Khoá luận tốt nghiệp

Trần Hữu Nam D31

trường đại học sư phạm hà nội 2
khoa ngữ văn
***************

Trần hữu nam

Hình tượng nhân vật anh hùng
trong sử thi đăm san
(klei khan y đăm san)

khóa luận tốt nghiệp đại học
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Ngi hng dn khoa hc:
Th.s. Nguyễn thị ngọc lan

hà nội - 2009

1


Kho¸ luËn tèt nghiÖp

TrÇn H÷u Nam D31

LỜI CẢM ƠN
Tác giả khoá luận xin chân thành cảm ơn sự hướng dẫn tận tình của

Kho¸ luËn tèt nghiÖp

TrÇn H÷u Nam D31

MỤC LỤC
Trang

Mở đầu…………………………………………………….

1

1 Lí do chọn đề tài ………………………………………………

1

2 Lịch sử vấn đề …………………………………………………

3

3 Mục đích nghiên cứu…………………………………………...

9

4 Phạm vi nghiên cứu……………………………………………

10

5 Phương pháp nghiên cứu………………………………………

11

đồng Êđê………………………………………………………

24

2.1. Đăm San - người anh hùng với “ý thức mãnh liệt đòi giải
phóng”………………………………………………………...

24

2.2. Đăm San - người anh hùng với ý thức tự khẳng
định mình trước thần linh ……………………………………..

30

2.3. Đăm San - người anh hùng với kì tích lao động, chinh phục
tự nhiên ………………………………………………………

39

2.4. Đăm San - người anh hùng với kì tích chiến đấu, bảo vệ cộng
43

4


Kho¸ luËn tèt nghiÖp

TrÇn H÷u Nam D31

đồng…………………………………………………………..


TrÇn H÷u Nam D31

DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT
ĐHSP

: Đại học sư phạm

GS

: Giáo sư

GS-TSKH

: Giáo sư – Tiến sĩ khoa học

KHXH&NV

: Khoa học xã hội và nhân văn

Nxb

: Nhà xuất bản

Nxb KHXH

: Nhà xuất bản Khoa học xã hội

PGS


Hi Lạp, Kalêvala của Phần Lan..., đã chiếm một vị trí trang trọng trong nền văn
hoá nhân loại. Các dân tộc có sử thi coi đó là niềm tự hào của mình, là tượng đài
lịch sử của dân tộc mình.
Người Ấn Độ nói rằng: “Cái gì không có trong hai bộ sử thi Mahabharata
và Ramayana thì không thể tìm thấy bất kì ở đâu trên đất nước Ấn Độ”.
Người Phần Lan đã viết: “Khi làm nên sử thi Kalêvala, nhân dân Phần Lan
đã làm cho mình một con đường xuyên qua núi đá cheo leo, không những chỉ
tiến đến Châu Âu, mà đến cả thế giới văn minh, Kalêvala sáng chói như Bắc
Đẩu trên trời cao, kể cho nhân loại nghe về bộ tộc Phần Lan (M.J.Eisen - 1909)
Ở Việt Nam, những bản sử thi Êđê: Đăm San, Xinh Nhã, Đăm Đi,... sử thi
Mường: Đẻ đất đẻ nước, sử thi Thái: Ẳm ệt luông... cũng được đánh giá rất cao:
“Những tác phẩm đó không còn là của riêng một dân tộc mà là vốn quý của cả
nước” (Tố Hữu - Xây dựng một nền văn nghệ lớn xứng đáng với dân tộc ta và
thời đại ta - Nxb Văn học, Hà Nội -1973). Việc nghiên cứu những tác phẩm này
từ nhiều góc độ chắc chắn sẽ mang lại những thông tin có giá trị không những
cho ngành văn hoá dân gian mà còn cho các ngành khoa học xã hội khác như:
dân tộc học, khảo cổ học, ngôn ngữ học...

