BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ Y TẾ

ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

ĐỖ CHÂU MINH VĨNH THỌ

NGHIÊN CỨU ỨNG DỤNG PHƯƠNG PHÁP SẮC KÝ
ĐỂ PHÂN TÍCH THÀNH PHẦN ALKALOID, FLAVONOID
CỦA LÁ, TÂM SEN VÀ CÁC CHẾ PHẨM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC

TP Hồ Chí Minh – Năm 2015


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ Y TẾ

ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

ĐỖ CHÂU MINH VĨNH THỌ

NGHIÊN CỨU ỨNG DỤNG PHƯƠNG PHÁP SẮC KÝ
ĐỂ PHÂN TÍCH THÀNH PHẦN ALKALOID, FLAVONOID
CỦA LÁ, TÂM SEN VÀ CÁC CHẾ PHẨM
Chuyên ngành: KIỂM NGHIỆM THUỐC VÀ ĐỘC CHẤT
Mã số: 62.72.04.10
LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU ................................................................. 4
1.1. Thực vật học về Sen ............................................................................................ 4
1.2. Hóa học về Sen .................................................................................................... 7
1.3. Chiết xuất- phân lập các alkaloid, flavonoid trong lá và tâm Sen ..................... 12
1.4. Các phương pháp phân tích thành phần alkaloid, flavonoid trong lá, tâm Sen . 16
1.5. Tác dụng sinh học của lá, tâm Sen ..................................................................... 19
1.6. Công dụng của Sen............................................................................................. 21
1.7. Chất đối chiếu ................................................................................................... 22
CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ................... 25
2.1. Đối tượng nghiên cứu........................................................................................ 25
2.2. Nguyên vật liệu – Dung môi, hóa chất, thuốc thử – Trang thiết bị................... 25
2.3. Địa điểm nghiên cứu .......................................................................................... 28
2.4. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................... 29
CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.............................................................. 47
3.1. Chiết xuất, phân lập, xác định cấu trúc alkaloid, flavonoid từ lá và tâm Sen .... 47
3.1.1. Phân tích sơ bộ thành phần hóa học của lá và tâm Sen .................................. 47
3.1.2. Chiết cao chiết toàn phần alkaloid, flavonoid từ lá và tâm Sen ...................... 48
3.1.3. Phân lập alkaloid, flavonoid từ lá và tâm Sen ................................................. 48
3.1.4. Xác định độ tinh khiết các alkaloid, flavonoid phân lập từ lá và tâm Sen...... 60
3.1.5. Xác định cấu trúc các chất phân lập được....................................................... 61
3.2. Thiết lập một số chất đối chiếu alkaloid, flavonoid phân lập từ lá, tâm Sen ..... 80


ii

3.3. Xây dựng qui trình định tính điểm chỉ, định lượng đồng thời alkaloid, flavonoid
có trong lá và tâm Sen ............................................................................................... 85
3.4. Ứng dụng các qui trình định tính, định lượng để phân tích các alkaloid,
flavonoid có trong các mẫu nguyên liệu và chế phẩm bào chế từ lá, tâm Sen ....... 104
CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN .................................................................................... 108


Capillary electrophoresis (Điện di mao quản)

Corr Area

Corrected Area (Diện tích pic được chuẩn hóa)

CTAB

Cetyltrimethylammonium bromide

CZE

Capillary Zone Electrophoresis (Điện di mao quản vùng)

d

doublet (đỉnh đôi)

DVT

Dấu vân tay

DĐVN IV

Dược điển Việt Nam xuất bản lần thứ IV

DEPT

Distortionless Enhancement by Polarization Transfer

GLP

Good Laboratory Practices (Thực hành tốt phòng kiểm nghiệm thuốc)

HPLC

High

Performance

Liquid

Chromatography

hiệu năng cao)
HMBC

Heteronuclear Multiple Bond Correlation

HSQC

Heteronuclear Single Quantum Correlation

ICH

International Conference on Harmonization

IR

Infrared (Hồng ngoại)


