Khóa luận tốt nghiệp

LỜI CẢM ƠN

Khóa luận “Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đến văn hóa Chăm Pa
(thế kỷ II – thế kỷ XV)” được hoàn thành tại khoa Lịch Sử, Trường Đại học
Sư phạm Hà Nội 2 dưới sự hướng dẫn trực tiếp của Th.s Trần Thị Thu Hà.
Để hoàn thành khóa luận này, tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành nhất
tới cô Trần Thị Thu Hà - người đã hướng dẫn tận tình, góp ý trực tiếp và
giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài này.
Tôi xin cảm ơn tới các thầy cô trong trường Đại học Sư phạm Hà Nội
2, đặc biệt là các thầy cô trong khoa Lịch Sử đã giảng dạy tôi trong suốt thời
gian qua.
Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình, thầy cô trong
khoa Lịch Sử, tập thể lớp K35 Cử nhân Lịch Sử, các bạn sinh viên cùng
ngành các khóa K36, K37, K38 Cử nhân Lịch Sử đã động viên, góp ý và tạo
điều kiện cho tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài này.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, tháng 05 năm 2013
Sinh viên

Lâm Thị Yến

Lâm Thị Yến – K35 Cử nhân lịch sử

GVHD: Trần Thị Thu Hà


Khóa luận tốt nghiệp

LỜI CAM ĐOAN

2.1.1. Giới thiệu tổng quát về đất nước và văn hóa Ấn Độ.................. - 29 2.1.2. Thuật ngữ “Ấn Độ hóa” ............................................................ - 30 2.2. QUÁ TRÌNH DU NHẬP VĂN HÓA ẤN ĐỘ ĐẾN ĐẤT NƯỚC
CHĂM PA .............................................................................................. - 31 2.2.1. Những nguyên nhân dẫn đến sự giao lưu văn hóa Ấn - Chăm.... - 31 2.2.2. Dấu tích lịch sử của Ấn Độ tại Chăm Pa .................................... - 34 2.2.3. Phương thức và mức độ tiếp xúc văn hóa Ấn - Chăm ................ - 36 2.3. SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HÓA ẤN ĐỘ ĐẾN VĂN HÓA CHĂM
PA (THẾ KỶ II – THẾ KỶ XV) ............................................................ - 39 2.3.1. Trong hệ thống chính trị - xã hội............................................... - 39 2.3.2. Trong lĩnh vực tôn giáo ............................................................ - 45 2.3.3. Trong các lĩnh vực ngôn ngữ, chữ viết, văn học, lịch pháp ....... - 55 2.3.4. Trong lĩnh vực nghệ thuật kiến trúc .......................................... - 60 2.3.5. Trong lĩnh vực nghệ thuật điêu khắc ......................................... - 65 2.3.6. Trong lĩnh vực nghệ thuật âm nhạc và múa ............................... - 74 2.4. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA QUÁ TRÌNH GIAO LƯU VĂN HÓA ẤN
- CHĂM (THẾ KỶ II – THẾ KỶ XV) ................................................. - 79 2.4.1. Quá trình giao lưu văn hóa mang tính vương quyền và phục vụ
vương quyền ............................................................................................ - 79 2.4.2. Quá trình giao lưu văn hóa bằng con đường hòa bình, và trên cơ sở
nền văn hóa bản địa Chăm Pa. .................................................................. - 83 2.4.3. Quá trình giao lưu toàn diện và sâu sắc, có sự kết hợp hài hòa giữa
các yếu tố ................................................................................................. - 85 2.4.4. Dấu ấn bản địa trong quan hệ giao lưu văn hóa Ấn – Chăm. .. - 87 Tiểu kết chương 2
C. KẾT LUẬN ........................................................................................ - 93 D. TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................. - 97 Lâm Thị Yến – K35 Cử nhân lịch sử