7


Kho¸ luËn tèt nghiÖp

TrÇn H÷u Nam D31

1.2. Một trong những vấn đề quan trọng cần được nghiên cứu của sử thi
chính là vấn đề nhân vật. Đây được xem là yếu tố cơ bản, có vai trò tích cực
trong việc hình thành và phát triển cốt truyện, đặc biệt là những tác phẩm tự sự
dài hơi như sử thi. Trong hệ thống nhân vật đông đảo và đa dạng của sử thi, gắn
liền với những đặc điểm thẩm mỹ, nổi bật nhất là hình tượng nhân vật anh hùng.

thân đối với một thể loại Văn học dân gian đặc sắc. Đồng thời việc lựa chọn này
còn có ý nghĩa thực tiễn, giúp chúng tôi bước đầu làm quen với các thao tác
nghiên cứu khoa học, tích lũy những kiến thức cần thiết, phục vụ cho quá trình
học tập trong trường Đại học và giảng dạy ở nhà trường phổ thông sau khi tốt
nghiệp.
2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
Sử thi là một thể loại tiêu biểu của văn học dân gian. Ở đó chứa đựng những
đặc điểm về sáng tác, lưu truyền, diễn xướng, tác giả, nghệ nhân, công chúng,
cấu trúc tác phẩm, sự vận động của tác phẩm vv...Vì vậy rất nhiều nhà nghiên
cứu văn hoá dân gian nổi tiếng của thế giới, cuối cùng đều nghiên cứu sử thi
như: Mêlêtinxky; Gir-munxki; Prôpp; G.Đumêzil...
Ở Việt Nam, vấn đề mà chúng tôi tìm hiểu đã được đề cập rải rác trong một
số công trình nghiên cứu.
2.1. Năm 1959, trong lời giới thiệu Bài ca chàng Đăm San, tác giả Đào Tử
Chí viết: “Đăm San phản ánh nguyện vọng lịch sử đó dưới hình tượng hấp dẫn
của một nhân vật anh hùng rực rỡ hào quang chiến thắng (…) Cuộc đời ngang
tàng đầy chiến công oanh liệt của Đăm San phù hợp với tâm hồn và ước vọng
của đồng bào Tây Nguyên và đem đến nhiều hứng khởi thẩm mỹ”. YWang Mlô
Dun Du đã nói rất hay về sự đồng cảm này của các dân tộc: “Người ta phục Đăm
San có tài, đánh tù trưởng nào cũng thắng. Người ta thích đi theo Đăm San lên
nói chuyện với Trời, đi chơi trong rừng núi, đi bắt Nữ thần Mặt Trời để làm vợ
lẽ. Người ta ước mơ sống một cuộc đời thật giàu sang như trong truyện: Khách
khứa đầy nhà, ăn uống ninh đình, đánh nhạc inh rừng suốt ngày đêm… Suốt cả