LOQ

Limit of quantitation

MEKC

Micellar Electrokinetic Chromatography (Sắc ký mixen điện động)

MCF-7

Michigan Cancer Foundation-7 (Tế bào ung thư vú dòng MCF-7)

MS

Mass Spectrometry (Khối phổ)

NACE

Non aqueous capillary electrophoresis

NMR

Nuclear Magnetic Resonance (Cộng hưởng từ hạt nhân)

PDA

Photo Diode Array (Dãy diod quang)

PE

Sodium Dodecyl Sulfate

SFE

Supercritical Fluid Extraction (Chiết bằng lưu chất siêu tới hạn)

SKLM

Sắc ký lớp mỏng

TEA

Triethylamin

TGA

Thermogravimetric Analysis (Phân tích nhiệt trọng lượng)

THF

Tetrahydrofuran

TLTK

Tài liệu tham khảo

TT

Thuốc thử


Bảng 3.2. Kết quả chiết alkaloid, flavonoid toàn phần từ lá, tâm Sen ..................... 47
Bảng 3.3. Tổng kết các alkaloid, flavonoid tinh khiết phân lập từ lá Sen ................ 48
Bảng 3.4. Kết quả sắc ký cột silica gel trên cao A2, lá Sen. .................................... 50
Bảng 3.5. Kết quả thu hứng LN-1 từ phân đoạn A2-1 ............................................. 50
Bảng 3.6. Kết quả thu hứng LN-2, LN-8 từ phân đoạn A2-2 ................................. 50
Bảng 3.7. Kết quả thu hứng LN-2, LN-3 từ phân đoạn A2-3 .................................. 51
Bảng 3.8. Kết quả thu hứng LN-4 từ phân đoạn A2-8 ............................................. 51
Bảng 3.9. Kết quả thu hứng LN-6, LN-7 từ phân đoạn A2-6 .................................. 51
Bảng 3.10. Kết quả thu hứng LN-5 từ phân đoạn A2-11 và A2-12 ......................... 52
Bảng 3.11. Kết quả sắc ký cột silica gel trên cao A3 lá Sen .................................... 52


vi

Bảng 3.12. Kết quả sắc ký cột silica gel trên cao N lá Sen ...................................... 52
Bảng 3.13. Kết quả sắc ký cột silica gel trên tủa F, lá Sen ....................................... 53
Bảng 3.14. Kết quả sắc ký rây phân tử phân đoạn F1 .............................................. 53
Bảng 3.15. Kết quả sắc ký rây phân tử phân đoạn F-2,3 .......................................... 54
Bảng 3.16. Kết quả sắc ký rây phân tử phân đoạn F-7 ............................................. 54
Bảng 3.17. Kết quả thu hứng LF-2 và LF-4 từ F7-3 ................................................ 54
Bảng 3.18. Kết quả sắc ký rây phân tử phân đoạn F8 .............................................. 54
Bảng 3.19. Tổng kết các alkaloid, flavonoid tinh khiết phân lập từ lá Sen .............. 55
Bảng 3.20. Kết quả sắc ký cột silica gel trên phân đoạn NP5, tâm Sen ................... 57
Bảng 3.21. Kết quả sắc ký cột silica gel trên phân đoạn NP8, tâm Sen ................... 57
Bảng 3.22. Kết quả sắc ký rây phân tử phân đoạn P ............................................... 58
Bảng 3.23. Kết quả FCPC phân đoạn P-2 ................................................................ 58
Bảng 3.24. Kết quả Sephadex LH-20 của phân đoạn n-Bu ..................................... 58
Bảng 3.25. Kết quả các phân đoạn sau SPE từ n-Bu II ............................................ 59
Bảng 3.26. Kết quả sắc ký cột silica gel trên cao EF, tâm Sen ................................ 59
Bảng 3.27. Kết quả sắc ký rây phân tử phân đoạn EF-8, tâm Sen ........................... 59

