Nhn thc cềa ngi dân
ặậi vèi vn ặ qun l
ngun cht thi lển trong
tnh Thi Bnh
D. Pillot, J.F. Le Coq, Nguyn Th Hoa L, V. Porphyre
Hiữn nay, Thi Bnh là mẩt tnh c ngành chđn nui lển pht
trin mnh do chnh sch mẻ ca và do ặi sậng ngi dân
ặang ặểc nâng cao. Tuy nhin, ặiu này kọo theo s gia tđng
khậi lểng cht thi vt nui. Phân tch kin cềa ngi dân
ặậi vèi vn ặ qun l ngun cht thi chđn nui cho thy toàn
bẩ cc ặậi tểng trong vễng ặu lo lổng trèc nhng tc ặẩng
xu cềa hot ặẩng qun l cht thi. òc biữt, h sể rêng
nhng nh hẻng xu này s gây hi tèi cht lểng cuẩc sậng,
sc kho và cc hot ặẩng kinh t cềa h. ò gii quyt ặểc
vn ặ trn, ngi dân mong muận mẩt sậ gii php phi ặểc
thc hiữn nh s dng cht thi mẩt cch hểp l, tin hành trao
ặấi phân gia hẩ tha và thiu phân, p dng cc k thut tch
tr, x l phân, tấ chc cc kho tp hun cho ngi dân, di
di chđn nui ra khãi vễng dân c và gim st cc că sẻ chđn
nui. Trong nghin cu này, chng ti ặ s dng phân tch
th ch qua phăng php PACT nhêm tm ra mẩt sậ cng c
hành ặẩng c th ặp ng ặểc cc vn ặ ặt ra: xc ặnh
r vai tr cềa tng ặậi tểng, phậi hểp và tấ chc gia h, trin
khai cc hèng ch ặo, cc php ch và quy ặnh. Cuậi cễng,
trao ặấi gia cc ặậi tểng cho thy nu thc hiữn cc gii
php khng tật s gây ra mẩt sậ hu qu. Gii php ngi dân
ặ xut nhiu nht vn là lổp ặt Biogaz, di di chđn nui và
thc thi cc quy ặnh. Tuy nhin, cc gii php trn cng c
th gây tc ặẩng tiu cc ặn cht lểng nèc và bnh diữn
chung cềa x hẩi.


ch) ặậi vèi vn ặ cht thi lển. Tip ặ, da trn nhn thc này, kt hểp vèi phân tch th ch, chng ti tm ra
cc hèng hành ặẩng và tin hành tho lun v cc hèng hành ặẩng này.
Sau khi ặ làm r cc thut ng và phăng php phân tch, chng ti s trnh bày nhng ặậi tểng lin quan ặn
vn ặ {qun l cht thi lển}. Sau ặ, chng ti phân tch kin cềa cc ặậi tểng trèc vn ặ ặt ra và nhng
gii php h ặ xut hiữn nay.
Trong bèc tip theo, chng ti trnh bày kt qu phân
tch th ch (phăng php PACT) ặ ch ra nhng ặậi
tểng chề chật, nhng vn ặ ặim và nhng khu vc
thậng nht nhêm thc hiữn mẩt tin trnh thay ặấi chung,
gii quyt ặểc cc vn ặ ặt ra.
Cuậi cễng, bêng cch da trn cc kt qu cềa cuẩc
hp tấng kt nghin cu th ch vèi s tham gia cềa cc
ặậi tểng ặa phăng, chng ti s tho lun v lểi ch,
kh khđn và hn ch cềa cc hèng hành ặẩng chnh
ặ ặểc ặ xut.

56


V. Porphyre, Nguyn Qu Ci (bin tp).Hà Nẩi: n phằm cềa PRISE, 2006.
Thâm canh chđn nui lển-qun l cht thi và bo vữ mi trng:
nghin cu ặểc thc hiữn ti tnh Thi Bnh, min Bổc Viữt Nam.

Phăng php nghin cu
Trèc vn ặ lin quan ặn nhiu ặậi tểng, tèi tài sn
chung (qun l cht thi - mi trng) và c mc ặch

xc ặnh hành ặẩng da trn s thậng nht cềa cc ặậi
tểng, chng ti chn phăng php phân tch th ch
gi là PACT - Pro-Active Conciliation Tool (Khung 1) ặểc rt ra t phăng php phân tch di sn (2, 3).


Nhn thc cềa ngi dân ặậi vèi vn ặ
qun l ngun cht thi lển trong tnh Thi Bnh

ò trin khai phăng php này, chng ti ặ ặiu tra
cc ặậi tểng c lin quan và tm hiu s tc ặẩng qua
li gia h trong s pht trin hữ thậng {qun l cht thi
chđn nui} ti tnh Thi Bnh. Tấng cẩng, chng ti ặ
thc hiữn ặểc 94 cuẩc ặiu tra, phãng vn cc ặậi
tểng ẻ nhiu cp ặẩ khc nhau: cp x (trong 4 huyữn:
V Th, Qunh Ph, Thi Thu, òng Hng), cp tnh
và cp Nhà nèc.
Cc cuẩc phãng vn ặểc thc hiữn nhêm tm hiu quan
ặim cềa ngi dân và da trn 4 ặim chề yu sau: (1)
ặc ặim ho tnh và cc ặậi tểng (2) d ặon hành
ặẩng và mậi quan hữ gia cc ặậi tểng, (3) d ặon s
pht trin c th và hu qu cềa n (4) ặ xut thay ặấi
cho tăng lai. òậi vèi ngi chđn nui, chng ti ặt thm
ra mẩt sậ câu hãi nhêm hiu r cc thi quen qun l cht
thi chđn nui và nhng kh khđn h gp phi.

-

-

Hẩ chđn nui bn cng nghiữp {gia tri} và cc
trang tri trong khu vc dân c, do thiu diữn tch
nn nhn chung khng lổp Biogaz và ch nui lển
hoc thc hiữn m hnh VAC nhng khng hoàn
chnh.


òậi tểng gây nh hẻng trc tip ặn tnh hnh
Nhm ặậi tểng th hai này là nhng hẩ sn xut và s
dng cht thi. H là ngi nui lển (ngi sn xut
phân lển) và ngi trng trt - ngi s dng phân lển
cho cc hot ặẩng sn xut nng nghiữp khc.
Ngi nui lển ặểc chia làm 4 loi theo cc tiu
chuằn v că cu (quy m hẩ chđn nui, sậ lển nui) và
khng gian (v tr chđn nui, chđn nui trong khu vc
làng x hay ngoài làng x). Cc tiu chuằn này nh
hẻng tèi kin cềa h trèc vn ặ qun l ngun cht
thi. ò là:
- Hẩ chđn nui lèn hoc {trang tri} vèi hữ thậng s
dng cht thi kt hểp, dng VAC, ặu c b
Biogaz ngoài khu vc làng x.

58

Ba loi ặậi tểng gây nh hẻng gin tip tèi tnh hnh
là cc ặậi tểng chnh tr và hành chnh; ặậi tểng chnh
tr - x hẩi và ặậi tểng nghin cu và pht trin.
Nhm ặậi tểng chnh tr và hành chnh
Bẩ my hành chnh và chnh tr cềa tnh Thi Bnh ặểc
coi là mẩt nhm ặậi tểng c kh nđng thay ặấi tnh
hnh và tp hểp cc hot ặẩng lin quan ặn qun l
cht thi cềa cc ặậi tểng khc. H là chề tch UBND
tnh, chề tch UBND huyữn và cc chề tch x.
Mi mẩt ặăn v hành chnh ặu c cc Phng ban
chuyn trch v vn ặ cht thi chđn nui. Trèc ht,
Sẻ K hoch tnh s tip nhn cc ch th cềa Bẩ Nng

