Tình yêu quê hương đất nước là một nguồn thơ không bao giờ vợi cạn trong văn học nước ta. Đó là cảm
hứng chủ đạo của thơ kháng chiến chống Pháp. Cảm hứng ấy dược nói lên thiết tha và sâu lắng trong
nhiều bài thơ mà tiêu biểu là Bên kia sông Đuống của Hoàng Cầm và Việt Bắc của Tố Hữu – hai bài thơ
của hai vùng quê đất nước: quê hương Kinh Bắc và quê hương Cách mạng.
Bài thơ được Hoàng cầm viết ra trong một đêm "thức trắng" khi anh nghe tin giặc Pháp chiếm đóng và
tàn phá quê hương Kinh Bắc thân yêu của mình. Đó là nỗi lòng của đứa con yêu gửi về quê mẹ với niềm
xót xa căm giận và niềm tự hào yêu thương một vùng quê cổ kính đẹp giàu mà anh đã từng gắn bó suốt
tuổi thơ. Gương mặt quê hương hiện lên trong bài thơ vừa đau thương, đẹp giàu, lại anh hùng – tình
nghĩa; cảnh sắc và con người hòa quyện với nhau thành những ấn tượng đặc sắc khó quên.

Quê hương bị giặc tàn phá hiện lên qua những vần thơ xót xa căm giận, với một nỗi đau thật cụ thể, như
là có thể cảm giác được:
Sao xót xa như rụng bàn tay.
Đó là những "ngày khủng khiếp" nhất: ruộng khô, nhà cháy, quán đổ, chợ tan… là mẹ già "bước cao thấp
bên bờ tre hun hút" chạy trốn lũ giặc: là em bé trong mơ cũng "thon thót giật mình" bởi "bóng giặc giày
vò những nét môi xinh"!… Nỗi đau ấy day dứt suốt bài thơ trong cái điệp khúc "Bây giờ tan tác về đâu"
để rồi đúc lại trong lời nguyền phẫn nộ:
Đã có đất này chép tội
Chúng ta không biết nguôi hờn.
Quê hương ấy là vùng đất Kinh Bắc đẹp giàu và có truyền thống văn hóa lâu đời. Bằng niềm tự hào mãnh
liệt về vùng quê nổi tiếng của mình. Hoàng cầm đã dựng lên gương mặt quê hương thật đẹp và đáng yêu.
Quê hương ấy có dòng sông Đuống lấp lánh chảy giữa đôi bờ "ngô khoai biêng biếc", "dâu mía xanh
xanh", có mùi lứa nếp thơm nồng dậy khắp làng quê, có "tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong – màu dân
tộc sáng bừng trên giấy điệp". Đó còn là vùng quê của hội hè đình đám quanh năm, của những nghề thủ
công nổi tiếng – là một trong ba cái nôi văn hóa của dân tộc Việt Nam.
Quê hương đẹp giàu ấy lại là nơi sinh ra những con người anh hùng mà tình nghĩa. Hình ảnh những người
du kích đánh giặc hiện lên sáng đẹp cả câu thơ:
Dao lóe giữa chợ
Gậy lùa cuối thôn
Lúa chín vàng hoe giặc mất hồn
đã làm cho chúng "phát điên, quay cuồng như xéo trên đống lửa". Và những bà mẹ chiến sĩ đón con bộ

Dưới ngòi bút của nhà thơ cách mạng Tố Hữu, quê hương cách mạng Việt Bắc hiện lên đẹp, đáng yếu và
gắn bó với mọi người chúng ta. Nó đã trở thành quê chung của mỗi một người Việt Nam yêu nước.
a. Nét chung
Hoàn cảnh sáng tác và đối tượng miêu tả có thể khác nhau, nhưng đều là cảm hứng về quê hương đất
nước trong thời kì kháng chiến chống Pháp, nên hai bài thơ có những nét chung dễ nhận thấy:
- Cảm hứng về quê hương đốt nước đau thương và căm thù trong chiến tranh (mang âm hưởng xót xa căm
giận).
- Cảm hứng về quê hương đất nước giàu đẹp (mang âm hưởng ca ngợi tự hào).
- Cảm hứng về nhân dân anh hùng – tình nghĩa (mang âm hưởng ca ngợi tự hào).
Tụy đậm nhạt có thể khác nhau do mục đích sáng tác và tính chất của từng bài thơ, nhưng ba cảm hứng
trên đây đều có trong hai bài thơ như đã phân tích ở mục 1. Những cảm hứng đó đều bắt nguồn từ lòng
yêu quê hương đất nước tha thiết, niềm tự hào mãnh liệt về đất nước giàu đẹp, nhân dân anh hùng – tình
nghĩa, và lòng căm thù giặc sâu sắc của các nhà thơ. Nó trở thành những cảm hứng truyền thống trong thơ
ca kháng chiến.
b. Đặc điểm riêng
Thơ là tiếng nói của từng cá nhân – thi sĩ, nó không thể không mang cảm hứng riêng của từng nhà thơ.
Huống chi hoàn cảnh sáng tác và tính chất của các bài thơ lại không giống nhau. Vì vậy, trong cảm hứng
chung lại có những nét riêng của cảm hứng về quê hương đất nước trong từng bài thơ. Và cảm hứng riêng
đó đã dựng lên những gương mặt đất nước không giống nhau qua mỗi bài thơ:
- Bên kia sông Đuống: Đất nước là quê hương Kinh Bắc cổ,kính, một vùng quê văn hóa lâu đời với tranh
Đông Hồ đậm màu sắc dân tộc, với tiếng chuông chùa ngân nga văng vẳng, với lễ hội tưng bừng rộn rã
quanh năm, với những con người không thể nào lẫn được: "những cô hàng xén răng đen – cười như mùa
thu tỏa nắng … Và hình ảnh cô gái Kinh Bắc duyên dáng trữ tình ây cứ thấp thoáng an hiện trong suốt bài
thơ… Là người con của quê hương quan, họ, cảm hứng của Hoàng cầm mang đậm chất Kinh Bắc: thiết
tha, day dứt, sâu lắng, ngọt ngào.
- Việt Bắc: Đất nước được hội tụ và kết tinh lại trong hình ảnh quê hương cách mạng anh hùng tình nghĩa.
Bài thơ là khúc hát ân tình của con người kháng chiến với quê hương cách mạng, là nghĩa tình thủy chung
sâu nặng giữa người về xuôi và người ở lại trong giờ phút chia tay lịch sử. Cảm hứng của Tố Hữu đối với
quê hương cách mạng là cảm hứng của người trong cuộc đã từng sống, hiểu và yêu quê hương cách mạng
thiết tha mặn nồng. Đó là tình cảm chính trị nhưng lại được nói lên một cách tự nhiên bằng giọng điệu