Bảng 3.50. Bảng tóm tắt điều kiện sắc ký thích hợp kiểm tra độ tinh khiết
HPLC-PDA của 06 CĐC .......................................................................................... 82
Bảng 3.51. Kết quả khảo sát tính phù hợp hệ thống quy trình phân tích HPLC
của 06 CĐC ............................................................................................................... 82
Bảng 3.52. Kết quả xác định miền giá trị, độ đúng, độ chính xác của qui trình
phân tích các nguyên liệu thiết lập CĐC................................................................... 82
Bảng 3.53. Kết quả xác định độ tinh khiết sắc ký các nguyên liệu thiết lập CĐC ... 83
Bảng 3.54. Tóm tắt các chỉ tiêu chất lượng và phương pháp thử của các CĐC ............... 84
Bảng 3.55. Kết quả đánh giá đồng nhất lô của quá trình đóng lọ các CĐC ............. 84
Bảng 3.56. Kết quả đánh giá liên PTN của các nguyên liệu thiết lập CĐC ............. 85
Bảng 3.57. Kết quả xác định giá trị ấn định của các CĐC sau khi đóng gói ........... 85
Bảng 3.58 Kết quả khảo sát tính tuyến tính, LOD, LOQ, độ chính xác trung gian,
độ đúng qui trình phân tích đồng thời 07 alkaloid trong mẫu nguyên liệu lá sen
(NN-1a) bằng phương pháp CE-PDA/MS................................................................. 90
Bảng 3.58. Kết quả khảo sát đặc tính điểm chỉ các alkaloid, flavonoid có trong
lá, tâm Sen bằng phương pháp SKLM .................................................................... 100
Bảng 3.59. Kết quả khảo sát đặc tính điểm chỉ các alkaloid, flavonoid có trong
lá, tâm Sen bằng phương pháp SKLM .................................................................... 101
Bảng 3.60. Kết quả xác định đặc tính điểm chỉ của lá Sen dựa trên thành phần
alkaloid có trong nguyên liệu lá Sen bằng phương pháp HPLC-PDA ................... 102


viii

Bảng 3.61. Kết quả xác định đặc tính điểm chỉ của lá Sen dựa trên thành phần
flavonoid có trong nguyên liệu lá Sen bằng phương pháp HPLC/PDA ................. 102
Bảng 3.62. Kết quả xác định đặc tính điểm chỉ của tâm Sen dựa trên thành phần
alkaloid có trong nguyên liệu tâm Sen bằng phương pháp HPLC-PDA ................ 103
Bảng 3.63. Kết quả xác định đặc tính điểm chỉ của tâm Sen dựa trên thành phần
flavonoid có trong nguyên liệu tâm Sen bằng phương pháp HPLC/PDA .............. 103

LN-1, LN-2, LN-3, LN-4, LN-5 ............................................................................ 114
Bảng 4.2. Độ dịch chuyển trên phổ

13

C và

1

H để phân biệt 05 alkaloid

EN-1, EN-2, EN-3, EN-4, EN-5 ............................................................................ 115


ix

Bảng 4.3. Độ dịch chuyển trên phổ

13

C và

1

H để phân biệt 04 alkaloid

EN-6, EN-7, EN-8, EN-9 ....................................................................................... 116
Bảng 4.4. Độ dịch chuyển trên phổ

13

Hình 3.9. Cấu trúc hóa học và các tương tác xa của LN-8, LN-9 ............................ 65
Hình 3.10. Cấu trúc hóa học của EN-1, EN-2, EN-3 ............................................... 67
Hình 3.11. Cấu trúc hóa học và các tương tác xa của EN-4..................................... 69
Hình 3.12. Cấu trúc hóa học và các tương tác xa của EN-5..................................... 70
Hình 3.13. Cấu trúc hóa học của EN-6, EN-7, EN-8, EN-9 .................................... 75
Hình 3.14. Cấu trúc hóa học của LF-1, LF-5, LF-6, LF-7, LF-8, TF-1 ................... 77
Hình 3.15. Cấu trúc hóa học của LF-2, LF-3, LF-4, TF-5, TF-4, TF-3 ................... 79
Hình 3.16. Điện di đồ của hỗn hợp chuẩn 07 alkaloid và mẫu thử dịch chiết
toàn phần alkaloid lá sen ở điều kiện thích hợp ........................................................ 87
Hình 3.17. Điện di đồ CE-MS của mẫu hỗn hợp chuẩn 07 alkaloid (TIC) và mẫu
thử lá Sen NN-1a (TIC/EIC) ở điều kiện thích hợp................................................... 87
Hình 3.18. Phổ MS của nuciferin, 2-O-nornuciferin, norarmepavin, armepavin trong mẫu
thử lá Sen, tương ứng điện di đồ CE-MS ....................................................................... 89