Trng cp tnh c trch nhiữm gim st cc ngun
nhim và tm gii php cho vn ặ ặt ra. òậi vèi chđn
nui, Sẻ Mi trng hot ặẩng kt hểp chề yu vèi
Phng cng nghữ, chuyn v vn ặ pht trin Biogaz.
ụ cp huyữn, Phng thăng mi tip tc ặm bo mậi
quan hữ này và kim lun chc nđng thc ặằy pht trin
m hnh Biogaz.
Cuậi cễng, ặậi tểng y t cp x cng ặểc xp vào
nhm ặậi tểng gây nh hẻng tèi vn ặ qun l cht
thi. H ặểc chia thành hai nhm nhã: cc th y vin
chđm sc sc kho vt nui; bc s chđm sc sc kho
cho con ngi. òây cng là mẩt ặăn v y t c vai tr
giậng nh trung tâm mi trng cp x.
Nhm ặậi tểng chnh tr - x hẩi
ụ mi x, ngi dân c th tham gia vào nđm tấ chc
chnh tr - x hẩi nh sau: Hẩi ph n, òoàn thanh
nin, Hẩi cu chin binh, Hẩi nng dân, Hẩi ngi cao
tuấi. V vn ặ qun l cht thi, ặiu tra cho thy vài
tr quan trng cềa hai trong sậ cc tấ chc này. ò
là Hẩi nng dân và Hẩi ph n. Ngoài vai tr chung
cềa cc tấ chc k trn, hai Hẩi này cho ngi dân
vay vận ặ ặôu t và tấ chc cc kha tp hun k
thut nng nghiữp.
Nhm ặậi tểng nghin cu và pht trin
Nhm ặậi tểng cuậi cễng, t ặểc cc ặậi tểng khc
k ặn trong qu trnh phãng vn c vai tr và nh
hẻng khng nhã ặn vn ặ x l cht thi. H là ặẩi
ng cc nhà nghin cu. òậi vèi tnh Thi Bnh, hai ặậi
tểng phi k ặn là Viữn Chđn Nui và tấ chc nghin
cu CIRAD qua d n E3P.

ặang sậng ẻ thành th cho bit: {Khi ti v thđm bậ mó
ẻ nng thn, ti phi ặng ca nhà ặ trnh mễi hi kh
chu pht ra t hẩ chđn nui duy nht trong làng ẻ ngay
gôn nhà bậ mó ti}. Mễi hi này s càng nng nc hăn
vào mễa h khi nhiữt ặẩ tđng cao. Vn chuyn lển và
vn chuyn phân gây kh chu cho cc hẩ xung quanh
v hot ặẩng này làm pht tn mễi hi nhiu hăn.
Khu vc dân c và làng x b nhim bằn
Tip sau vn ặ mễi hi, ngi dân rt muận vữ sinh
làng x ặểc ci thiữn. Cht thi lển pht tn gôn nh
khổp năi do cc hẩ nêm trong khu vc gia làng vn
chuyn phân ra ặng hoc sang cc hẩ khc. Hăn
na, lển con ặểc th t do ngoài ặng hoc gôn khu
vc dân c cng là mẩt nguyn nhân gây nhim.
Ngoài ra, mẩt bẩ phn khng nhã nhng ngi chđn
nui thi phân ra cc dng chy và hữ thậng măng
mng khin nèc sng và nèc ao khng th s dng
ặểc cho cc hot ặẩng thng ngày na (ra rau, vo
go, vữ sinh,...).
Cn trễng pht trin
Ngi dân ặểc phãng vn ặu quan tâm ặn ặiu kiữn
cuẩc sậng cềa mnh và ln n s pht trin cềa cc loi
cn trễng do cht thi chđn nui gây ra. Do ặc ặim
là mẩt nèc c kh hu bn nhiữt ặèi ằm và do cht thi
lển b pht tn khổp làng nn cn trễng pht trin rt
nhanh. Mẩt ngi dân cho bit: {Cn trễng trong rnh

59



loi bữnh này c th làm vt nui cht mà h sể bữnh
tt hn ch s pht trin cềa vt nui và do ặ, nh
hẻng ặn hiữu qu chđn nui.
nh hẻng cềa dch cm gia côm tèi nhn thc cềa
ngi dân và nguy că thăng mi
Thi Bnh ặ là mẩt trong nhng tnh b dch cm gia
côm hoành hành mnh nht và gây ra nhng hu qu
nng n ặậi vèi ngi chđn nui; ặiu này c nh hẻng
rt lèn tèi nhn thc cềa ngi dân v vn ặ qun l
cht thi chđn nui. Ngi dân rt lo lổng bữnh dch này
s pht trin rẩng. Mẩt mt, h sể s xut hiữn mẩt loi
bữnh l trn lển nguy him tăng t nh dch cm gia
côm. Mt khc, nhng ngi nổm ặểc thng tin nhiu
hăn th lo lổng lển truyn bữnh sang ngi. Ci thiữn vữ
sinh làng x cho phọp trnh ặểc nhng vn ặ này.
Tuy nhin, cc nhà lnh ặo sể rêng s khng th xut
khằu tht lển ra th trng ngoài nu tnh hnh khng thay
ặấi. òiu này gây nh hẻng xu tèi s pht trin kinh
t cềa tnh.

60

Qun l cht thi lãng khng tật km hm s pht
trin cềa cc hot ặẩng kinh t cềa cc hẩ lân cn
Cht thi lãng và nèc ra chung chy sang cc hẩ
lân cn gây hi cho hot ặẩng kinh t cềa cc hẩ này.
Chng ta cễng xem xọt trng hểp cềa hai hẩ chđn
nui gôn k nhau: mẩt hẩ chđn nui lèn va mẻ rẩng
qui m chđn nui và mẩt hẩ chđn nui khc nhã hăn.
Khi hẩ chđn nui lèn thi mẩt lểng lèn phân lãng vào

Trn 100 cuẩc ặiu tra, ch duy nht mẩt cn bẩ huyữn
và mẩt cn bẩ nghin cu ặ cp ặn vn ặ thằm thu
nitrat trong cc lèp nèc ging. Sẻ Nng Nghiữp cho
rêng lểng nită bn cho cây d tha s cn li trong cây
trng mà khng ặi vào cc lèp nèc. V d, mẩt ngi
chđn nui huyữn Thi Thu ni: {V ngun nèc chng
ti s dng hàng ngày là nèc ging, nu nh cht thi
chđn nui c chy ra sng th chng ti cng chng gp
phi vn ặ g}.


V. Porphyre, Nguyn Qu Ci (bin tp).Hà Nẩi: n phằm cềa PRISE, 2006.
Thâm canh chđn nui lển-qun l cht thi và bo vữ mi trng:
nghin cu ặểc thc hiữn ti tnh Thi Bnh, min Bổc Viữt Nam.

Cht thi lển, ngun gậc gây xung ặẩt
Cuậi cễng, ngi dân cho bit qun l cht thi khng
tật s gây bt hoà trong x hẩi. Nhiu trng hểp mâu
thun ặ xy ra: xung ặẩt gia ngi chđn nui và h
hàng anh ta, xung ặẩt gia ngi dân và ngi chđn
nui, gia hẩ chđn nui này c chđn nui gây nh
hẻng xu tèi hot ặẩng sn xut thềy sn ( nhim
ao), nng nghiữp (bo hoà lểng cht thi lãng tãng ặt
làm cây b ngẩ ặẩc) hoc chđn nui (bữnh tt pht trin)
cềa mẩt hẩ lân cn khc.

Cht thi chđn nui lển ch là mẩt kha cnh cềa
vn ặ chung
Cuậi cễng, mc dễ cc ặậi tểng cho rêng cht thi
chđn nui lển là ngun gậc gây mẩt sậ nguy că nhng

cht ặẩc màu da cam quân ặẩi Má ặ li, do ặt b
nhim cht òioxin và do nhng hu qu cềa cht ặẩc
màu da cam tèi sc kho cềa con ngi (4). Mt khc,
ngi dân rt nhy cm vèi nguy că thc phằm. Hiữn
nay, bo ch Viữt Nam ặang ặ cp rt nhiu ặn cc
thi quen nguy him trong s dng phân ha hc và
thuậc tr sâu ặang b cm. Tôn sậ và liu lểng s dng
vểt qu mc chuằn cho phọp. Lểng thuậc tr sâu d
tha vn cn tn d trong thc phằm (5).
Ngun cht thi chđn nui khc: vt, trâu, b
Nhng ngi ặểc phãng vn lun nhn mnh nh
hẻng xu cềa cht thi tèi cht lểng cuẩc sậng (nht
là mễi hi kh chu) và vữ sinh cc dng chy. Tuy
nhin, h khng cho rêng ngi chđn nui lển là ặậi
tểng duy nht phi chu trch nhiữm trèc tnh hnh
hiữn nay. Mc dễ sậ lểng ặàn trâu, b cn t nhng ặ
gây ra mẩt sậ tc ặẩng xu do qun l cht thi cha
hểp l. òàn vt gây nh hẻng trc tip hăn tèi cht
lểng nèc b mt v ngi dân thng th vt trn sng
hoc knh rch. Tt c nhng ặiu trn, nhn chung,
ặu gây phin cho con ngi. Khi ni v vn ặ vữ sinh,
sc kho,... ngi ta cng ặ cp ặn ting ặẩng lển
gây ra mi khi cho chng đn và mẩt sậ phăng diữn
phin phc khc cềa chđn nui.
Phăng thc tiu dễng thay ặấi và rc thi sinh
hot
òậi vèi câu hãi {nn u tin gii quyt vn ặ nào
trèc?}, c tèi 3/4 ặậi tểng ặểc phãng vn tr li nn
ci thiữn vữ sinh làng x bêng cch gii quyt vn ặ
cht thi chđn nui nhng trèc ht côn quan tâm ặn