GVHD: Trần Thị Thu Hà


Khóa luận tốt nghiệp

-1-

A. MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài
Vương quốc cổ Chăm Pa nằm ở vùng đồng bằng duyên hải miền Trung
Việt Nam ngày nay. Đó là một vùng lãnh thổ hẹp về bề ngang, có bờ biển trải
dài, uốn cong, quanh năm đắm mình trong ánh nắng mặt trời ấm áp và những
cơn gió biển. Có thể vì thế mà con người nơi đây trở nên nhạy cảm hơn và
giàu trí tưởng tượng hơn, để ngàn năm trước, họ đã cho ra đời một trong
những nền văn hóa sớm và đặc sắc nhất vùng Đông Nam Á - nền văn hóa
Chăm Pa.
Từ những thế kỷ trước Công nguyên, vùng đồng bằng duyên hải miền
Trung xưa của Việt Nam đã là một địa bàn dừng chân lí tưởng cho những con
thuyền ngược xuôi giữa hai nền văn minh lớn của phương Đông lúc bấy giờ là
Trung Quốc và Ấn Độ. Trên những con thuyền ngược xuôi buôn bán, ngoài

đền tháp, công trình điêu khắc, văn bia, chữ viết ấy chính là những mảng màu
của quá khứ, những bằng chứng sống động về mối quan hệ giao lưu văn hóa
giữa Chăm Pa với các nước bên ngoài. Đó là những “văn bia không lời”, giúp
ta giải mã những ẩn số của quá khứ, để hiểu và cảm nhận về nền văn hóa nghệ thuật Chăm Pa.
Để giải mã nền văn hóa Chăm Pa, văn hóa Ấn Độ là chìa khóa. Bởi lẽ,
văn hóa Ấn độ là nền tảng để xây dựng nên văn hóa Chăm Pa. Nhận xét về
mối quan hệ giữa văn hóa Chăm Pa và văn hóa Ấn Độ, TS Ngô văn Doanh đã
khẳng định: “Một điều không thể phủ nhận được là những ảnh hưởng Ấn Độ
đã góp phần cực kì quan trọng vào quá trình hình thành ra vương quốc Chăm
Pa cũng như một nền văn hóa phát triển rực rỡ và đầy bản sắc văn hóa
Chăm” [12, 7].
Tìm hiểu ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đối với văn hóa Chăm Pa trong
suốt quá trình hình thành, phát triển, của vương quốc cổ này, chúng ta có thể
biết được Chăm Pa đã tiếp thu văn hóa Ấn như thế nào, từ bao giờ, bằng
những con đường hay phương thức nào? Tiếp thu ở những khía cạnh, lĩnh vực
nào? Mức độ ra sao? Vai trò và ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đến với tộc
người Chăm có sâu rộng không? Có lấn át được những lớp văn hóa bản địa
không? Đồng thời biết được quá trình ảnh hưởng văn hóa Ấn Độ đến văn hóa
Lâm Thị Yến – K35 Cử nhân lịch sử

GVHD: Trần Thị Thu Hà


Khóa luận tốt nghiệp

-3-

Chăm Pa mang những đặc điểm nào? Để từ đó chúng ta có thể tìm ra những
nét đặc sắc của văn hóa Chăm Pa, khẳng định được giá trị của nó so với các
nền văn hóa khác trên khu vực và thế giới.