Hình 3.19. Kiểm tra độ tinh khiết pic pronuciferin .................................................. 90
Hình 3.20. Điện di đồ mẫu thử dịch chiết alkaloid toàn phần lá Sen, hỗn hợp 07 chuẩn
alkaloid và mẫu thử thêm hỗn hợp chuẩn ...................................................................... 90

Hình 3.21. Điện di đồ mẫu hỗn hợp chuẩn 08 flavonoid và mẫu thử dịch chiết
flavonoid toàn phần lá Sen ........................................................................................ 91


xi

Hình 3.22. SKĐ mẫu thử dịch chiết alkaloid toàn phần lá Sen, hỗn hợp 04 chuẩn
alkaloid ở điều kiện sắc ký thích hợp ........................................................................ 92
Hình 3.23. Sắc ký đồ mẫu pha động (a), mẫu hỗn hợp chuẩn (b), dung môi pha mẫu (c),
mẫu thử lá Sen (d), mẫu thử thêm chuẩn (e). ................................................................. 93

Hình 3.24. Phổ UV-Vis của nuciferin trong (1) mẫu chuẩn, (2) mẫu thử lá Sen, (3)

Sơ đồ 3.3. Qui trình chiết flavonoid toàn phần mẫu nguyên liệu lá Sen .................. 91


MỞ ĐẦU
Có nhiều con đường để tạo ra thuốc phục vụ điều trị và chăm sóc sức khỏe
con người, trong đó các thuốc có nguồn gốc từ tự nhiên là một lĩnh vực được các
nhà nghiên cứu phát triển dược phẩm trên thế giới quan tâm, nghiên cứu bởi
nhiều lợi thế của chúng. Có nhiều cách tiếp cận trong phát triển thuốc có nguồn gốc
tự nhiên. Đó là phát hiện các hoạt chất và phát triển chúng theo các tiêu chuẩn của
dược phẩm hiện đại phương tây và chứng minh tác dụng của dược liệu, bài thuốc
của y học cổ truyền như là một thể thống nhất như nó vốn có và dùng các kỹ thuật
hiện đại để đảm bảo, nâng cao hiệu quả điều trị của chúng. Với xu hướng này,
những cây thuốc lâu nay được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian, trong y học cổ
truyền, bên cạnh việc được đánh giá tác dụng trị liệu, đang rất được quan tâm
nghiên cứu về thành phần hóa học cũng như các phương pháp theo dõi, đánh giá
thành phần, hàm lượng các chất chính, để có thể đánh giá, đảm bảo chất lượng, tiêu
chuẩn hóa cho các sản phẩm, sử dụng trong chăm sóc sức khỏe một cách an toàn,
hiệu quả và khoa học.
Việt Nam được thiên nhiên ban tặng một thảm thực vật xanh rộng khắp trên
mọi miền đất nước, là điều kiện rất thuận lợi trong việc nghiên cứu và phát triển các
thuốc có nguồn gốc dược thảo. Trong kho tàng cây thuốc Việt Nam, cây Sen
(Nelumbo nucifera Gaertn. Nelumbonaceae) đã gắn liền với cuộc sống tâm linh
cũng như thường nhật của người Việt. Sen tượng trưng cho sự tinh khiết và trường
thọ, nhưng cũng hết sức bình dị và hữu dụng trong cuộc sống hàng ngày. Sen có ở
khắp mọi miền đất nước, nhưng phổ biến nhất có lẽ ở vùng Miền tây Nam bộ mà
nổi tiếng nhất là ở Đồng Tháp Mười, nơi được xem là xứ sở Sen. Sen là một trong
số ít các dược thảo mà tất cả các bộ phận đều được sử dụng và đều là những vị
thuốc quí, có giá trị. Danh y Hải Thượng Lãn Ông đã viết: “Cây mọc từ dưới bùn
đen mà không ô nhiễm mùi bùn, đượm khí thơm trong lành của trời đất nên củ, lá,
hoa, tua, vỏ quả, ruột đều là thuốc hay”. Từ xưa nhân dân ta đã biết dùng ngó Sen,