Qun l thuậc tr sâu và phân ha hc
Thu gom rc thi sinh hot
Qun l cht thi chđn nui lển
Qun l cht thi t cc hot ặẩng chđn nui khc
Hnh 2: Th t u tin theo kin cềa ngi dân

Cc hèng gii php d kin và nhng vn
ặ mèi
Trèc nhng vn ặ trn, ngi dân ặ ặ xut nhiu
gii php khi chng ti phãng vn. Nh ặ nhn mnh
ẻ phôn trn, ặây khng phi là nhng gii php ch
dành ring cho cht thi lển mà cho toàn bẩ vn ặ
qun l nhim và duy tr cht lểng cuẩc sậng.

cn bẩ ẻ cp cao hăn cha xc ặnh r ràng vai tr cềa
tng ặậi tểng trong viữc qun l cht thi và t tấ chc
cc chin dch vn ặẩng. Do ặ, ặiu này làm hn ch
trch nhiữm lin quan cềa cc ặậi tểng ặậi vèi viữc
thc hiữn cc gii php.
V vy, ngi dân thng t chậi thc hiữn cc tẻng
cềa mnh nu cc tẻng này khng ặểc cp trn ềng
hẩ. Cc ặăn v hành chnh khng muận giao viữc qun
l cht thi cho mẩt ặậi tểng ặc biữt nào. H muận
trao ặấi nhiu hăn nhêm bit ặểc cc ặậi tểng khc
làm g, nhêm xc ặnh ặểc nhu côu, trnh hành ặẩng
rm rà và thc hiữn mẩt sậ biữn php mèi. Mẩt sậ x
ặ c s phậi hểp lin ngành gia cc ặăn v y t, th
y, Hẩi nng dân, Hẩi ph n và cc Hểp tc x. Tuy
nhin, do thiu nh hẻng, t kinh ph và do kim nhiu
nhiữm v, cc ặậi tểng khng ặm bo ặểc vai tr

hiu bit v cc nguy că. Ngểc li, ngi dân và ngi
chđn nui li cho rêng ặẩi ng cn bẩ thiu nđng ặẩng
và sng to do khng thc ặểc tnh hnh. Mẩt ch nui
lển ni: {Cc nhà bo côn phi ặn tn cc làng x ặ
miu t ặiu kiữn cuẩc sậng cềa chng ti, ặ bit ặểc
mễi hi xng ln kh chu nh th nào,...Khi cn bẩ
chnh quyn nổm ặểc tnh hnh, h s ặa ra cc biữn
php ci thiữn}.

Gii php t phấ bin ặậi vèi ngi sn xut
T lâu, cht thi chđn nui ặ ặểc s dng cho trng
trt và nui c. Mc dễ ặiu này cho phọp gii quyt
ặểc mẩt phôn vn ặ nhim nhng ngi sn xut
gp phi rt nhiu kh khđn. Vn chuyn phân ra ặng
là mẩt cng viữc vt v, tận thi gian và nhân cng.
Hiữn nay, khng mẩt hẩ nào ề phân theo ặng ngha,
tc là to ra mẩt sn phằm kh, khng mễi và khậi
lểng gim nhiu so vèi ban ặôu. Nhn chung, ngi ta
thng vn chuyn phân bêng bêng xe ặp gổn gi th
ẻ hai bn.

òiu tra cho thy cc tấ chc cn t phậi hểp vèi nhau.
òậi tểng là ngi dân và ngi chđn nui thng
khng bit phi ặn gp ai ặ ặểc t vn, ặểc cung
cp thng tin và tham kho cc gii php. Mi ngi
dân ặu c tẻng cho vn ặ qun l cht thi nhng

Hăn na, trèc ặây, ngi nng dân c thi quen bn
phân chung cho la và hiữn nay, diữn tch la chim
tèi 2/3 tấng diữn tch canh tc. Tuy nhin, ngi dân

nghin cu cho rêng s dng cht thi mẩt cch hểp l
và hữ thậng c th làm hn ch ặểc mẩt phôn cc vn
ặ cht thi chđn nui gây ra. Chnh sch pht trin
nng nghiữp u tin pht trin chđn nui lển nhng mẩt
sậ lnh ặo muận chđn nui lển phi kt hểp vèi trng
trt và nui trng thu sn. M hnh sn xut ặang ặểc
khuyn khch nht là hữ thậng kt hểp VAC (6) vèi mc
ặch hn ch lểng cht thi d tha.

Cuậi cễng, gii php s dng cht thi chđn nui cho
nng nghiữp và ao c làm ny sinh mẩt sậ vn ặ mèi:
(1) vn ặ th ch (ch th và s la chn gia chnh
sch thâm canh chđn nui và bo vữ mi trng), (2)
vn ặ kin thc và nghin cu: kin thc v cht
lểng cht thi s dng cho nng nghiữp, kin thc v
qun l cc lung chu chuyn cht hu că trong nng
hẩ (liu lểng bn phân hểp l, cân ặậi quy m cềa
tng thành phôn sn xut nhêm pht huy gi tr cềa
cc lung chu chuyn cht hu că trong hữ thậng sn
xut kt hểp).

òiu kiữn ặ s dng cht thi hểp l
Nu muận tđng lểng cht thi s dng cho trng trt
và ao c bt chp nhng kh khđn cềa ngi chđn
nui, côn phi c s khuyn khch mnh m t pha
cn bẩ chnh quyn. òậi vèi nng nghiữp, cc Hểp tc
x ặang u tin s dng phân ho hc và trẻ thành
trung tâm mua bn phân ho hc. Do ặ, ặiu này làm
ny sinh mâu thun v lểi ch gia viữc khuyn khch
s dng phân hu că và viữc bn phân v că. Tăng

kh nđng hp th cht thi b gim ặi ặng k. Mẩt sậ
ngi ặểc phãng vn cho rêng trao ặấi cht thi c th
là mẩt gii php. Tuy nhin, thc hiữn gii php này s
gp phi mẩt sậ kh khđn và ặt ra nhng thch thc
mèi: tc ặẩng t khâu vn chuyn phân; s phậi hểp
trong trao ặấi phân; s tha nhn cht thi là mẩt ngun
tài nguyn.
Gii php kh thc hiữn: vn ặ vn chuyn phân
Trao ặấi phân gp kh khđn trong vn chuyn và gây
ra mẩt sậ tc ặẩng xu tèi cht lểng cuẩc sậng. òây
khng phi là mẩt gii php toàn diữn v ngi ta ch
c th vn chuyn ặểc phân kh; cha c trng hểp
nào vn chuyn phân lãng và nèc ra chung. Do
ặ, chng ti xin ặa ra v d cềa mẩt chề tch x: ng
này ặ quyt ặnh hn ch vn chuyn cht thi trong
x mnh ặ bo ặm s trong sch cềa khng kh.
Biữn php này c tc ặẩng tch cc ặn cht lểng
cuẩc sậng cềa ngi dân nhng b cc ặậi tểng ềng
hẩ trao ặấi phân ph phn. Theo h, trao ặấi phân c
th hn ch cc nguy că nhim nèc và cc nguy
că này phi ặểc u tin trèc cht lểng mi trng
sậng cềa dân làng.

63


Nhn thc cềa ngi dân ặậi vèi vn ặ
qun l ngun cht thi lển trong tnh Thi Bnh

Nh vy, gii php này ặt ra vn ặ x l cht thi

ngi dân cho rêng bn lểng phân tha cho mẩt cng

Hnh 3: B Biogaz ti mẩt trang tri lển.