-4-

Guillon)… các tác giả đã phân tích khá cụ thể những công trình kiến trúc và
các tác phẩm điêu khắc tiêu biểu của vương quốc Chăm Pa cổ, đồng thời cũng
chỉ ra những chi tiết mang dấu ấn của sự giao lưu văn hóa với bên ngoài (Ấn
Độ, Angko…).
Trong lĩnh vực lịch sử, năm 1911, G.Maspero xuất bản cuốn “Vương
quốc cổ Chăm Pa”. Đây là tác phẩm duy nhất viết về lịch sử Chăm Pa từ đầu
cho đến năm 1471. G.Maspero viết lịch sử Chăm Pa theo vương triều. Có thể
nói đây là một tài liệu có giá trị cao về mặt tư liệu, đặt nền móng cho việc
nghiên cứu lịch sử Chăm Pa.
Năm 1944, G.Codes với tác phẩm “Cổ sử các quốc gia Ấn Độ hóa ở Viễn
Đông” (2011, Nxb Thế giới) đã đề cập đến lịch sử Chăm Pa trong khuôn khổ của
một tác phẩm viết chung về lịch sử cổ đại ở các nước Viễn Đông chịu ảnh hưởng
của nền văn minh Ấn Độ. Có thể coi đây là tác phẩm đầu tiên đề cập đến con
đường thương mại của Lâm Ấp trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Ở Việt Nam, nghiên cứu về Chăm Pa không còn là một vấn đề mới mẻ.
Đã có nhiều thế hệ học giả quan tâm nghiên cứu, đặc biệt trong lĩnh vực khảo
cổ học. Thông báo hàng năm của Viện Khảo cổ học luôn có những báo cáo
mới, những kết quả nghiên cứu mới. Đây có thể coi là những tài liệu gốc,
mang tính cập nhật cao được sử dụng trong khóa luận.
Việc nghiên cứu Chăm Pa dưới góc độ dân tộc học, nghệ thuật, văn hoá
cũng đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Vấn đề ảnh hưởng của Ấn Độ đối
với văn hóa Chăm Pa đã được nghiên cứu từ nhiều góc độ, và trong một thời
gian dài.
Có thể nói GS Lương Ninh là người đã đặt nền móng cho việc nghiên
cứu lịch sử văn hóa Chăm Pa tại Việt Nam. Những nghiên cứu của ông mang
tính cổ điển và trên cơ sở phát hiện mới, trong đó có việc giải mã các bia cổ
Chăm Pa. Liên quan trực tiếp đến văn hóa - nghệ thuật cổ Chăm Pa, GS
Lâm Thị Yến – K35 Cử nhân lịch sử

cái nhìn sâu sắc và khái quát về nền văn hóa Chăm. Ảnh hưởng của các yếu tố
bên ngoài tới văn hóa Chăm Pa cũng được đề cập, đặc biệt ảnh hưởng của văn
hóa Ấn Độ được nói nhiều hơn cả.
Bên cạnh những tác phẩm của Ngô Văn Doanh, là những công trình
nghiên cứu và bài viết của Lê Đình Phụng. Các tác phẩm “Tìm hiểu kiến trúc
Lâm Thị Yến – K35 Cử nhân lịch sử

GVHD: Trần Thị Thu Hà


Khóa luận tốt nghiệp

-6-

tháp Chăm Pa (2005)”, “Phong cách Mỹ Sơn E1 trong nghệ thuật đá Chăm
Pa (2006)”… tất cả đã cung cấp cho ta nhiều hiểu biết về kiến trúc và điêu
khắc của vương quốc Chăm Pa cổ, cùng với những ảnh hưởng của Ấn Độ
được thể hiện trên các công trình đó. Hay tác phẩm “Văn hoá Chăm” (1993,
Nxb Khoa học xã hội Hà Nội) của Phan Xuân Biên và các cộng sự, cho người
đọc khái quát nhất về vương quốc Chăm Pa.
Chuyên nghiên cứu về Chăm Pa còn có Trần Kỳ Phương. Qua các bài
viết như “Bảo tàng điêu khắc Chăm Đà Nẵng” (1987), “Di sản nghệ thuật
Chăm tại miền Trung Việt Nam” (2001), “Phế tích Chăm Pa: khái luận về
kiến trúc đền tháp”…cho ta thấy những ảnh hưởng của tôn giáo Ấn Độ tới
các công trình nghệ thuật.
Chỉ viết riêng về điêu khắc, tác phẩm “Điêu khắc Chăm và thần thoại
Ấn Độ của Huỳnh Thị Được” (2005) đã cho ta một cái nhìn so sánh trong hình
tượng điêu khắc Chăm Pa và nguyên mẫu của nó ở Ấn Độ.
Trong luận án tiến sĩ của Hà Bích Liên, “Quan hệ giữa vương quốc cổ
Chăm Pa với các nước trong khu vực” (2000), tác giả đã phân tích một số

