Các bước xây dựng
Kế hoạch dạy học có sử dụng
Di sản văn hóa phi vật thể
1
Hà Nội - 2014
Các bước xây dựng
Kế hoạch dạy học có sử dụng
Di sản văn hóa phi vật thể
Hà Nội - 2014
UNESCO/ Ngụy Hà
Nghề thêu
của người Dao tại Sa Pa,
tỉnh Lào Cai
4
Giới thiệu
“Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân,
vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể
hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế
hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình
thức khác” (Luật di sản văn hóa 2009).
Về thành phần tham gia
Để xây dựng kế hoạch dạy học có sử dụng di sản văn hóa phi vật thể trong bài
học, nên có sự tham gia và phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên với chủ thể văn hóa
là người dân và các cán bộ văn hóa tại địa phương.
Trong trường hợp cán bộ văn hóa địa phương không có điều kiện tham gia hoặc
không có điều kiện phối hợp với chủ thể văn hóa, giáo viên có thể chủ động tự
xây dựng bài học và tận dụng tối đa các nguồn lực và tài nguyên sẵn có, đặc biệt
lưu ý đến tính chính xác về nội dung của di sản văn hóa.
Trong quá trình thực hiện, giáo viên và cán bộ văn hóa cần:
Đảm bảo tính phù hợp của việc sử dụng di sản văn hóa vào bài học;
Đảm bảo tính chính xác đối với các nội dung của di sản văn hóa;
Đảm bảo tính khả thi trong đáp ứng yêu cầu phân phối chương trình của
môn học.
Lễ rước nước
trong hội Gióng
đền Phù Đổng,
Gia Lâm, Hà Nội
7
Các bước xây dựng
Kế hoạch dạy học
Bước 1
Di sản văn hóa phi vật thể gồm các lĩnh vực:
(a) các truyền thống và biểu đạt truyền khẩu, trong đó ngôn ngữ là phương tiện của
di sản văn hóa phi vật thể;
(b) nghệ thuật trình diễn;
(c) tập quán xã hội, tín ngưỡng và các lễ hội;
(d) tri thức và tập quán liên quan đến tự nhiên và vũ trụ;
(e) nghề thủ công truyền thống.
10
UNESCO/Nguyễn Đức Tăng
Bài học nội khóa có sử dụng di sản văn hóa phi vật thể
có thể diễn ra trên lớp hoặc tại thực địa
Ở bước này cán bộ văn hóa tiến hành, sau đó giáo viên bổ sung. Nếu không có cán bộ văn
hóa, giáo viên thực hiện nhưng cần đảm bảo sự phù hợp của các di sản khai thác sử dụng
với nội dung bài học. Giáo viên cần kiểm tra tính chính xác của thông tin về di sản với sự
giúp đỡ của cán bộ văn hóa, nhà nghiên cứu, quản lý di sản văn hóa tại địa phương hoặc
đối chiếu với các nguồn thông tin chính thống.
Những đặc điểm nhận diện di sản văn hóa phi vật thể:
Là di sản đang được thực hành tại cộng đồng;
Được cộng đồng sáng tạo, duy trì và chuyển giao từ đời này sang đời khác;
Được cộng đồng xem là một phần quan trọng trong đời sống, tạo nên bản
sắc của họ;
Phản ánh sự đa dạng văn hóa và tôn trọng lẫn nhau giữa các cộng đồng và
nhóm người.
tại di sản)
Các
phương
diện về
phát triển
bền vững
(xem gợi ý
số 5)
1
Nguồn âm Âm nhạc từ
(Vật lí, lớp nhạc cụ cồng,
7)
chiêng, trống,
v.v.
• Đặc điểm nguồn âm: khi Học trên lớp
phát ra âm các vật đều dao
động
• Hoạt động: Kiểm tra mặt
cồng, chiêng, trống: dùng
tay sờ, dùng giấy mỏng để
sát mặt cồng, hoặc/và dùng
quả cầu bấc để sát mặt
cồng
Ý thức bảo
vệ di sản
• Học sinh được
giao bài tập tìm
hiểu trước về
nghề thủ công
có sử dụng
ngành thân
mềm và trình
bày trước lớp
Ý thức bảo
vệ môi
trường tự
nhiên, bảo
tồn nghề
thủ công
truyền
thống
3
...