phát triển của tế bào ung thư [64]…Dịch chiết tâm Sen có hoạt tính an thần
hạ đường huyết[25],[96], hạ huyết áp[88], chống loạn nhịp tim
tiểu cầu

[100]

, kháng HIV

[99]

. Các

[30],[108]

[104]

,

, ức chế kết tập

hoạt tính sinh học này ít nhiều đều liên quan đến

sự hiện diện của thành phần alkaloid và flavonoid có trong lá, tâm Sen.
Ngày nay, với sự tiến bộ của khoa học chiết tách và phân tích, trên thế giới đã có
những công trình nghiên cứu về thành phần hóa học và phân tích định tính,
định lượng một số thành phần alkaloid, flavonoid trong lá, tâm Sen. Trong lĩnh vực
phân tích cũng đã có một vài nghiên cứu của các tác giả Trung quốc và Ấn độ ứng
dụng phương pháp HPLC, CE để định lượng một vài chất trong số các thành phần
chính của Sen trong dược liệu, chế phẩm hay dịch sinh học.
Tại Việt Nam hiện nay, việc sử dụng lá, tâm Sen trong điều trị bệnh ngày càng


1.1.1. Chi Nelumbo và vị trí phân loại của chi
Chi Nelumbo thuộc họ Sen- Nelumbonaceae trước đây được xếp cùng với
họ Súng- Nymphaeaceae. Tuy nhiên, ngày nay được tách ra riêng thành họ Sen,
với một chi duy nhất là Nelumbo với hai loài Nelumbo nucifera Gaertn. (Sen hồng,
phổ biến ở Việt Nam và một số nước Châu Á như Trung quốc, Ấn độ, Srilanka,
Nhật Bản, Thái Lan, Úc) và Nelumbo lutea Willd (Sen trắng, phổ biến ở
Đông Bắc Mỹ )[1],[8].
Theo hệ thống phân loại APG II năm 2003 và của Amen Takhtajan năm 2009

[14]

,

vị trí phân loại của chi Nelumbo được trình bày trong Bảng 1.1.
Bảng 1.1. Vị trí phân loại của chi Nelumbo
Phân giới
Ngành
Lớp
Phân lớp
Liên bộ
Bộ
Họ
Chi

Cormobionta (Thực vật bậc cao)
Magnoliophyta (Ngành Ngọc Lan)
Magnoliopsida (Lớp Ngọc Lan)
Ranunculidae (Phân lớp Sen)
Proteanae

15 - 25 quả bế, chứa một hạt không nội nhũ.
Hạt màu trắng, dài 1,3 - 1,5 cm, phần ngoài mỏng và cứng, màu lục tía, phần giữa
mềm chứa tinh bột màu trắng ngà và bên trong là lá mầm dầy có màu xanh sẫm
(tâm Sen). Tâm Sen gồm rễ mầm, thân mầm, chồi mầm và 2 lá đầu tiên; rễ mầm
không rõ; thân mầm màu xanh, dài 3 - 4 mm, tiết diện bầu dục, nhẵn bóng, 2 lá
đầu tiên, 1 to, 1 nhỏ, cuống lá mầm màu xanh, hình móc câu, tiết diện đa giác, dài
1,8 - 2 cm, phiến lá mầm hai mép cuộn vào giữa tạo thành một đoạn dài 6-7 mm.
Các loài trong chi Nelumbo có hoa giống với các loài hoa Súng trong họ
Nymphaeaceae (họ Súng). Tuy nhiên, lá của các loài Sen có thể phân biệt được với
lá của các loài trong họ Súng do có hình khiên (lá tròn), trong khi đó Nymphaeaceae
có vết khía hình chữ V đặc trưng từ mép lá vào tâm của lá. Quả ở trung tâm
chứa hạt của các loài cũng có đặc trưng phân biệt và được gọi là bát Sen [1],[3],[7],[8].
1.1.2.2. Sinh thái - phân bố
Trong thời kỳ cổ đại, Sen đã từng là loại cây mọc phổ biến dọc theo bờ sông Nile ở
Ai Cập cùng với một loài hoa súng có quan hệ họ hàng gần gũi có tên gọi dài dòng
là hoa Sen xanh linh thiêng sông Nile (Nymphaea caerulea). Từ Ai Cập, Sen đã
được đem đến vùng lãnh thổ Assyria và sau đó được trồng rộng rãi khắp các vùng
Ba Tư, Ấn Độ và Trung Quốc.