Thông qua những điều trình bày trên, ta thấy vương quốc Chăm Pa
cũng như nền văn hóa Chăm và sự ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ tới văn hóa
Chăm Pa ở một khía cạnh nào đó đã được nhiều học giả trong và ngoài nước
bàn tới một cách sâu sắc. Tuy nhiên nghiên cứu về ảnh hưởng của nền văn
hóa Ấn Độ tới toàn bộ nền văn hóa Chăm Pa mang tính thông sử thì chưa có
học giả nào đi sâu nghiên cứu vì vậy tôi xin chọn vấn đề Ảnh hưởng của văn
hóa Ấn Độ tới văn hóa Chăm Pa (thế kỷ II – thế kỷ XV) làm đề tài nghiên
cứu. Trên đây cũng là những tư liệu lịch sử khoa học giúp tôi hoàn thành bài
khóa luận trên.
3. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu
Nguồn tư liệu nghiên cứu
Để hoàn thành bài khóa luận trên tác giả đã sử dụng nhiều nguồn tài
liệu khác nhau đó là:
Các tác phẩm của chủ nghĩa Mác - LêNin, chủ trương đường lối của
nhà nước về văn hóa, làm cơ sở phương pháp luận cho bài viết.
Các tư liệu lưu trữ tại Bảo tàng lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Dân tộc học,
Thư viện Quốc gia Hà Nội, Thư viện Đại học sư phạm Hà Nội, Thư viện
Lâm Thị Yến – K35 Cử nhân lịch sử

GVHD: Trần Thị Thu Hà


Khóa luận tốt nghiệp

-8-

trường Đại học sư phạm Hà Nội II, Thư viện trường Đại học Quốc gia Hà
Nội.
Phương pháp nghiên cứu
Để giải quyết các vấn đề đặt ra, người viết sử dụng hai phương pháp

-9-

Phạm vi nghiên cứu
Về không gian: Một phần khu vực miền Trung Việt Nam ngày nay từ
tỉnh Quảng Bình - Ninh Thuận.
Về thời gian: từ năm thế kỷ II - thế kỷ XV, đây là giai đoạn tồn tại của
vương quốc cổ Chăm Pa.
5. Đóng góp của khóa luận
Qua việc tìm hiểu những ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ tới văn hóa
Chăm Pa, người viết đã cố gắng làm sáng tỏ, nguyên nhân, con đường, Ấn Độ
tới đất nước Chăm Pa, đến phương thức tiếp xúc của người Ấn vào xã hội
Chăm Pa, và những tác động của văn hóa Ấn Độ tới nền văn hóa Chăm Pa.
Từ đó, người viết mong muốn góp phần vào việc phục dựng lại nền văn hóa
Chăm Pa đặc sắc một thời, khẳng định tính dân tộc bản địa sâu sắc của văn
hóa Chăm, và sự tiếp xúc giữa hai nền văn hóa Việt Nam - Ấn Độ.
Đây là đề tài nghiên cứu toàn diện về ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ tới
văn hóa Chăm Pa (thế kỷ II – thế kỷ XV), nên nó có ý nghĩa về mặt tư liệu.
Nhằm giúp cho việc nghiên cứu văn hóa dân tộc Chăm, cũng như những ai
quan tâm đến vấn đề này.
6. Bố cục khóa luận
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục,
khóa luận gồm hai chương:
Chương 1: Tìm hiểu chung về vương quốc cổ Chăm Pa
Chương 2: Sự ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đến văn hóa Chăm Pa
(thế kỷ II - thế kỷ XV)