64

ty t nhân chuyn ch bin phân lển thành phân ề là
rt kh quan. tẻng này c v rt ặng quan tâm
nhng khng mẩt ai xem xọt cc hnh thc phậi hểp
gia ngi chđn nui và cc cng ty t nhân, cng nh
khng bit phi tấ chc hữ thậng thu gom cht thi nh
th nào.
Tuy nhin, gii php này ặt ra vn ặ hiu bit (cht
lểng phân nh th nào ặ c th ặem x l và bn,
nghin cu cng nghữ) và vn ặ tấ chc, thng tin (xc
ặnh hẩ tha phân, tấ chc và phậi hểp trao ặấi,...).

Thc hiữn cc k thut x l và tch tr cht thi.
S dng cht thi làm phân bn và làm thc đn cho c
là rt tật. Tuy nhin, vn chuyn và trao ặấi phân rt vt
v và kh thc hiữn. Do ặ, tt c cc ặậi tểng thậng
nht rêng xây dng mẩt hữ thậng x l cht thi là ặiu
rt l tẻng. Nhiu ngi ặang hnh dung và ch ặểi mẩt
k thut diữu k giậng nh {hẩp ặen}, cho phọp lc toàn
bẩ cc yu tậ nhim cềa phân và ch thi ra nèc. Mẩt
sậ khc muận sn phằm sau khi x l phi gii quyt
ặểc nhng mậi quan tâm chnh cềa h, tc là, sn
phằm phi bo ặm khng mễi hi và vữ sinh (loi bã
ht cc môm bữnh, trng và u trễng k sinh). Mẩt sậ
gii php ặng lu là s dng CaCO3 trong hậ cha


khđn nn chng ti thch vay tin cềa bn b và gia ặnh
hăn. Tuy nhin, hiữn nay, ai cng ặôu t cho chđn nui
nn h khng cn tin cho chng ti vay na}. Mẩt ngi
khc cho bit : {Sc kho cềa ti và cềa cc con ti ặang
gp nguy him, tt nhin, nu c th lổp ặt hữ thậng
Biogaz, ti s làm ngay nhng hiữn ti phi mẻ rẩng chđn
nui ặ tđng thu nhp cn nhng vn ặ khc s xem
sau}. Mc dễ, cc phăng tiữn s dng cn hn ch, cc
tấ chc tuyn truyn lun khuyn khch hữ thậng Biogaz,
khin n trẻ nn rt quen thuẩc vèi ngi dân. Nhiu
ngi chđn nui muận xây Biogaz ngay khi c th.
Hăn na, b Biogaz c th do cc k thut vin cềa
Phng mi trng huyữn hoc do cc thành phôn t do
xây dng. Tuy nhin, ặiu tra cho thy hữ thậng này
hot ặẩng gp nhiu trc trc. Mẩt x ặiu tra c 10 b
Biogaz th ch c 3 b hot ặẩng tật. Nguyn nhân do
cc nhân vin k thut thiu kin thc (kch cẽ cềa b
cha khng hểp l, khng c van ặiu hoà p sut, do
ặ gây nấ hữ thậng, b nt,...) hoc do ngi dân khng
bit s dng. V d, mẩt ngi làm ngh git mấ cho
rêng c th tậng toàn bẩ cht thi git mấ vào b cha.
Tấ chc hữ thậng qun l cht thi: hữ thậng cha
cht thi chung
Ngoài hữ thậng x l, ngi dân muận lổp ặt thm hữ
thậng tch tr cht thi. Nhng theo phôn lèn ặậi tểng
phãng vn, vt liữu xây hữ thậng thng ặổt và phi mt
nhiu diữn tch. Do ặ, nhiu ngi mong muận thc
hiữn mẩt hữ thậng cha phân chung. Khng phi lc
nào ngi dân cng s dng cht thi rổn cho trng trt.

nhiu thng tin ặ ặa ra nhng li khuyn bấ ch cho
ngi dân. Mẩt cn bẩ Phng khuyn nng huyữn ni:
{Chng ti khng th t vn cho ngi dân v viữc bn
phân hu că cho la, bẻi v, chng ri khng c thng
tin v nhu côu cềa cây trng và cht lểng phân
chung}. òi khi, thng tin do cc phng, ban cung cp
rt chnh xc và c th ặng cy. Nhng mẩt sậ d liữu
khng cn hểp l na v ặểc ly t cc cuận sch ặ
rt c hoc t thc tin thậng k trn cc x. Mẩt chề
tch x cho bit: {Chng ti hãi ngi nng dân lểng
phân chung h s dng ri lp ra con sậ trung bnh.
T ặ, chng ti ặa ra cc khuyn co}. Mẩt sậ ặậi
tểng là ngi nng dân và cn bẩ ặa phăng cho rêng
hiữn nay cn thiu mng ặào to v cch lổp ặt hữ
thậng x l cht thi.
Trn quy m cp x, ngi sn xut ặ ặểc tp hun.
Nhn chung, cc ặăn v y t chu trch nhiữm tp hun
cc chin dch vữ sinh, trong ặ, ặ cp ặn tc ặẩng
cềa cht thi chđn nui. Hẩi nng dân, Hẩi ph n và
cc Hểp tc x mi k thut vin t Phng khuyn nng,
mi trng hoc nng nghiữp cềa huyữn và tnh. Tip
ặ, ngi ta bo ngi chđn nui ặn hp qua ặài pht
thanh cềa x hoc nh v trẻng thn. òậi vèi ặa sậ
trng hểp, ch c ngi chđn nui lèn mèi ặểc mi
ặn. V vy, trẻng thn s là ngi c vai tr chuyn
ti thng tin t cuẩc hp ặn ngi chđn nui nhã. Tuy
nhin, nhiu ngi phàn nàn khng nổm ặểc thng tin.
Nhân vin k thut Biogaz ặểc ặào to qua tip xc vèi
nhng ngi xây dng Biogaz ặ c nhiu kinh nghiữm.
Huyữn V Th d kin qun l hot ặẩng xây dng

sinh làng x hăn. Tuy nhin, hiữn nay, cha nhiu x
trin khai thành cng ặ n này.
Thc hiữn d n di di chđn nui ặt ra rt nhiu vn ặ.
Thc vy, ngi dân gp phi khng t nhng kh khđn.
Trèc ht, do vễng di di xa năi ẻ, ngi chđn nui sể
khng th theo di tật ặàn vt nui. Rt him gp trng
hểp hẩ muận di di ặn vễng chuyn chđn nui khng
nui lển trèc ặây. Thng thng, hẩ chuyn ặn ặây
thng là hẩ chđn nui quy m lèn và ặ c că sẻ chđn
nui ri. Do ặ, di di ặn vễng mèi buẩc nhng hẩ này
phi ặôu t li cho chung tri. òiu này tăng ặậi kh
thc hiữn trong bậi cnh gi tht lển ặang bin ặẩng
mnh hiữn nay. Vn ặ cuậi cễng là ặt s dng. Thc
vy, mc dễ cc x ặu ặ xc ặnh r chu vi vễng
chuyn chđn nui nhng ặt ặ vn thuẩc quyn sẻ hu
cềa ngi dân. V vy, ặ c ặt sn xut, ngi chđn
nui buẩc phi thăng lểng vèi chề ặt ặ dn ặin ặấi
tha. S trao ặấi này s ặc biữt kh thc hiữn nu
khng c s can thiữp cềa cc tấ chc trng tài. Hôu ht
ngi dân muận chuyn ặn khu chđn nui ặu gp
phi kh khđn khi trao ặấi ặt: chề ặt t chậi, cc ặiu
kiữn yu côu khng chp nhn ặểc, mẩt ruẩng c
nhiu chề khin viữc thăng lểng kh khđn hăn.
Mc dễ gp phi rt nhiu kh khđn, cn bẩ chnh
quyn d kin thc thi php ch nhêm buẩc tt c ngi
chđn nui, nu muận mẻ rẩng quy m sn xut phi
chuyn ặn vễng chuyn chđn nui. Mt khc, ngh
quyt Hà Nẩi thng nđm nđm 2005 ặ ngh tđng nh
hẻng cềa Hẩi nng dân ặ to ặiu kiữn thun lểi cho
viữc trao ặấi ặt nu ặiu ặ c s tc ặẩng tch cc