5


Hiện nay, Sen được phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới Châu Á, Úc và Châu Mỹ,
hiếm hoặc đã tuyệt chủng tại Châu Phi. Do ưa khí hậu nóng và ẩm của vùng nhiệt
đới, nên Sen cũng được trồng nhiều ở hầu hết các nước khu vực
Đông Nam Á đến Nam Á như: Campuchia, Thái Lan, Malysia, Ấn Độ và các tỉnh
phía nam Trung Quốc [3].
Ở Việt Nam, chỉ có một loài mọc hoang dại chủ yếu ở vùng Đồng Tháp Mười thuộc
tỉnh Đồng Tháp và An Giang. Theo nhân dân địa phương cây Sen mọc trong trạng
thái tự nhiên đã có từ lâu đời. Bên cạnh quần thể hoang dại, Sen cũng là cây trồng

1.1.2.4. Bộ phận dùng – thu hái và chế biến
Tất cả các bộ phận dùng của cây Sen đều có giá trị sinh học cao, được dùng làm
thuốc trong y học cổ truyền và được đưa vào Dược điển một số nước [7],[8]
Lá Sen (Folium Nelumbinis): lá bánh tẻ, thu hái vào mùa thu, bỏ cuống,
phơi khô. Quả (Fructus Nelumbinis): thu hái lúc quả chín (liên thạch), hạt còn màng
đỏ bên ngoài (liên nhục). Tâm Sen (Plumula Nelumbinis): chồi mầm trong hạt Sen
(liên tâm). Gương Sen (Receptaculum Nelumbinis): đã lấy quả đem phơi khô
(liên phòng). Tua Sen (Stamen Nelumbinis): bỏ hạt gạo ở đầu, phơi khô (liên tu).
Thân rễ (Nodus Nelumbinis rhizomatis) còn gọi là liên ngẫu hay ngó Sen,
thu hái quanh năm.
1.2. HÓA HỌC VỀ SEN
1.2.1. Hóa học của lá Sen
Lá Sen chứa nhiều hợp chất khác nhau trong đó nhóm alkaloid và flavonoid được
xem là hai thành phần chính chiếm tỉ lệ tương đối lớn và cho tác dụng sinh học
chủ yếu. Ngoài ra, các hợp chất khác như: tanin, saponin, đường khử, các acid
hữu cơ (acid palmitic, acid citric, acid tartric, acid succinic, acid ascorbic,…),
các terpen steroid (β-sitostenon, stigmasta-4,22-dien-3-on,…), các tinh dầu
trans-caryophyllen,

trans-isolimonen,

4-methyl-1-isopropyl-3-cyclohexen-1-ol,

camphor, 2-acetylen-1-alcohol, chất béo, sáp, chất nhày cũng được tìm thấy trong
lá Sen. [7], [114],[116]
1.2.1.1. Thành phần alkaloid
Hàm lượng alkaloid toàn phần của lá Sen chiếm từ 0,77 - 0,84% tùy theo điều kiện
khí hậu, thổ nhưỡng. Có khoảng 15 alkaloid đã được xác định. Các alkaloid trong
lá Sen có cấu trúc isoquinolin bao gồm các phân nhóm aporphin, proaporphin,
benzylisoquinolin và bisbenzylisoquinolin.