Lâm Thị Yến – K35 Cử nhân lịch sử

GVHD: Trần Thị Thu Hà



Lâm Thị Yến – K35 Cử nhân lịch sử

GVHD: Trần Thị Thu Hà


Khóa luận tốt nghiệp

- 11 -

1.1. SỰ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA VƯƠNG QUỐC CỔ CHĂMPA
1.1.1. Quá trình hình thành vương quốc cổ Chăm Pa
Lịch sử vương quốc Chăm Pa cổ được khôi phục dựa trên ba nguồn sử
liệu chính: Các di tích bao gồm các công trình đền tháp xây bằng gạch còn
nguyên vẹn cũng như đã bị phá hủy và các công trình chạm khắc đá. Các văn
bản còn lại bằng tiếng Chăm và tiếng Phạn trên các văn bia và bề mặt các
công trình bằng đá. Sử sách của Việt Nam và Trung Quốc, các văn bản ngoại
giao và các văn bản liên quan khác.
Chủ nhân của vương quốc Chăm Pa là tộc người Chăm, có nguồn gốc
Malayo - Polynesian di cư đến đất liền Đông Nam Á từ Borneo vào thời đại
văn hóa Sa Huỳnh ở thế kỷ I và II trước Công nguyên. Người Chăm bắt đầu
cư trú tại đồng bằng ven biển miền Trung Việt Nam từ khoảng năm 200 sau
Công nguyên. Các nghiên cứu khảo cổ cho thấy người Chăm chính là hậu duệ
về mặt ngôn ngữ và văn hóa của người Sa Huỳnh. Nói cách khác, trên cơ sở,
nền tảng phát triển của nền văn hóa bản địa Sa Huỳnh, vào khoảng cuối thế
kỷ thứ 2 SCN, vương quốc Champa được hình thành. Ngôn ngữ Chăm thuộc
ngữ hệ Nam Đảo (Austronesian).
Theo các sử liệu Trung Quốc, vương quốc Chăm Pa được biết đến đầu
tiên với tên là nước Lâm Ấp - được thành lập năm 192, thừa lúc nhà Hậu Hán
suy yếu (sau cuộc khởi nghĩa có quy mô lớn của Hai Bà Trưng), một viên

ngoài khu vực như Trung Hoa, Java… bằng con đường trực tiếp hay gián tiếp
để xây dựng hoàn thiện bộ máy nhà nước và tạo ra những giá trị văn hóa độc
đáo của mình đây chính là giai đoạn người Chăm đã bắt đầu có các văn bản
mô tả trên đá bằng chữ Phạn và bằng chữ Chăm, họ đã có bộ chữ cái hoàn
chỉnh để ghi lại tiếng nói của người Chăm.
Từ thế kỷ VII đến thế kỷ X, vương quốc của người Chăm bước vào thời
kì hoàng kim - họ đã kiểm soát được việc buôn bán hồ tiêu và tơ lụa giữa
Trung Quốc, Ấn Độ, Indonexia, và đế quốc Abbassid ở Baghad. Họ đã xây
dựng lên các ngôi đền tháp, các kiểu kiến trúc nghệ thuật và điêu khắc mà
hiện giờ còn lưu lại hầu khắp các tỉnh miền Trung. Hơn thế nữa, vương quốc
Lâm Ấp đã mở rộng cương vực lãnh thổ trở thành một đế chế hùng mạnh bậc
nhất Đông Nam Á lúc bấy giờ.

Lâm Thị Yến – K35 Cử nhân lịch sử

GVHD: Trần Thị Thu Hà


Khóa luận tốt nghiệp

- 13 -

Theo sách sử ghi: Năm Vinh Minh thứ 9 (cuối thế kỷ V) Lâm Ấp giành
được độc lập và xâm chiếm vương quốc Phù Nam. Vương quốc Lâm Ấp
chiếm toàn bộ lãnh thổ của thuộc quốc Phù Nam từ phía Nam Đèo Cả đến
tiếp giáp Đồng Nai. Lâm Ấp mở rộng lãnh thổ vào phía Nam đưa lại một sự
kiện chính trị to lớn là sự hình thành một vương quốc mới bao gồm Lâm Ấp
là chủ thể và phần đất rộng lớn vốn là thuộc quốc của Phù Nam. Vương quốc
mới này được ghi lại trong thư tịch cổ Trung Quốc mang tên Hoàn Vương,
sau đó đổi tên là Champapura - Chiêm Thành. Tài liệu Trung Quốc sớm nhất

