TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN
----------

TẠ THỊ THUYẾT

TÍCH HỢP GIÁO DỤC ỨNG PHÓ VỚI BIẾN
ĐỔI
KHÍ HẬU TRONG DẠY HỌC SINH HỌC Ở
THPT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học Sinh học

HÀ NỘI- 2012


TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN
----------

TẠ THỊ THUYẾT

TÍCH HỢP GIÁO DỤC ỨNG PHÓ VỚI BIẾN
ĐỔI KHÍ HẬU TRONG DẠY HỌC SINH
HỌC Ở THPT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học Sinh học

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học

Sinh viên
Tạ Thị Thuyết


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
BĐKH

: Biến đổi khí hậu

BVMT

: Bảo vệ môi trƣờng

CB

: Cơ bản

DHSH

: Dạy học Sinh học

ĐTSH

: Đấu tranh sinh học

ĐV

: Động vật

GDMT


NST

: Nhiễm sắc thể

ONMT

: Ô nhiễm môi trƣờng

PHT

: Phiếu học tập

SGK

: Sách giáo khoa

SGV

: Sách giáo viên

THPT

: Trung học phổ thông

ThS

: Thạc sĩ



1.6. Các hoạt động của GV khi định hướng tổ chức dạy học ......................... 18
1.7. Các nguyên tắc khi khai thác kiến thức BĐKH ....................................... 19
1.8. Thực trạng dạy học tích hợp giáo dục ứng phó với BĐKH trong môn Sinh
học ở trường THPT. ........................................................................................ 20
1.8.1. Đối tƣợng điều tra ................................................................................. 20
1.8.2. Nội dung điều tra .................................................................................. 20
1.8.3. Kết quả điều tra thực trạng.................................................................... 20
1.8.4. Nhận xét ................................................................................................ 22
Chương 2: Tích hợp giáo dục ứng phó với BĐKH trong dạy học môn SH ở
trường THPT .................................................................................................. 23
2.1. Các nội dung kiến thức và kĩ năng về ứng phó với BĐKH cần giáo dục qua
dạy học môn SH THPT .................................................................................. 23
2.2. Đị a chỉ tí ch hợp giáo dục ƣ́ng phó với BĐKH trong dạy học SH THPT 24
2.3. Một số giáo án minh họa.......................................................................... 50
2.4. Đánh giá chất lƣợng các đị a chỉ và giáo án tí ch hợp ƣ́ng phó với BĐKH85
2.4.1. Mục đích đánh giá................................................................................. 85
2.4.2. Nội dung đánh giá ................................................................................. 85
2.4.3. Phƣơng pháp đánh giá........................................................................... 85
2.4.4. Kết quả đánh giá ................................................................................... 85
PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ................................................... 87
1. Kết luận ....................................................................................................... 87
2. Kiến nghị ..................................................................................................... 87
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 88


PHỤ LỤC


PHẦN I: MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài

(2011-2015), Phát triển (sau 2015).
Để hƣớng ứng chƣơng trình “Mục tiêu Quốc gia ứng phó với BĐKH”. Ngày
2/7/2011, tại Hà Nội đã diễn ra hội thảo đóng góp ý kiến cho kế hoạch hành động
về ứng phó với BĐKH và Dự án “Đƣa ra các nội dung ứng phó với BĐKH vào các


chƣơng trình giáo dục và đào tạo” giai đoạn 2011- 2015. Theo đó, tất cả các bậc
học sẽ đƣợc tích hợp nội dung ứng phó với BĐKH vào chƣơng trình giảng dạy, tùy
từng độ tuổi, đặc điểm tâm sinh lý của học sinh mà lựa chọn các nội dung thích
hợp. Và năm 2016 chƣơng trình học THPT sẽ có them môn học về GDMT. Hiện
nay Bộ Giáo dục đang triển khai công tác đến năm 2015 sẽ lồng ghép và tích hợp
vấn đề BĐKH vào chƣơng trình giảng dạy của tất cả các cấp học từ Mầm non đến
đại học.
Xuất phát từ những vấn đề trên cùng mong muốn góp một phần nhỏ bé để
góp phần tích hợp BĐKH vào dạy học ở trƣờng phổ thông, chúng tôi đã tiến hành
nghiên cứu và thực hiện đề tài: “Tích hợp giáo dục ứng phó với BĐKH trong
dạy học Sinh học ở THPT”.
2. Mục đích nghiên cứu
Nhằm nâng cao nhận thức của HS, để các em thấy đƣợc những hậu quả của
BĐKH gây ra. Từ đó cách nhìn đúng đắn về BĐKH và có thể đƣa ra những giải
pháp góp phần làm giảm thiểu tác hại của BĐKH gây nên.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1.Đối tượng
- Nội dung kiến thƣ́c có thể tí ch hợp giáo dục ƣ́ng phó với BĐKH trong
chƣơng trì nh Sinh học THPT.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Chƣơng trình Sinh học THPT chƣơng trì nh chuẩn.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu cơ sở lí luận về BĐKH và tí ch hợp giáo dục ƣ́ng phó với BĐKH.
- Tìm hiểu thực trạng về vấn đề tích hợp giáo dục ứng phó với BĐKH trong