tểng ặểc coi là rt chnh ặng ặ thc hiữn vai tr
qun l chđn nui. Cc chề tch x và th y vin hiu r
tnh hnh chđn nui do h thng xuyn ặn thđm cc
hẩ sn xut. Do ặ, h hoàn toàn c th tuyn truyn
cc khuyn co, ch dn tèi ngi chđn nui. Cc th y
vin c kh nđng v k thut, cn cc chề tch x c
thằm quyn ặ gii quyt xung ặẩt gia ngi dân và
ngi chđn nui.
Xc ặnh quy tổc qun l: yu tậ ặẩng că, khiu ni
cềa ngi dân
ò bổt ặôu viữc qun l, cn bẩ chnh tr muận ặậi tểng
ặang chu nhng nh hẻng xu cềa cht thi trnh ặăn
khiu ni. Bẻi l, nu khng c ngi khiu ni, h s
khng th qun l và gii quyt vn ặ. Tuy nhin, ặiu
tra cho thy ngi dân thng t chậi khiu ni, phàn
nàn. Mẩt nng dân huyữn V Th ni: {Mc dễ chng
ti lo lổng cho sc kho cềa mnh nhng s khng mẩt
ai ặi khiu ni. Nhng ngi chđn nui xung quanh ặây
là bn b, là anh em h, anh em ruẩt tht. òiu quan
trng nht vn là duy tr mậi quan hữ tật ặóp gia chng
ti}. Do ặ, s can thiữp cềa trng tài là ặiu khng kh
quan na. Cc cn bẩ và cc ặăn v cp x trẻ nn qu
lèn ặậi vèi ngi dân. Mẩt ngi bun bn huyữn V
Th ni: {ụ ặa v cềa ti, ti c th làm g? òi gp ng
chề tch x ? Ti khng c quyn làm ặiu ặ. Đng y
là ngi qu quan trng}.
Tiu ch qun l, quy ặnh côn thit
ò qun l chđn nui, côn xc ặnh cc tiu ch qun
l. Ngi ặểc phãng vn muận x thc thi cc quy ặnh


thuậc tr sâu, hc-mn hoc thuậc khng sinh). Tuy
nhin, h cha ặ ặn nh hẻng cềa cc thi quen
này tèi mi trng do h c nhiu mậi quan tâm khc
cp thit hăn. Do ặ, th trng cha gây nh hẻng tèi
qun l cht thi chđn nui.

Qun l chđn nui là mẩt gii php cuậi cễng nhng n
cng ặt ra nhng thch thc mèi - vn ặ th ch (quy
ặnh liu lểng cht thi s dng tậi ặa, thẻng pht).
Cuậi cễng, ngi dân ặ hnh dung ra mẩt sậ gii php
t nhiu ặ ặểc p dng hiữn nay. Cc phân tch cho
thy nhng gii php này ặt ra thch thc mèi ặậi vèi
viữc qun l cht thi lển: vn ặ th ch và tấ chc,
vn ặ qun l, tuyn truyn thng tin và ặào ặo.

Phân tch th ch và cc hèng thay ặấi
Trong cc phôn trn, chng ti ặ xc ặnh nhng ặậi
tểng lin quan ặn vn ặ {qun l cht thi chđn nui
ti tnh Thi Bnh}. Phân tch cho thy ngi dân ặ pht
hiữn ra rt nhiu thch thc, kh khđn ặậi vèi cht thi
côn phi ặểc gii quyt. Phôn này c mc ặch phân
tch mậi quan hữ gia cc ặậi tểng nhêm xc ặnh mẩt
s thay ặấi phễ hểp.
Phọp phân tch th ch trẻ nn sâu hăn và hoàn chnh
hăn khi kt hểp vèi chăng trnh phân tch thng tin và
biu din hữ thậng bêng phăng php PACT. Nh vy,
phân tch khng ch phọp ch r nhng {nẩi hàm}ặểc
u tin trong hữ thậng {qun l cht thi chđn nui ti
Thi Bnh} mà cn xc ặnh nhng khu vc thậng nht
gia cc ặậi tểng và tm ra nhng ặậi tểng chề chật

Med_ser_xa

Th y vin
Cn bẩ chnh tr (tnh và huyữn)
Chề tch x

Veterinary
Pol_off
Lead_xa

òậi tểng
Trung tâm nghin cu : CIRAD (E3P),
GRET, NIAH, VASI
Hẩi nng dân
Hẩi ph n
Ngi dân nng thn khng nui lển
Hẩ chđn nui lèn (sn xut kt hểp, xa
năi ẻ) c b Biogaz ngoài làng x
Hẩ chđn nui trung bnh/ặang pht trin
và hẩ chđn nui lèn trong làng x
Hẩ chđn nui trung bnh/ ặang pht
trin ngoài làng x
Hẩ chđn nui nhã
Hẩ nui c
Hẩ trng trt

M
Recherche
As_pay_xa
As_fem_xa

- vn ặ sc kho cẩng ặng
- vn ặ sc kho vt nui
- vn ặ cht lểng nèc
Xung ặẩt ặa phăng - vn ặ qun l xung ặẩt gia cc hẩ lân cn (duy tr hoà bnh x hẩi)
Kinh t
- vn ặ pht trin nng nng nghiữp ặa phăng sao cho qun l cht
thi khng km hm sn xut trong tnh
- vn ặ xut khằu/hnh nh cềa tnh
X l cht thi d tha - vn ặ x l cht thi d tha vèi chi ph hểp l nht (nhân cng, thi gian)
Pht huy gi tr kinh t - vn ặ pht huy gi tr kinh t cềa cht thi qua bn phân trc tip
Th ch
- vn ặ quy ặnh ẻ cp x
- vn ặ php ch
- vn ặ ch th nhêm ặa ra khun khấ cho vn ặ qun l cht thi và
ềng hẩ cc sng kin cềa ngi dân ặa phăng
Tấ chc
- vn ặ xc ặnh vai tr cềa cc ặậi tểng, s phậi hểp trong hành ặẩng
Qun l chđn nui
- vn ặ qun l chđn nui (kim tra cch qun l hẩ chđn nui, ặnh gi
cc nh hẻng, thẻng, pht)
Kin thc
- vn ặ kin thc v cht lểng phân
- vn ặ kin thc v thc trng tnh hnh ặậi vèi nhim trong tnh
- vn ặ hiu bit v cht thi trong nng hẩ
- vn ặ nghin cu cng nghữ (tch tr và x l)
Tuyn truyn thng tin - vn ặ tuyn truyn tc ặẩng cềa cht thi
- vn ặ tuyn truyn ni chung

Tnh hnh phc tp
Yu côu ci thiữn hữ thậng cềa cc ặậi tểng

Controle
Conn_intra
Conn_situ
Mgt_ploit
Rech_tech
Sensi_imp
Vulga

Phân tch cho thy mậi quan tâm chnh và cc yu côu
sậ mẩt cềa ngi dân là sc kho con ngi và cht
lểng cuẩc sậng (vữ sinh làng x, vữ sinh ngun nèc
b mt, vữ sinh khng kh).
Phân tch cng cho thy, nhng ặiu lc ặôu tẻng
chng khng ặng quan tâm nh s cđng thng gia
nhng ngi dân, li là nẩi hàm quan trng.
Ngoài ra, ngi dân rt quan tâm ặn khâu tuyn
truyn. H cho rêng qun l cht thi là mẩt vn ặ k
thut. òêng sau yu côu ci thiữn này, ngi dân tin
tẻng vào mẩt {k thut diữu k} c th cho phọp gii
quyt toàn bẩ vn ặ cht thi.


V. Porphyre, Nguy‘n Qu’ C´i (bi™n tÀp).Hµ NÈi: ƒn ph»m cÒa PRISE, 2006.
Th©m canh ch®n nu´i lÓn-qu∂n l˝ ch†t th∂i vµ b∂o v÷ m´i tr≠Íng:
nghi™n c¯u Æ≠Óc th˘c hi÷n tπi tÿnh Th∏i B◊nh, mi“n Bæc Vi÷t Nam.

H◊nh 2: T«m quan tr‰ng cÒa c∏c nÈi hµm theo ˝ ki’n cÒa ng≠Íi d©n

CuËi cÔng, c∏c ÆËi t≠Óng c„ y™u c«u lÌn ÆËi vÌi vi÷c x∏c
Æfinh c∏c chÿ thfi r‚ rµng v“ qu∂n l˝ ch†t th∂i ch®n nu´i.

nh≠ trong ph©n t›ch s©u h¨n.