Như vậy từ thế kỷ VII đến thế kỷ XV, lãnh thổ của vương quốc Chăm
Pa có nhiều biến động về biên giới phía Bắc với Đại Việt. Lãnh thổ Chăm Pa
ban đầu là vùng mà ngày nay bao gồm các tỉnh từ Quảng Bình cho đến Ninh
Thuận, Bình Thuận. Năm 1471, vua Lê Thánh Tông sau khi đánh bại quân
Chiêm, sáp nhập Chiêm, và lãnh thổ Chiêm chỉ còn bao gồm các tỉnh Phú
Yên – Khánh Hòa và Ninh Thuận – Bình Thuận.
Về phía Tây, tuy lãnh thổ Chăm Pa bao gồm cả Tây Nguyên nhưng
năm 1471 vua Lê Thánh Tông tách phần đất thuộc Tây Nguyên thành nước
Nam Bàn và từ đó miền đất này không còn thuộc cương vực của Chăm Pa.
Vương quốc Chăm Pa với nhiều tên gọi khác nhau trong sử sách Trung
Hoa, sử sách Đại Việt như Lâm Ấp, Hoàn Vương, Chiêm Thành, với các
miền lãnh thổ cũng có thể là các "tiểu quốc" xuất hiện trong sử sách Hoa Việt dưới những tên Địa Lý, Ma Linh, Bố Chính, châu Ô, châu Lý, Chiêm
Động, Cổ Lũy, Thi Bị, Thượng Nguyên, Bôn Đà Lãng… đã trải qua một giai
đoạn lịch sử 1600 năm tồn tại, từ năm 192 sau Công nguyên đến khi mất chủ
quyền năm 1835 với khoảng 10 triều đại với gần 100 vị vua Chăm Pa, một
thời gian dài hơn bất kì quốc gia cổ đại nào khác trong khu vực Đông Nam Á.
Trong khoảng thời gian đó trên nền tảng văn hóa bản địa đã phát triển, đã sớm
tiếp thu sâu sắc những thành tố văn hóa Ấn Độ, là nhân tố để cư dân Chăm Pa
sáng tạo nền nên văn hóa Chăm độc đáo.
1.2. KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA
VƯƠNG QUỐC CHĂM PA
1.2.1. Thiên nhiên miền Trung với vương quốc Chăm Pa
Vương quốc Chăm Pa xưa hình thành và phát triển trên dải đất ven biển
miền Trung Việt Nam từ dãy Hoành Sơn (Quảng Bình) đến Bình Thuận.
Lâm Thị Yến – K35 Cử nhân lịch sử

GVHD: Trần Thị Thu Hà


Khóa luận tốt nghiệp


GVHD: Trần Thị Thu Hà


Khóa luận tốt nghiệp

- 16 -

Từ phía Nam - Ngãi - Định, dãy núi Trường Sơn tiến dần ra sát biển,
khép lại vùng đồng bằng Nam - Ngãi - Định lại. Sau khối núi đèo Cù Mông,
đất đai lại mở rộng ra thành đồng bằng Phú Yên trù phú. Ở phía Nam của các
đồng bằng Phú Yên là một dải đồng bằng thuộc tỉnh Khánh Hòa, với đồng
bằng Ninh Hòa, đồng bằng Nha Trang, đồng bằng Ba Ngòi…
Khu đồng bằng cuối cùng của miền Trung và cũng là vùng cực Nam
của vương quốc Chăm Pa cổ là vùng đồng bằng khô hạn Ninh Thuận - Bình
Thuận. Nơi đây có những đồng bằng nhỏ hẹp và khô cạn hơn so với các vùng
khác như đồng bằng Phan Rang, đồng bằng Tuy Phong (Ninh Thuận), đồng
bằng Phan Rí (Bình Thuận).
Mặc dù có những thay đổi ít nhiều cả về cảnh quan địa lý lẫn khí hậu từ
vùng này sang vùng khác, thì dải đồng bằng miền Trung từ đèo Ngang ở phía
Bắc đến mòi Kê Gà ở phía Nam vẫn có những nét chung, thống nhất của một
khu vực địa lý.
Đặc điểm nổi bật đầu tiên về kiến tạo địa hình và cảnh quan địa lý của
miền đất này là sự gắn bó mật thiết với hai yếu tố biển và núi: Dãy Trường
Sơn ở phía Tây và biển Đông ở phía Đông. Các đồng bằng không lớn và kế
tiếp nhau chạy từ Bắc xuống Nam giữa một bên là núi, một bên là biển. Còn
dãy Trường Sơn thì có lúc chạy tới sát biển làm cho các đồng bằng bị thu hẹp
lại hoặc bị phân tách các đồng bằng ra với nhau. Cả một vùng biển dài không
chỉ tác động đến khí hậu mà còn ảnh hưởng đến việc hình thành ra nhiều dạng
địa hình đặc biệt ở miền Trung như các cồn cát duyên hải, các bãi vông và