9


Kho¸ luËn tèt nghiÖp

TrÇn H÷u Nam D31

Kho¸ luËn tèt nghiÖp

TrÇn H÷u Nam D31

Tác giả chưa đi sâu vào phân tích các phương diện nội dung và hình thức của
một tác phẩm sử thi cụ thể. Vì vậy hình tượng nhân vật anh hùng cũng chưa
được quan tâm khai thác triệt để.
2.3. Năm 1987, Tạp chí văn hoá dân gian số 2, nhà nghiên cứu Phan Đăng
Nhật trong bài Đặc điểm của văn hoá, nghệ thuật truyền thống dân tộc Êđê và
vấn đề khai thác phát huy trong việc xây dựng con người xã hội chủ nghĩa đã
viết: “Tinh thần cộng đồng ghi lại đậm nét trong nội dung hệ thống các Khan
(...) ở đây người anh hùng không phải anh hùng cá nhân mà là người của toàn
thể cộng đồng, mối thù niềm vui của anh ta, mục đích cuộc đời của anh ta là của
mọi người và vì mọi người. Thậm chí sức khoẻ, sắc đẹp, tài khiên đao của anh
hùng cũng không phải của riêng mà là niềm tự hào của cả cộng đồng. Tất cả
mọi điều này xét cho cùng đều tập trung vào lý tưởng cao cả nhất, ước nguyện to
lớn nhất của cộng đồng Êđê trong “thời đại anh hùng” là chiến đấu và phấn đấu
cho những liên minh làng buôn giàu mạnh, tràn đầy chiêng ché nhi nhúc trâu bò
như kiến, cho quê hương muôn đời bình yên trong tiếng chiêng trống, tiếng ca
hát triền miên, muôn đời không có chiến tranh chết chóc và không có thù Đông,
giặc Tây”[8;5].
Ở đây, tác giả đề cập đến vai trò của người anh hùng trong cộng đồng, người
anh hùng là đại diện cho sức mạnh và trí tuệ, là niềm tự hào của cộng đồng
người Tây Nguyên. Trong cách lý giải này, tác giả mới chỉ tập trung khắc hoạ
người anh hùng trong quan hệ với cộng đồng bộ tộc của anh ta chứ chưa tập
trung khai thác nhân vật ở phương diện ngoại hình, hành động, tính cách.
2.4. Năm 1991, khi tham gia biên soạn giáo trình Văn học dân gian Việt
Nam, tập 1, tác giả Đỗ Bình Trị nhận định: “Nhân vật trung tâm trong các bản
anh hùng ca này, hoặc là anh hùng văn hoá, hoặc là anh hùng chiến trận, hoặc


theo một mục đích và lợi ích của bộ tộc chúng ta. Đăm San là một kết tinh toàn
vẹn tính cách anh hùng sử thi Ê đê” [12;27].

12


Kho¸ luËn tèt nghiÖp

TrÇn H÷u Nam D31

Mặc dù rất khái quát nhưng những đánh giá sơ lược này lại có ý nghĩa khoa
học rất lớn, là những gợi ý quan trọng giúp ích cho chúng tôi trong quá trình lý
giải những biểu hiện về tư tưởng, hành động của người anh hùng Đăm San.
2.6. Năm 1998, giáo trình Văn học dân gian Việt Nam, tái bản lần thứ 3
(Đinh Gia Khánh chủ biên) cũng chỉ ra: “ các tác phẩm sử thi (...) là những câu
chuyện ca ngợi các nhân vật anh hùng, là những nhân vật tù tộc trưởng nổi tiếng
ở các buôn làng. Những nhân vật ấy đã có công hướng dẫn nhân dân trong cộng
đồng làm ăn (làm nương rẫy, đi săn, đi bắt cá…) để đạt được cuộc sống ấm no,
hoặc là những người cầm đầu nhân dân lập được những chiến công vang dội,
đánh thắng giặc cướp ở bên ngoài tới bảo đảm cuộc sống yên vui của cộng
đồng, hoặc đứng lên đấu tranh quyết liệt chống lại những tập tục nỗi thời ràng
buộc bước tiến của xã hội. Các nội dung đó tràn đầy chất hiện thực, phản ánh xã
hội lịch sử “thời đại anh hùng”- tức thời kỳ dân chủ quân sự, vào lúc chế độ
cộng sản nguyên thuỷ tan rã để chuyển sang xã hội có giai cấp (khái niệm của
Ph.Ăng ghen trong Nguồn gốc gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà
nước)”[5;752].
Nhận xét trên cho thấy những nét đặc trưng nhất về hình tượng nhân vật
anh hùng trong sử thi nói chung. Điều này gợi ý cho chúng tôi hướng khám phá
hình tượng nhân vật Đăm San từ góc độ nào để có thể thấy hết vẻ đẹp toàn diện
của một người anh hùng “hùng cường từ trong bụng mẹ”.

riêng. Cố nhiên, mỗi nhà nghiên cứu có cách tiếp cận nhân vật anh hùng và
những đặc trưng của sử thi ở một phương diện khác nhau, nhưng có điểm chung
dễ nhận thấy là các nhà nghiên cứu đều dựa trên sự phân tích những chiến công
hiển hách của nhân vật anh hùng để khắc hoạ chân dung của họ. Nói như nhà
nghiên cứu Văn hoá dân gian Phan Đăng Nhật khi so sánh sử thi - Khan Êđê
ngang tầm với anh hùng ca Hy Lạp. Ông đã mượn lời của Các Mác trong cuốn
Góp phần phê phán chính trị kinh tế học,( In lần thứ hai, Nxb Sự thật, tập 1

