên kể về những câu chuyện sự khác
biệt nhiệt độ giữa các vùng, trong các thời điểm trong năm...
Ví dụ câu chuyện về sự biến đổi nhiệt độ của Việt Nam: “Khí hậu nước ta
vốn mang đặc điểm của vùng nhiệt đới. Đặc biệt, về mùa hè, khi cả 2 miền đều
chịu ảnh hưởng của cùng khối khí nóng ẩm thì ít có sự chênh lệch nhiệt độ giữa
2 miền Nam Bắc. Tuy vậy, lần đầu tiên trong lịch sử ngành Khí tượng Thủy văn
nước ta ghi nhận được vào giữa mùa hè mà tiết trời miền Bắc, nhất là tại các
tỉnh vùng núi, lạnh rét như những ngày mùa đông. Lúc 7 giờ sáng nay (13.6),
các trạm khí tượng vùng núi quan trắc được nhiệt độ thấp nhất tiếp tục giảm
thấp. Cụ thể, núi Tam Đảo (Vĩnh Phúc) giảm xuống 18,2o C; Hoàng Su Phì (Hà
Trường THPT Chuyên Thái Bình
16
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
17
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VI
Hình 1: Bản đồ nhiệt độ trung bình thế giới
Hình 2: Bản đồ nhiệt độ trung bình năm của Việt Nam
Trường THPT Chuyên Thái Bình
18
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VI
Bảng 6: Bảng nhiệt độ trung bình năm một số địa phương nước ta
Nhiệt độ trung bình Tổng nhiệt hoạt động
Địa điểm
Vĩ độ
năm
năm
o
o
Lạng Sơn
21 50’B
21,6 C
+ Dùng hình này cũng giải thích cho học sinh tại sao trong chế độ nhiệt
của miền lãnh thổ phía Bắc có dạng một cực đại, một cực tiểu (khoảng cách hai
lần Mặt Trời lên thiên đỉnh ngắn), còn trong chế độ nhiệt của phần lãnh thổ phía
Nam có dạng ha cực đại, hai cực tiểu (do khoảng cách hai lần Mặt Trời lên thiên
đỉnh cách xa nhau).
2.3. Phần sự phân hóa chế độ nhiệt
*. Biểu hiện
Trường THPT Chuyên Thái Bình
19
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VI
- Theo thời gian: dùng hai bản độ nhiệt trung bình tháng 1 và
tháng 7 trong Atlat Địa lí Việt Nam.
Hình 4: Bản đồ Nhiệt độ trung bình nước ta tháng 1 và tháng 7
+ Dùng bảng số liệu về nhiệt độ trung bình tháng 1 và tháng 7 ở nước ta.
Bảng 7: nhiệt độ trung bình năm, tháng 1, tháng 7 một số địa điểm Việt Nam
Địa điểm
Hà Nội
Huế
Tp HCM
Nhiệt độ TB năm
23,4
25,1
600
500
20
400
15
300
10
200
5
100
0
0
1
2
3
4
5
150
15
100
10
50
5
0
0
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
Lîngma
NhiÖt ®é
Biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa Hà Nội
- Phân hóa theo không gian
Trường THPT Chuyên Thái Bình
21
22
Nhiệt độ trung bình năm
21,6oC
23,5oC
23,9oC
25,0oC
25,2oC
25,8oC
26,8oC
27,1oC
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI - ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VI
Bảng 6: Biên độ nhiệt năm một số địa điểm Việt Nam
Địa điểm
Biên độ nhiệt trung bình năm
Lai Châu
9,4oC
Hà Nội
12,5oC
Thanh Hóa
12,0oC
Vinh
12,0oC
Huế
9,4oC
Tp Hồ Chí Minh
200
20
150
15
150
15
100
10
100
10
50
5
50
5
0
nhau về độ cao như Đà Lạt – Nha Trang, Lạng Sơn – Sa Pa
•
• Sử dụng bảng số liệu về nhiệt độ trung bình năm một số địa điểm
có độ cao khác nhau
Địa điểm
Độ cao
Nhiệt độ trung bình năm
Sơn La
676m
21,0oC
Tam Đảo
897m
18,0oC
Sa Pa
1570m
15,2oC
Plâycu
800m
21,8oC
Đà Lạt
1513m
18,3oC
Bảng nhiệt độ trung bình năm một số địa điểm
+ Theo chiều Đông – Tây
Trường THPT Chuyên Thái Bình
24
Copyright: Tài liệu đại học ©