sớm nhất, có thời gian tồn tại lâu dài nhất trong lịch sử cổ trung đại Đông
Nam Á, đó là vương quốc Chăm Pa. Thiên nhiên đã giúp người Chăm cổ xây
dựng được một cơ cấu kinh tế tổng hợp bao hàm nghề nông trồng lúa nước nghề rừng, khai thác gỗ, trầm hương - nghề thủ công, rèn sắt, dệt vải, lụa, chế
tạo đồ thủy tinh, làm đồ mĩ nghệ, trang sức vàng bạc - nghề buôn bán đường
biển và đường sông. “Cơ cấu kinh tế tổng hợp của Chăm Pa là sự kế tục và
phát huy lên một trình độ cao của phức hệ văn hóa Sa Huỳnh” [23, 65].
1.2.2. Nền nông nghiệp Chăm Pa
Những hình ảnh phổ biến nhất về lịch sử sinh thái và kinh tế Chăm Pa
có thể được hình dung như sau: Thiếu những đồng bằng rộng lớn do vậy thiếu
luôn cả một nền nông nghiệp phát triển, là một cường quốc biển tồn tại chủ
Lâm Thị Yến – K35 Cử nhân lịch sử

GVHD: Trần Thị Thu Hà


Khóa luận tốt nghiệp

- 18 -

yếu nhờ vào việc bán ra những mặt hàng lâm sản nhưng với số lượng không
lớn.
Theo chính sử nhà Tấn (265 – 420), năm 347 Lâm Ấp đã tấn công Nhật
Nam (vùng Bình Trị Thiên ngày nay) - thuộc quyền cai trị của Trung Quốc, vì
vị quan cai quản Nhật Nam là người Trung Quốc khi đó quá tham lam và: “Vì
Lâm Ấp thiếu ruộng lúa nước và thèm muốn đất Nhật Nam”.
Đoạn miêu tả về Chiêm Thành trong Lingwai – tập sách ghi chép về
tỉnh Quảng Tây và các nước Nam Hải biên soạn năm 1178, có chép: “Tất cả
đất đai đếu là cát trắng, đất trồng trọt được thì rất hiếm”. Sông ngắn và dốc,
lượng mưa thấp không đủ tạo nên những đồng bằng rộng lớn và màu mỡ như
đồng bằng sông Hồng và sông Cửu Long. Suốt dải đất miền Trung còn để lại