...
...
...
...
Tên bài học: .................................................
Lớp : ..............................................................
Thời gian : ....................................................
I. Mục tiêu bài học
1. Kiến thức
2. Kỹ năng
3. Thái độ
(Lưu ý hình thành những năng lực cho học sinh trong bài học)
II. Chuẩn bị của giáo viên và học sinh
1. Giáo viên
2. Học sinh
III. Tiến trình tổ chức các hoạt động học tập
1. Kiểm tra bài cũ (Cần linh hoạt trong quá trình tổ chức các hoạt động học tập)
2. Dẫn dắt vào bài mới
3. Tổ chức các hoạt động học tập
Hoạt động 1 ..............................................................................
Hoạt động 2: .............................................................................
Hoạt động 3: .............................................................................
...
IV. Kết thúc bài học
1. Củng cố, rút kinh nghiệm
2. Dặn dò, hướng dẫn bài tập
3. Nghiên cứu, tìm hiểu về di sản trong thực tế
Giáo viên phối hợp với cán bộ văn hóa tổ chức nghiên cứu thực tế, khảo sát tại nơi có di
sản. Việc tổ chức nghiên cứu, tìm hiểu về di sản trong thực tế không nên quá dài và nên
chia thành 2 đợt, mỗi đợt khoảng 1-2 ngày:
Thí dụ: thầy ông Hiệu, thợ cả, ông Tiên chỉ, ông trùm phường, nghệ nhân, đồng
thầy, võ sư, ông mo, bà mo, ông lang, ca nương, kép đàn, chủ tế, v.v.
15
UNESCO/Nguyễn Đức Tăng
Nghệ nhân ca trù
Nguyễn Thị Chúc,
làng Ngãi Cầu,
Hà Nội
4. Bổ sung, điều chỉnh kế hoạch bài học
Dựa trên các nguồn tư liệu đã thu thập (sách, báo, tạp chí, băng đĩa, bài báo nghiên cứu,
phỏng vấn, bài viết của nhà nghiên cứu, v.v.) và tư liệu thu thập từ nghiên cứu thực tế, giáo
viên phối hợp với cán bộ văn hóa chọn lọc phần tư liệu về di sản có giá trị sử dụng hiệu quả
nhất để gắn với bài học và khắc sâu kiến thức về phần này.
5. Áp dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực trong thiết kế
hoạt động học tập
Tùy từng môn học, thời gian và hình thức tổ chức dạy học, giáo viên có thể sử dụng các
phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực để thiết kế hoạt động học tập trước, trong và sau
tiết học sao cho phù hợp.
Bước 4
Giảng tập dượt, đánh giá và hoàn thiện
Sau khi hoàn thành việc thiết kế bài học, nếu điều kiện cho phép, giáo viên tổ chức giảng
tập dượt trong tổ bộ môn hoặc sử dụng một tiết học để giảng thử nhằm xác định:
17
18
UNESCO/Võ Mai Phương
Trò đánh mảng của người Mường
tại Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình
19
20
Một số gợi ý
giúp thực hiện hiệu quả
việc sử dụng di sản văn hóa
phi vật thể trong dạy học
21
1
2
3
Để có thể sử dụng di sản văn hóa phi vật thể trong dạy học một cách hiệu quả và có chiều
-- Tiết học trong chương trình;
-- Tiết học tự chọn;
-- Chương trình giáo dục địa phương.
Với tiết học trong chương trình, trên cơ sở đổi mới phương pháp dạy học, giáo viên có thể
tổ chức dạy học có sử dụng di sản văn hóa phi vật thể trên lớp hoặc ở ngoài nhà trường.
Cần chú ý các hoạt động trải nghiệm, sáng tạo; coi trọng giao nhiệm vụ và hướng dẫn
học sinh học tập ở nhà, ở ngoài nhà trường. Với bài học trên lớp, nội dung và hoạt động
dạy và học có sử dụng di sản văn hóa phi vật thể có thể đưa vào đầu tiết, giữa tiết, cuối
tiết hoặc xen kẽ trong suốt tiết học tùy từng môn, tiết học cụ thể.