B∂ng 3: M¯c ÆÈ li™n quan cÒa tıng ÆËi t≠Óng (total concern of the stakeholders)
ßËi t≠Óng
Pol_off
Prov_ agr_ d
Lead_xa
Veterinary
Coop_xa
Research
Wom_uni_xa
Dist_ agr_ d
Med_ser_xa
Prov_env_d

Y™u c«u
72
65
64
62
62
61
60
58
58
56

ß∏p ¯ng
3
13

38
33

ß∏p ¯ng
6
28
28
10
28
15
22
3
14

69


Nhn thc cềa ngi dân ặậi vèi vn ặ
qun l ngun cht thi lển trong tnh Thi Bnh

Hèng ci thiữn hữ thậng c th
òậi tểng sn sàng và chnh ặng hành ặẩng
nhiu hăn (willing, acknowledge and legitime)
Mc dễ qun l cht thi là mẩt vn ặ cn mèi và ngi
dân thng khng c tẻng hành ặẩng chnh xc ặ
ci thiữn tnh hnh nhng ặiu tra ặ cho phọp xc ặnh
ặểc {nhiu lnh vc hành ặẩng} c th gii quyt ặểc
mi vn ặ ặt ra và ci thiữn cc nẩi hàm. Cc lnh vc
hành ặẩng ặểc chia thành 7 nhm. Mi nhm c kh
nđng ci thiữn mẩt trong sậ cc {nẩi hàm}:

vào ci thiữn cht lểng cuẩc sậng và vữ sinh làng
x, lnh vc hành ặẩng này bao gm nhng hành
ặẩng sau: vữ sinh tt c cc khu vc trong x (knh
măng, ặng x), vn chuyn {sch} cht thi
trong x ặ tn dng cho trng trt và ao c, khng
ặ phân thot ra cc dng chy (ao, sng), khng
thi nèc ao c ba bi khi thay nèc ao.
5. Gii php {khng gian}; lp vễng chuyn chđn
nui ngoài khu vc làng x nhêm tp trung cc hẩ
chđn nui, gim thiu cc nguy hi và qun l cht
thi chđn nui tật hăn, theo nguyn tổc {tp trung
ặ qun l tật hăn}.

70

6. Gii php tấ chc và th ch; bao gm nhng
hành ặẩng sau: 1) Xc ặnh và p dng cc quy ch
và php ch nhêm ặiu chnh cc thi quen cềa
ngi chđn nui và ngi s dng cht thi. 2) Tấ
chc trao ặấi phân (cho, bn) gia ngi sn xut
và ngi tiu th. 3) Tấ chc thu gom cht thi. 4)
Thc hiữn cc gii php qun l cht thi tp th. 5)
Lp cc nhm lin ngành thậng nht và phậi hểp ẻ
quy m cp x hoc cp huyữn. 6) Xc ặnh vai tr
cềa mi ặậi tểng, ặc biữt vai tr trng tài hay
ngi hoà gii cc xung ặẩt. 7) La chn hèng
pht trin nng thn và thâm canh nhêm qun l
vn ặ ặt ặai. 8) Xc ặnh và thc hiữn hữ thậng
cp vận (cho vay, trể cp) nhêm to ặiu kiữn cho
ngi dân p dng cc gii php k thut (x l)

Tuy nhin, phân tch sâu hăn v {kh nđng hành ặẩng
ặểc tha nhn} cho phọp xc ặnh thm mẩt sậ ặậi
tểng khc b coi nh c th hoc phi hành ặẩng nhiu
hăn ặ ci thiữn tnh hnh mc dễ h là nhng ặậi tểng


V. Porphyre, Nguyn Qu Ci (bin tp).Hà Nẩi: n phằm cềa PRISE, 2006.
Thâm canh chđn nui lển-qun l cht thi và bo vữ mi trng:
nghin cu ặểc thc hiữn ti tnh Thi Bnh, min Bổc Viữt Nam.

c kh nđng hành ặẩng kọm hăn ngi chđn nui
(Bng 4).
Hiữn ti, mẩt sậ ặậi tểng ặểc xem là t hoc khng
lin quan ặn tnh hnh hiữn nay. Tuy nhin, h vn b
cc ặậi tểng khc tha nhn là chnh ặng và c kh
nđng ặiu khin hành ặẩng ci thiữn hữ thậng và mẩt
sậ nẩi hàm c yu côu ci thiữn cao. Nhng ặậi tểng
ặ là:
- òậi vèi viữc ci thiữn mi trng sậng (vữ sinh làng
x và cht lểng khng kh): Hẩi nng dân, Hểp tc
x và toàn bẩ cc nhm hẩ sn xut.
- òậi vèi sc kho: nht là hẩ chđn nui nhã, ngi
trng trt, hẩ nui c, cc nhm hẩ chđn nui khc,
Hẩi nng dân và Hểp tc x.
- òậi vèi cc cuẩc xung ặẩt: chề tch x và Hẩi nng
dân.
- òậi vèi tuyn truyn: Phng mi trng và Phng

nng nghiữp ẻ cc cp. òậi tểng chnh hiữn nay là
Phng nng nghiữp huyữn.

Ngi trng trt
(lèn và trung bnh)
Ngi nui c
Hẩi nng dân
Hểp tc x

Mc ặẩ nhiu
Ngi chđn nui (tt
c cc nhm)
Ngi chđn nui
(trung bnh, lèn)
Phng nng nghiữp
(huyữn)

Mc ặẩ thp hăn
Phng nng nghiữp
(huyữn, tnh)

Tuyn truyn

Phng nng nghiữp
(huyữn)
Ngi chđn nui (tt
c cc nhm)
Phng nng nghiữp
(huyữn)

Phng mi trng
(huyữn và tnh)
Phng nng nghiữp

X

Hểp tc x,
Hẩi nng dân và
Hẩi ph n

Vữ sinh làng x
Sc kho con ngi

Cht lểng khng kh

Ch th

X

Qun l chđn nui

X

Tấ chc

X

Ngi chđn nui
(tt c cc nhm)
Chề tch x và
Hểp tc x

Hẩi nng dân
Phng mi trng

kho con ngi).
- ẫp dng m hnh phân x: ặậi vèi vn ặ trao ặấi
ặt ặai hoc trong trng hểp xung ặẩt do qun l
cht thi khng hểp l dn ặn nhng hu qu kinh
t cho hẩ chđn nui th ba.
- Thc thi cc quy tổc, php ch và ch th.
- Thc hiữn kim tra hẩ chđn nui.
- Xc ặnh vai tr cềa tng ặậi tểng, lp nhm lin
ngành.
- Phậi hểp trao ặấi gia cc ặậi tểng.
- Lnh hẩi kin thc và tuyn truyn thng tin v s
dng cht thi cho trng trt và nui c.
òp ng c ặiu kiữn và ặp ng ci thiữn hữ thậng
tim nđng
Nhêm xc ặnh ặâu là nhng ặp ng ci thiữn hữ thậng
qun l cht thi tim tàng và nhêm xc ặnh cc hèng
hành ặẩng, chng ti ặa ra {ặp ng c ặiu kiữn} cềa
cc ặậi tểng thng qua cc cuẩc ặiu tra. òây là
nhng hành ặẩng ngi dân sn sàng làm nu mẩt vài
{nẩi hàm} ặ ặểc ci thiữn trèc ặ nh hành ặẩng cềa
mẩt ặậi tểng khc. Nh vy, c rt nhiu {ặp ng c
ặiu kiữn}, ặc biữt là:
- Nhng ặậi tểng thng tip xc trc tip vèi phân
(ngi chđn nui, ngi trng trt và ngi nui c)

72

-

sn sàng thc hiữn cc gii php ặ ci thiữn {nẩi

c th hot ặẩng hiữu qu nu cc ch th ặăc thc
hiữn nhêm to ặiu kiữn xây dng tấ chc.
òậi tểng c kh nđng hành ặẩng tim nđng
Phân tch toàn bẩ cc ặp ng ci thiữn {nẩi hàm} ({ặp
ng hiữn thi} + {ặp ng tim nđng}) cho phọp xc ặnh
kh nđng ci thiữn hữ thậng tim nđng và cc ặậi tểng
ặang hoc s c th lin quan nht tèi vn ặ qun l
cht thi. V d ặậi tểng c nhiu yu côu và nhiu ặp
ng (hiữn thi và tim nđng) ci thiữn hữ thậng.


V. Porphyre, Nguyn Qu Ci (bin tp).Hà Nẩi: n phằm cềa PRISE, 2006.
Thâm canh chđn nui lển-qun l cht thi và bo vữ mi trng:
nghin cu ặểc thc hiữn ti tnh Thi Bnh, min Bổc Viữt Nam.