14


Kho¸ luËn tèt nghiÖp

TrÇn H÷u Nam D31

trang 313, 314): “Nghệ thuật Hy Lạp, thể anh hùng ca, vẫn còn cho ta sự thoả
mãn về thẩm mỹ và về một số phương diện nào đó, chúng còn được dùng làm
tiêu chuẩn làm cái mẫu mực mà chúng ta chưa đạt tới”.
Có thể nói, trong sử thi Đăm San, nhân vật anh hùng Đăm San thực sự là
hình tượng trung tâm nổi bật và hấp dẫn, cần được khai thác một cách kỹ lưỡng
và toàn diện hơn nữa. Nhận thức được điều này, trên cơ sở tiếp thu những gợi ý
quý báu của những người đi trước, chúng tôi tiếp tục nghiên cứu hình tượng
nhân vật anh hùng Đăm San, với mong muốn góp thêm một cái nhìn mới về một
vấn đề, từ lâu đã được quan tâm.
3. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Tìm hiểu đề tài Hình tượng nhân vật anh hùng trong sử thi Đăm San (Klei
khan y Đăm San), chúng tôi hướng tới những mục đích sau:
- Bổ sung kiến thức khái quát và chuyên sâu về một thể loại văn học dân gian
độc đáo. Tìm ra phương pháp tiếp cận sử thi, từ đó vận dụng có hiệu quả vào


Trong đề tài này, chúng tôi sử dụng kết hợp một số phương pháp sau:
- Phương pháp khảo sát thống kê
- Phương pháp so sánh đối chiếu
- Phương pháp phân tích tổng hợp
6. ĐÓNG GÓP CỦA KHOÁ LUẬN

- Về mặt lý luận: Từ việc thu thập tổng kết, kế thừa kiến giải của những nhà
nghiên cứu đi trước. Chúng tôi tổng hợp, phân tích đưa ra hướng tiếp cận tác
phẩm sử thi - Khan Đăm San ở phương diện nhân vật - anh hùng Đăm San.
-Về thực tiễn: Trên cơ sở lý luận, chúng tôi mong muốn đưa ra những kiến
giải mới, những hướng tiếp cận mới ở phương diện nội dung và nghệ thuật của
sử thi Đăm San (qua hình tượng nhân vật anh hùng). Từ đó vận dụng kết quả
nghiên cứu vào việc dạy và học các đoạn trích của sử thi trong SGK Ngữ văn ở
trường phổ thông.

16


Kho¸ luËn tèt nghiÖp

TrÇn H÷u Nam D31

7. CẤU TRÚC CỦA KHOÁ LUẬN

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và thư mục tài liệu tham khảo, khóa luận
được triển khai thành ba chương:
Chương 1: Khái quát về sử thi và sử thi - Khan Đăm San
Chương 2: Đăm San - Người anh hùng lí tưởng của cộng đồng Êđê
Chương 3: Thi pháp xây dựng nhân vật anh hùng

với lịch sử của cả cộng đồng. Sử thi được kể bằng hình thức văn vần hoặc văn
xuôi xen lẫn văn vần” [22;228].
Theo Từ điển thuật ngữ Văn học thì “Sử thi (Tiếng Pháp: Epopée) còn
gọi là anh hùng ca là tác phẩm tự sự dài (thường là thơ) xuất hiện rất sớm trong