Anonain
Dehydronuciferin
Dehydroroemerin

C18H19NO2
C18H19NO2
C18H19NO2
C18H17NO2
C17H15NO2
C19H19NO2
C18H15NO2

-CH3
-CH3
-H
-CH3
-CH3
-H
-CH2-CH2-CH3
-CH3
-CH2-

-H
-CH3
-CH3
-CH3
-H
-CH3
-CH3


pronuciferin

Alkaloid khung benzylisoquinolin: alkaloid thuộc nhóm này trong lá Sen được biết
với 04 alkaloid điển hình là armepavin, N-norarmepavin, N-methyl coclaurin
và N-methyl isococlaurin.
Bảng 1.3. Các alkaloid khung benzylisoquinolin có trong lá Sen [36], [83], [92]
Armepavin

CTPT

R1

R2

R3

C19H23NO2

-CH3

-CH3

-CH3

N-methyl coclaurin

C18H21NO3

-CH3



HO

Alkaloid khung bisbenzylisoquinolin: alkaloid thuộc nhóm này trong lá Sen được
biết với neferin, isoliensinin với hàm lượng thấp. Cấu trúc hai chất này được trình
bày ở Bảng 1.5[7].

8


Ngoài ra, trong lá Sen còn có cepharadion B và lysicamin [114].

Lysicamin

Liriodenin

Cepharadion B

Tính chất của một số alkaloid chính trong lá Sen [114], [116]
Nuciferin: dạng base, là tinh thể hình lăng trụ không màu, tnc: 163-164 oC,
góc quay cực ở 27o là +145 o (c = 0,67 %; EtOH), phát huỳnh quang xanh lục sáng
ở 245 nm. Phổ UV có ba cực đại hấp thu trong dung môi EtOH lần lượt là
311 nm, 271 nm và 232 nm với giá trị logɛ lần lượt là 3,83; 4,32 và 4,36.
N-nornuciferin: dạng base là một chất lỏng như dầu, dạng muối chlorid là tinh thể
không màu, tnc: 156 – 157 oC, góc quay cực ở 27 o là +144 o (c = 0,5 %; EtOH). Phổ
UV có ba cực đại hấp thu trong dung môi EtOH lần lượt là 311 nm, 271 nm, 230
nm với giá trị logɛ lần lượt là 3,67; 4,43 và 4,37.
N-norarmepavin: kết tinh ở dạng muối oxalat là tinh thể hình kim không màu,
tnc: 209 – 210 o C, αD27= + 20


và luteolin O-β-D- glucopyranosid. [109]
Nhóm catechin: Các dẫn chất catechin điển hình là catechin. [7], [29], [39]
Nhóm

leucoanthocyanidin:

Các

dẫn

chất

leucocyanidin

điển

hình

là

leucodelphenidin, leucocyanidin chiếm hàm lượng rất thấp trong lá Sen [7] .
1.2.2. Hóa học của tâm Sen
Hầu hết các nghiên cứu về thành phần hóa học của tâm Sen đều tập trung vào các
alkaloid, là thành phần chính chiếm tỉ lệ lớn và được cho là có nhiều tác dụng sinh
học nhất trong tâm Sen. Chỉ có một vài công trình nghiên cứu về thành phần
flavonoid và các chất khác trong tâm Sen như: asparagin, tanin, triterpen,
đường khử, các acid hữu cơ [7], [8].
1.2.2.1. Thành phần alkaloid của tâm Sen
Tâm Sen có hàm lượng alkaloid toàn phần khoảng từ 0,85 - 0,96 % và thay đổi
theo điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng. Có khoảng 12 alkaloid được biết trong tâm Sen,


C19H23NO2

-CH3

-H

-CH3

-

N- demethyl coclaurin

C19H23NO2

-H

-H

-H

-

N-methyl isococlaurin

C19H23NO2

-H

-CH3