Bng 5: Mc ặẩ lin quan cềa cc ặậi tểng (total concern of the stakeholders)

Big_farm
Med_farm1
Med_farm2
Lead_xa
Dist_ agr_ d
Sma_farm
Prov_ agr_ d
Coop_xa
Pol_off
Farm_uni_xa
Med_ser_xa
Veterinary
Wom_uni_xa

80
58
77
62
74
64
72
62
72
47
72
65
71
60
69
58
60
37
53
53
49
43

Phân tch trn cho phọp ch r tôm quan trng trong
hiữn ti và trong tăng lai cềa ba loi ặậi tểng ặậi vèi
viữc ci thiữn hữ thậng:
- Ngi chđn nui, nht là hẩ chđn nui lèn và hẩ
chđn nui trung bnh v hai loi nng hẩ này c ặp
ng tim nđng ặc biữt lèn; ẻ mc ặẩ hn ch hăn,
nu hẩ chđn nui nhã c cc ặp ng tim nđng lèn

10
25
7
11
11
23
0
6

-

-

òp ng tim nđng :
(Tấng ặp ng ặp ng hiữn thi)
22
18
17
12
11
19
4
10
6
12
7
5
5
10
3

73


Nhn thc cềa ngi dân ặậi vèi vn ặ
qun l ngun cht thi lển trong tnh Thi Bnh

tểng sn xut và qun l cht thi. Do ặ, h cho rêng
ngi chđn nui phi quyt ặnh thc hiữn cc hành
ặẩng ặ ci thiữn khâu qun l cht thi. Theo ngi
dân, nn làm viữc vèi hẩ chđn nui quy m trung bnh
trong khu vc gia làng nhiu hăn là vèi cc loi hẩ
chđn nui khc. Thc vy, c th ni ặây là nhng hẩ
chđn nui gây ra nhiu vn ặ nguy hi (vữ sinh, mễi
hi) và nguy că cho sc kho con ngi và vt nui
nht. Ngoài ra, h cho rêng hẩ chđn nui lèn và hẩ chđn
nui ẻ ngoi vi làng gây t vn ặ v cht lểng cuẩc
sậng và lây truyn bữnh tt hăn v hẩ chđn nui lèn ặ
c cc phăng tiữn x l và bit s dng cht thi. Hẩ
chđn nui nhã th nêm ngoài khu vc dân c. Cuậi
cễng, hẩ chđn nui rt nhã trong khu vc dân c là ặậi
tểng khng c kh nđng hành ặẩng lèn nhng hiữn
nay, ngi dân vn khng tm ra ặểc gii php nào ặậi
vèi h, mc dễ ngi dân ặu thc ặểc mc ặẩ nguy
hi mà hẩ chđn nui nhã gây ra (vữ sinh mi trng
sậng, nguy că lây lan bữnh tt).
Trong khi kin chung cềa ngi dân ch tp trung vào
ngi chđn nui trung bnh trong khu vc dân c th
phọp phân tch tnh bấ sung gia tấng ặp ng và yu
côu cho thy côn phi xem xọt toàn bẩ cc nhm hẩ
chđn nui. Thc vy, hẩ chđn nui lèn và hẩ chđn nui

thy cc ặăn v cp x côn hot ặẩng kt hểp cễng nhau.
Phân tch ặ ch ra cc ặăn v ẻ cp x và cc cp cao
hăn (huyữn và tnh) hot ặẩng mẩt cch tch biữt nhng
vn tn ti mậi quan hữ th bc gia cc Hểp tc x và
cc Phng nng nghiữp huyữn và tnh.


V. Porphyre, Nguyn Qu Ci (bin tp).Hà Nẩi: n phằm cềa PRISE, 2006.
Thâm canh chđn nui lển-qun l cht thi và bo vữ mi trng:
nghin cu ặểc thc hiữn ti tnh Thi Bnh, min Bổc Viữt Nam.

Cn bẩ chnh tr huyữn, Hẩi ph n, th y vin và cc
că sẻ y t là ba loi ặậi tểng c th thy ặểc toàn
bẩ tnh hnh và nhng hu qu cềa viữc qun l cht
thi. Tuy nhin, phân tch cho thy hiữn nay h cn c
t ặp ng ci thiữn bấ sung (thm ch ặp ng tim
nđng) cho yu côu cềa ặậi tểng khc. òiu này c
ngha là côn cc ch tài bổt buẩc h thc hiữn cc ặp
ng nhiu hăn. Mt khc, n cn cho thy cc cn bẩ
chnh tr hiữn nay cn cha ặnh gi ặểc kh nđng
ci thiữn hữ thậng.

òậi tểng chề chật và nhng thay ặấi că bn
(cng c hành ặẩng) nhêm thc hiữn qu trnh
thay ặấi
PACT cho thy mẩt sậ ặậi tểng sn sàng hành ặẩng
và ặ tn ti kh nđng ci thiữn hữ thậng tim tàng

nhng nhng kh nđng này b quy ặnh bẻi nhng hành
ặẩng khc và bn thân nhng hành ặẩng này li ph

trung bnh là 1 (Xem hnh 3 và 4). Nh vy, chng ti ặ xc ặnh ặểc 4 nhm ặậi tểng ({nẩi hàm}), bêng
cch da vào v tr cềa cc ặậi tểng.
- òậi tểng ({nẩi hàm}) nêm ẻ pha trn, bn gc tri là nhm gây nh hẻng mnh tèi cc nhm khc nhng
li t b nh hẻng bẻi h. òây là loi ặậi tểng quyt ặnh ặn s tin trin cềa hữ thậng hay cềa cc {nẩi hàm}
{ặẩng că}.
- òậi tểng ({nẩi hàm}) ặểc biu din ẻ dèi, pha bn phi c mc ặẩ ph thuẩc cao nhng gây nh hẻng
rt yu. òây hoc là nhng ặậi tểng ph thuẩc vào quyt ặnh cềa ặậi tểng khc hoc là {nẩi hàm} th cp:
s ci thiữn n ph thuẩc vào s ci thiữn cềa cc {nẩi hàm} {ặẩng că}.
- òậi tểng ({nẩi hàm}) thuẩc pha trn, pha bn phi c mc ặẩ nh hẻng và ph thuẩc cao. òây là cc ặậi
tểng hoc {nẩi hàm} {chề chật}.
- òậi tểng ({nẩi hàm}) ẻ dèi, pha bn tri gây t nh hẻng và t ph thuẩc vào cc ặậi tểng ({nẩi hàm})
khc. H là cc ặậi tểng {ph} hoc {t chề} (7).

75


Nhn thc cềa ngi dân ặậi vèi vn ặ
qun l ngun cht thi lển trong tnh Thi Bnh

Hnh 3: Tôm quan trng cềa cc ặậi tểng (dng biu ặ bêng phăng php PACT)

Phân tch biu ặ v tấng mc ặẩ nh hẻng và tấng
mc ặẩ ph thuẩc cho phọp xc ặnh cc ặậi tểng chề
chật cho ặấi mèi. H c th làm thay ặấi mẩt cch gin
tip thi quen cềa cc ặậi tểng khc.

òậi tểng ph thuẩc nht vào cc ặậi tểng khc là
toàn bẩ ngi chđn nui, ngi trng trt và ngi nui
c. Thc vy, h lun tuân theo cc tấ chc, cc quyt
ặnh cềa lnh ặo và cc ặăn v hành chnh.