18


Kho¸ luËn tèt nghiÖp

TrÇn H÷u Nam D31

lịch sử văn học các dân tộc nhằm ngợi ca sự nghiệp anh hùng có tính toàn dân
và có ý nghĩa trọng đại đối với dân tộc trong buổi bình minh của lịch
sử(…)”[15;285].
Hiện nay, khái niệm sử thi đã được rất nhiều nhà nghiên cứu dân gian
hàng đầu của Việt Nam quan tâm. Mỗi người đều đưa ra những khái niệm chỉ ra
tính chất đặc trưng của sử thi. Từ sự trích dẫn ý kiến của những nhà nghiên cứu
hàng đầu về văn học dân gian. Chúng tôi xin viện dẫn khái niệm chung về sử thi:
“Sử thi là một hiện tượng đặc biệt trong kho tàng Folklore. Nó là bức tranh
rộng lớn về con người, xã hội thiên nhiên, nó phản ánh những vận động chuyển
biến lớn của lịch sử. Sử thi không phải là thơ chép sử, sử thi là thể loại nghệ
thuật tổng hợp, trong đó các yếu tố văn học(lời ca); âm nhạc(làn điệu); diễn
xướng … để chuyển hoá thành một tác phẩm tự sự bằng văn vần dài hơi lấy các
nhân vật anh hùng làm trung tâm nhằm diễn đạt đề tài, chủ đề của tác phẩm và
tư tưởng của cộng đồng”. (Trích trong cuốn Sử thi thần thoại M'nông, Nxb
KHXH, 1996).
1.1.2. Nguồn gốc sử thi
Về vấn đề này đã có không ít lời bàn của các nhà nghiên cứu trong và
ngoài nước. Tiêu biểu nhất phải kể tới công trình nghiên cứu Lý luận văn học

lừng (Mác) nữa”[9;10].
Như vậy, trong lịch sử văn học, sử thi là thể loại ra đời nối tiếp sau thần
thoại, là sản phẩm của “thời kỳ lịch sử đang trở dạ”- xã hội công xã nguyên thủy
đang trên đà suy vong nhường chỗ cho xã hội chiếm hữu nô lệ. Đây là thời kỳ
mà con người đang tách mình ra khỏi thế giới tự nhiên, dần khẳng định vai trò,
vị trí chủ nhân của mình. Vì thế, xuất hiện trong sử thi, con người trở thành nhân
vật trung tâm.
1.1.3. Vấn đề phân loại sử thi
Thực tế cho thấy có rất nhiều cách phân loại khác nhau về sử thi.

20


Kho¸ luËn tèt nghiÖp

TrÇn H÷u Nam D31

PGS. Lê Trường Phát phân loại sử thi dân gian của các dân tộc thiểu số thành
hai nhóm (tiểu loại): Sử thi thần thoại và sử thi anh hùng[14;228,229].
Sử thi thần thoại tiêu biểu nhất là Đẻ đất đẻ nước của dân tộc Mường.
Ngoài ra còn có Toi ẳm oọc nặm đin, Ẩm ệt luông của dân tộc Thái. Gần đây ta
mới phát hiện thêm một số sử thi thần thoại Mnông mà tiếng dân tộc gọi là Ótnơ-rông, ví dụ sử thi Cây nêu thần. Sử thi thần thoại là tập hợp có hệ thống các
thần thoại vốn rời rạc, lẻ tẻ để dựng lên một bức tranh toàn cảnh rộng lớn, bao
quát hàng loạt sự kiện xảy ra trên một không gian và trong một thời gian tầm cỡ
vĩ mô, kể từ lúc khai sinh trời, đất, nước, đồi, sông suối, mặt trời, mặt trăng...
cho tới khi sinh ra loài người cùng muôn loài.
Sử thi anh hùng xuất hiện chủ yếu ở các vùng dân tộc thiểu số Tây Nguyên.
Mỗi dân tộc lại gọi các sử thi anh hùng của họ bằng “thuật ngữ dân gian” riêng:
Khan (Êđê); Hơri (Giarai); Hơmon (BaNa)... và như vậy, chúng ta có sử thi
Khan, sử thi Hơri, sử thi Hơmon... Nội dung chủ yếu của các sử thi anh hùng này

sử thi. Cách phân loại nào cũng có những kiến giải hợp lý thuyết phục. Tuy
nhiên, trong quá trình tìm hiểu đề tài, chúng tôi thiên về cách phân loại của tác
giả Lê Trường Phát và như vậy Đăm San thuộc tiểu loại thứ hai- sử thi anh hùng
hay còn gọi là sử thi- khan.
1.2. SỬ THI- KHAN ĐĂM SAN