triển của một nền nông nghiệp ở đây. Nhà nghiên cứu Y.Sakurai cho rằng
Chăm Pa là một trong những thể chế có khuynh hướng buôn bán nhỏ, hướng
nền kinh tế ra bên ngoài, một đặc điểm của những quốc gia Đông Nam Á có
lãnh thổ hẹp, dân cư ít, giàu lâm sản nhưng không có nền nông nghiệp phát
triển – Dẫn theo: Momoki, Chăm Pa chỉ là một thể chế biển (Những ghi chép
về nông nghiệp và nghành nghề trong các tư liệu Trung Quốc).
1.2.3. Ưu thế lâm - ngư - thương nghiệp của Chăm Pa
Chăm Pa vốn nổi tiếng là xứ sở của gỗ và trầm hương: “Các rừng về
châu Bố-Chính có thứ gỗ gọi là gỗ “ngật”, lại có tên là gỗ dầu, sắc nó trắng,
chất nó mềm” [38, 18]. Trầm hương của Nhật Nam đã được người Trung
Quốc biết đến rất sớm từ khoảng thế kỷ III sau Công nguyên và luôn được ghi
chép là cống vật của Chăm Pa. Sách Thủy Kinh Chú cho biết người ta phải
mua gỗ trầm hương của Chăm Pa: “Bằng lượng vàng nặng tương đương”.
Về khoáng vật: Có nhiều mỏ bạc, đồng, sắt, thiếc và đặc biệt trữ lượng
vàng của Chăm Pa thì trở thành huyền thoại - điều đã cuốn hút người Ấn Độ
vượt biển đến Chăm Pa từ rất sớm. Sách Lương Thư của Trung Quốc ghi
rằng: “Nước đó có núi vàng, đá đều màu đỏ - trong đó sinh ra vàng. Vàng ban
đêm bay ra giống như đom đóm” [5, 13].
Ngoài lâm sản và khoáng vật như trên, vào đầu thế kỷ XVII, Zhang
Xie, dựa vào những nguồn sử liệu Trung Quốc trước đó đã làm một bản danh
sách những sản vật của Chăm Pa như sau: “ngọc, ngọc trai, ngọc trai lửa, hổ
Lâm Thị Yến – K35 Cử nhân lịch sử

GVHD: Trần Thị Thu Hà


Khóa luận tốt nghiệp

- 20 -




Khóa luận tốt nghiệp

- 21 -

những dòng sông lớn ở miền Trung Việt Nam, họ đã thiết lập một hệ thống
trao đổi hàng hóa từ miền xuôi lên miền ngược – một hệ thống nội thương để
trao đổi các loại muối, mắm, tôm, đường mía, đồ gốm, mã não... Trong hệ
thống thương mại thế giới, đến cuối thế kỷ IV, người Chăm đóng vai trò như
những “con thoi” trên vùng biển Đông và Nam Á.
Đối với vương quốc cổ này biển là điều kiện đầu tiên mở ra con đường
giao lưu với các nước trong và ngoài khu vực – biển Chăm Pa được biết đến
như một tuyến đường giao thông, sau đó là thương mại và văn hóa. Nhiều mối
quan hệ với nhiều màu sắc khác nhau đã từng đến và đi trên vùng biển này.
Quan hệ kinh tế theo những tuyến đường thương mại, quan hệ chính trị bang
giao ngược xuôi với những đoàn triều cống, rồi chiến tranh và xung đột quân
sự… Đi sau tất cả những quan hệ đó, nhưng lại có sức lan tỏa mạnh mẽ hơn,
rộng hơn, nhanh hơn là giao lưu văn hóa và tương tác văn hóa khu vực. Sản
phẩm của sự giao lưu, tiếp xúc này đã nhanh chóng tìm được chỗ đứng trong
lòng xứ sở Chăm.
1.2.4. Cư dân và xã hội Chăm Pa
Cư dân Chăm Pa
Về mặt chủng tộc, người Chăm (cùng với một số dân tộc Tây Nguyên)
thuộc nhóm ngữ hệ Nam Đảo, là một bộ phận của nhóm loại hình Indonexia.
Người Indonexia cư trú trên toàn bộ địa bàn Đông Nam Á cổ đại. Đó là một
vùng rộng lớn, phía Bắc tới sông Dương Tử, phía Đông tới vùng quần đảo
Philipin, phía Nam tới hải đảo Indonexia và phía Tây tới bang Assam của Ấn
Độ. Chính vì lẽ đó có người cho rằng về mặt chủng tộc, người Chăm vốn là
những người thuộc dòng dõi quý tộc của Ấn Độ, bị thất thế ở chính quốc nên