Với tiết học tự chọn và chương trình giáo dục địa phương, giáo viên có thể sử dụng
toàn bộ 1 tiết học hoặc kết hợp 2 - 3 tiết học về di sản văn hóa phi vật thể.
Đối với tiết học tự chọn, có thể kết hợp dạy liên môn, thí dụ: Vật lí - Âm nhạc, Âm
nhạc - Ngữ văn, Vật lí - Âm nhạc - Ngữ văn - Lịch sử, Hóa học - Sinh học - Địa lí, Mỹ
thuật - Công nghệ, hoặc Công nghệ - Ngữ văn, v.v.
Với chương trình giáo dục địa phương, do có thời lượng rộng rãi, giáo viên có nhiều
lựa chọn để đưa di sản văn hóa phi vật thể địa phương vào nội dung bài giảng và
hoạt động giáo dục. Ở hình thức này, nội dung bài học cũng có thể xem là nội dung
tích hợp, hoặc mô đun. Tổ chức dạy học sử dụng di sản trong các tiết địa phương
giúp khắc sâu hơn về di sản văn hóa phi vật thể của chính địa phương đó.
Sự tham gia
của nghệ nhân
làm tiết học
sinh động và
dễ khắc sâu
“Trong tiết học có sử dụng di sản, phần trải nghiệm di sản là
phần các em học sinh tích cực tham gia nhất. Thậm chí hết
giờ rồi nhưng các em vẫn không ngừng và muốn tham gia tiếp
chương trình giáo dục - đào tạo hiện hành. Phần bài tập về nhà nên kết nối với nội dung
di sản sẽ được dạy ở bài học tiếp theo hoặc ở môn học khác.
Bài học
sâu sắc hơn
khi được
lồng ghép với
các vấn đề về
phát triển
bền vững
6
24
Khi thiết kế nội dung bài giảng và hoạt động học ở Bước 4, giáo viên không nên chỉ giới
hạn trong một di sản văn hóa phi vật thể mà có thể mở rộng, so sánh, liên hệ với 1-2 di
sản văn hóa phi vật thể khác để mở rộng kiến thức và làm rõ hơn đặc trưng của các di sản
đó. Đối với những di sản văn hóa phi vật thể phổ biến ở nhiều địa phương, mặc dầu ưu
tiên giới thiệu di sản ở địa phương mình, giáo viên nên mở rộng giới thiệu di sản ở những
địa phương khác để học sinh thấy được sự đa dạng, bản sắc và sự kế tục của di sản. Giáo
viên có thể linh động sử dụng di sản tương đồng, hoặc di sản ở địa phương khác để sử
dụng dạy học, trong trường hợp địa phương mình không có di sản đáp ứng yêu cầu của
bài học.
UNESCO/Trần Thu Thủy
7
Tùy vào khối lượng tư liệu thu thập và khả
văn hóa phi vật thể sẽ sử dụng trong bài
học. Cập nhật thông tin mới nhất về tình
trạng của di sản văn hóa phi vật thể. Đưa
ra những gợi ý về các hoạt động học tập
thông qua di sản văn hóa phi vật thể.
-- Giáo viên: Chuẩn bị các câu hỏi phỏng
vấn xoay quanh nội dung dự kiến sử dụng
trong dạy học. Kiểm chứng tính khoa học,
tính phù hợp của di sản văn hóa phi vật
thể với bài học; xác định các hoạt động
học tập phù hợp với nội dung bài học.
Phối hợp với cán bộ văn hóa để thiết kế
nội dung và hoạt động học tập qua các di
sản văn hóa phi vật thể.
UNESCO/Nguyễn Đức Tăng
Các kỹ năng và tri thức thực hành di sản
văn hóa phi vật thể là nguồn học liệu phong phú
Cán bộ văn hóa hỗ trợ giáo viên
về tư liệu di sản văn hóa phi vật thể
25
Copyright: Tài liệu đại học ©