1.2.1. Khái niệm và đặc điểm Khan
1.2.1.1. Khái niệm Khan
Khan là “thuật ngữ dân gian” của người Êđê dùng để chỉ những sử thi anh
hùng của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Đây là loại hình ngôn ngữ văn xuôi
có vần có điệu, là loại trung gian giữa lời nói thường và thơ ca, có đối đáp như
kịch. Người kể có lúc hát lúc nói kết hợp với điệu bộ, động tác.
Khan được kể vào những buổi tối rỗi rãi sau mùa gặt hái. Người kể Khan là
người già trong làng, có hiểu biết sâu rộng về lịch sử dân tộc mình, có giọng hát

22


Kho¸ luËn tèt nghiÖp

TrÇn H÷u Nam D31

truyền cảm. Người kể Khan theo từng đoạn mà đổi nét mặt lúc buồn, lúc vui, đổi
giọng lúc cao, lúc thấp.
Khan là kết quả của sự tích tụ và nâng cao toàn bộ vốn thơ có truyện kể của
người Êđê thuộc các vùng, các địa bàn nhờ đó một mặt tạo nên tính thần kỳ
hoành tráng, mặt khác làm nên sự cô đúc chau chuốt của ngôn ngữ Khan.
1.2.1.2. Đặc điểm của Khan
Khan là một loại hình tự sự trường thiên của người Êđê có nội dung chủ yếu
đề cập đến các cuộc chiến tranh tiền giai cấp nhằm mục đích phá vỡ sự khép kín

thiệu của Phan Đăng Nhật (năm 1999) đều chỉ dùng tên tác phẩm là Đăm San
mà thôi.
Theo PGS. TS. Nguyễn Bích Hà trong Văn học dân gian Việt Nam (dùng
trong nhà trường): “Do tên Đăm San được phiên âm từ tiếng Êđê nên kết quả
có nhiều phiên bản hơi khác nhau: Đăm San, Đam San, Đăm Săn, Đam Xăn…
Trong các bài viết ta có thể dùng tên nào cũng được, nhưng đã dùng tên phiên
âm nào thì nên dùng thống nhất” [2;218].
Xuất phát từ thực tế phiên âm của tác phẩm từ tiếng Êđê, chúng tôi lựa chọn
dùng tên Đăm San trong đề tài của mình để chỉ tên tác phẩm và tên nhân vật anh
hùng - nhân vật trung tâm của tác phẩm.
1.2.2.2. Cốt truyện của Khan Đăm San
Cốt truyện sử thi Đăm San được mở rộng cấu trúc theo chiều hướng gia tăng
phẩm chất anh hùng của nhân vật trung tâm. Mỗi sự kiện quan trọng, mỗi chuỗi
hành động được thể hiện khá hoàn chỉnh trong một phần nào đó của cốt truyện.
Nhân vật trung tâm được đặt vào những hoàn cảnh, những mâu thuẫn ngày càng
cao hơn theo đó là những hành động tương ứng của nhân vật, khiến các biến cố
diễn ra và dẫn đến kết thúc cốt truyện.

24


Kho¸ luËn tèt nghiÖp

TrÇn H÷u Nam D31

Sau khi chấp thuận lấy hai chị em Hơ Nhị và Hơ Bhị, Đăm San đã liên tục
tiến hành các cuộc chinh phạt các tù trưởng tham lam, gian hùng để giành lại vợ
bị cướp ( nàng Hơ Nhị), chàng chặt cây thần và đi chinh phục Nữ thần Mặt Trời. Các
sự kiện mang phẩm chất sử thi xuất hiện liên tiếp, những hành động kỳ vĩ mà mĩ lệ
diễn ra sôi nổi, hào hùng đã lôi cuốn hấp dẫn người nghe như là có ma lực.