76

Cuậi cễng, bẩ phn nghin cu, trung tâm khuyn nng
và cn bẩ lnh ặo là nhng ặậi tểng kh ặẩc lp và
ch gây t nh hẻng ặn ặậi tểng khc. òiu này
khng c ngha là h khng gây nh hẻng tèi vn ặ
qun l cht thi hoc h khng nđng ặẩng nhng
ngi dân thng t bit ặểc v nhng g h làm và
khng nhn thy nh hẻng cềa h tèi hữ thậng. òây
là trng hểp s xy ra ặậi vèi cn bẩ chnh quyn và
cn bẩ nghin cu cềa huyữn và tnh. Ngểc li, ặiu


V. Porphyre, Nguyn Qu Ci (bin tp).Hà Nẩi: n phằm cềa PRISE, 2006.
Thâm canh chđn nui lển-qun l cht thi và bo vữ mi trng:
nghin cu ặểc thc hiữn ti tnh Thi Bnh, min Bổc Viữt Nam.

này trẻ nn ặng ngc nhin hăn vèi cc Trung tâm
khuyn nng: thằm quyn cềa h cha ặểc xc ặnh
mẩt cch r ràng hoc thằm quyn và nhng can thiữp
cềa h vào lnh vc này cn rt hn ch.
Mc dễ c yu côu mnh nhng ngi dân li c rt t
nh hẻng ặn cc ặậi tểng khc. Thc vy, h c thi
ặẩ chu ặng và ch ặểi. H khng ặ xut hành ặẩng
hay t tấ chc nhêm ặa ra cc quan ặim cềa mnh
và gây tc ặẩng ặn cc quyt ặnh.
nh hẻng cềa nẩi hàm và biữn php hành ặẩng
Cng giậng nh ặậi vèi cc ặậi tểng, chng ti thc
hiữn phân tch mậi quan hữ nh hẻng và ph thuẩc
gia cc nẩi hàm. òiu này cho phọp xc ặnh ặểc

cc hnh thc Hểp tc mèi, xây dng cc ch th tha
nhn mc ặẩ quan trng cềa cc vn ặ ặt ra và to
ặẩng lc gii quyt vn ặ.
{Quy ặnh ặa phăng} và {php ch} là nhng nẩi hàm
quan trng ẻ v tr th hai. Thc vy, cc nẩi hàm này
cho phọp tha nhn và cềng cậ cc ch th (ặậi vèi php
ch) và cc hnh thc tấ chc mèi (ặậi vèi cc quy ặnh
ặa phăng).
òng ẻ v tr th ba là nẩi hàm nổm bổt kin thc (v k
thut x l, s dng cht thi làm phân bn, cho c và
thc trng nhim hiữn nay), c ngha quan trng ặậi
vèi s pht trin cềa hữ thậng. Thc vy, nu cc ặậi
tểng c yu côu yu trong lnh vc này th nẩi hàm trn
s nh hẻng gin tip nhng rt rẩng ặn hữ thậng v
n mang li nhng gii php v tấ chc và k thut ặ
ci thiữn hữ thậng.
Cng tc {tuyn tuyn} và {qun l nng hẩ} ặểc xp
vào v tr th t; ặây là nẩi hàm c tnh cht ặẩng lc ặậi
vèi hữ thậng. Mc dễ cc ặậi tểng thng t xem xọt
loi nẩi hàm này nhng n c nh hẻng tèi hữ thậng.
Thiu thng tin tuyn truyn là mẩt hn ch lèn ặậi vèi
s tin trin cềa hữ thậng và cng tc tuyn truyn
(chuyn thng tin t khâu nghin cu tèi ngi sn xut,
ặào to k thut và vn ặẩng ngi dân) ặểc coi là mẩt
gii php lèn. Tăng t nh vy, qun l nng hẩ là ặiu
rt côn thit v nu khng c n, tt c cc n lc tuyn
truyn và quy ặnh trẻ nn v ngha.
ò chuyn nhng nẩi hàm {ặẩng că} này sang nhng
nẩi hàm c tnh ph thuẩc cao, cc ặậi tểng côn ci
thiữn nẩi hàm {then chật} (nẩi hàm gây nh hẻng và

sc kho.

Kt lun: cc yu tậ côn xem xọt và bổt ặôu
tho lun
Vn ặ qun l cht thi lển gây lo lổng cho toàn bẩ cc
ặậi tểng trong tnh Thi Bnh, t ngi sn xut, ngi
dân thng ặn cc cn bẩ chnh tr và hành chnh ẻ
tt c cc cp. Vn ặ ny sinh t viữc qun l cht thi
khin cc ặậi tểng lo lổng nht là cht lểng cuẩc sậng
(mễi hi, vữ sinh làng x) và cc nguy că ặn sc kho
con ngi. Ngoài ra, phân tch cho thy xung ặẩt gia
cc nng hẩ do qun l cht thi cng là mẩt vn ặ
thu ht s quan tâm cềa ngi dân.
òậi mt vèi nhng thch thc này, cc ặậi tểng ặ
xut rt nhiu hèng hành ặẩng. Ngoài gii php p
dng k thut tch tr, x l (chề yu là hữ thậng Biogaz
ặậi vèi hẩ chđn nui lèn và trung bnh) và di di chđn
nui ra ngoài khu vc dân c ặang ặểc chnh quyn
khuyn khch, cn mẩt sậ gii php mèi khc nh s
dng cht thi mẩt cch hểp l, pht trin trao ặấi cht
thi gia hẩ tha phân và hẩ thiu phân, tp hun cho
cc ặậi tểng và qun l chđn nui.
Da trn kin cềa ngi dân, phân tch th ch theo
phăng php PACT cho phọp xc ặnh hèng ci to
tnh hnh c th và ch ra yu tậ gip bổt ặôu mẩt bèc
thay ặấi côn thit.
Xut hiữn nhiu kh nđng ci thiữn tim nđng. Thc
vy, nu toàn bẩ ngi dân cho rêng ci to tnh hnh
là viữc cềa ngi chđn nui th nhng ngi chđn nui
này cng s sn sàng hành ặẩng. Ngoài ra, mẩt sậ ặậi

tha nhn ặểc tnh hnh và xc ặnh cc hèng ặi.
Thiu s phậi hểp gia cc ặậi tểng (chia s thng tin,
thậng nht cc quyt ặnh) và khng xc ặnh r vai tr
cềa tng ngi là nhng kh khđn lèn ặậi vèi viữc ci
thiữn hữ thậng. Ngoài ra, mẩt sậ nguyn nhân khc c
nh hẻng tèi s thay ặấi là viữc xc ặnh cc quy ặnh,
khun khấ php lut, s chim lnh kin thc, ci thiữn
cng tc tuyn truyn (v k thut x l, hnh thc qun
l cht thi trong nng hẩ và thc trng cềa tnh) và thc
hiữn qun l chđn nui.
ò bổt ặôu tin trnh thay ặấi, côn xc ặnh r cc ặậi
tểng chề chật c nh hẻng mnh tèi s pht trin cềa
hữ thậng. Nhn chung, h là nhng ngi hiữn nay t
ặểc xem xọt ặn trong vn ặ qun l cht thi. H là
cc chề tch x, cc Phng nng nghiữp, mi trng
huyữn và tnh, cc că sẻ y t x và Hẩi ph n.
Nhng kt qu trn cho phọp ặa ra mẩt ci nhn mèi
v vn ặ. Cuẩc trao ặấi tấng kt cc kt qu cềa phân
tch th ch ặ gip ngi dân nhn ra ặểc nhng hn
ch trong cc phăng thc qun l cht thi hiữn ti và
cc gii php mà h ặang thc hiữn. Gii php Biogaz
và di di chđn nui ch phễ hểp cho nhng hẩ chđn nui
lèn và s bổt buẩc thc hiữn mẩt trong hai gii php này
trong tăng lai s gây tc ặẩng xu tèi ngi chđn nui
nhã v h thng khng c kinh ph ặôu t sn xut.
Ngoài ra, hai gii php trn ch cho phọp gii quyt
ặểc mẩt phôn cềa vn ặ, ặc biữt ặậi vèi nẩi hàm
cht lểng nèc (nită). Cuẩc hp trao ặấi này cng là
mẩt că hẩi ặ cc ặậi tểng c th trao ặấi và tranh lun
v cc hnh thc qun l cht thi mèi thm ch cn

3. Ollagnon H. Une approche patrimoniale de la gestion de la qualitọ: une application à la nature et au
vivant - Pour une ọcologie de laction. Paris, France:
Universitọ Paris (I) Panthọon-Sorbonne, 1998:560.
4. Moustier P, Dao TA, Figuie M. Marchọ alimentaire
et dọveloppement agricole au Vietnam. Hanoi,
Vietnam: MALICA, 2003.
5. Le Thanh Luu. Le systme de culture VAC dans le
Nord du Vietnam. In: Center IIplrrW, ed. Intọgration
agriculture-aquaculture Principes de base et exemples. Rome: Organisation des Nations Unies pour
lalimentation et lagriculture, 2003.
6. Jộsus F. PACT A pro-active conciliation tool.
Analysing Stakeholders' Inter-Relations Monograph n41: CGPRT Centre, 2001.
7. Jọsus F, Le Coq JF, Bourgeois R, Dao TT, Dao TA.
ECOPOL, une dọmarche pour lappui à la dọfinition
concertọe de dọcision publique, une application au
Vietnam dans le cas des filires de riz et de porc.
Colloque {Des innovations au service du
dọveloppement agricole}. Hanoi, 2003.

79