1.1. Tổng quan các vấn đề liên quan đến đề tài
1.1.1. Trên thế giới
Nhận thức đƣợc tác hại của BĐKH gây ra .Trong khuôn khổ Liên hợp quốc
các quốc gia quyết định hàng năm gặp nhau thảo luận tại sao vấn đề này lại diễn ra
và cần phải làm gì để ƣ́ng phó với BĐKH.
- Năm 1992, các nƣớc nhất trí rằng nhiệt độ Trái đất và thời tiết toàn cầu
thay đổi một cách nhanh chóng và bất thƣờng.
- Cho đến COP 15, Copenhagen tháng 12 năm 2009, các nƣớc nhận thấy cần
phải giảm phát thải khí nhà kính từ mất rừng và suy thái rừng

( REDD VÀ

REDD+).
1.1.2. Ở Việt Nam
Hòa chung với thế giới về vấn đề “Ứng phó với BĐKH” ở Việt Nam chúng
ta đã và đang cố gắng làm mọi cách nhằm giảm nhẹ ảnh hƣởng của thiên tai, cả
bằng khoa học kĩ thuật và các giải pháp xã hội.
Việt Nam đã xây dựng chƣơng trình “Mục tiêu Quốc gia ứng phó với
BĐKH” đã đƣợc Thủ tƣớng Chính phủ phê duyệt ngày 2/12/2008 và trở thành định
hƣớng và chiến lƣợc cơ bản quốc gia để ứng phó với BĐKH. Chƣơng trình đƣợc
thực hiện trên phạm vi toàn quốc theo 3 giai đoạn: Khởi động (2009- 2010), Triển
khai (2011-2015), Phát triển (sau 2015).
Để hƣớng ứng chƣơng trình “Mục tiêu Quốc gia ứng phó với BĐKH”. Ngày
2/7/2011, tại Hà Nội đã diễn ra hội thảo đóng góp ý kiến cho kế hoạch hành động
về ứng phó với BĐKH và Dự án “Đƣa ra các nội dung ứng phó với BĐKH vào các
chƣơng trình giáo dục và đào tạo” giai đoạn 2011- 2015.
Hiện nay Bộ Giáo dục đang triển khai công tác đến năm 2015 sẽ lồng ghép
và tích hợp vấn đề BĐKH vào chƣơng trình giảng dạy của tất cả các cấp học từ
Mầm non đến đại học.
1.2. Một số vấn đề về BĐKH

sống của con ngƣời và các sinh vật trên Trái Đất.
- Có sự xuất hiện của nhiều thiên tai bất thƣờng, trái quy luật, mức độ lớn
nhƣ bão, mƣa lớn, hạn hán gây nên những tổn thất to lớn về ngƣời và tài sản.
* Đặc điểm của biến đổi khí hậu toàn cầu
- Diễn ra chậm, từ từ, khó phát hiện, khó đảo ngƣợc;
- Diễn ra trên phạm vi toàn cầu, có ảnh hƣởng tới tất cả các lĩnh vực có liên
quan đến sự sống và hoạt động của con ngƣời;
- Cƣờng độ ngày một tăng và hậu quả khó lƣờng trƣớc;


- Là nguy cơ lớn nhất của con ngƣời phải đối mặt với tự nhiên trong lịch sử
phát triển của mình.
1.2.3. Nguyên nhân của BĐKH
Ngoài những nguyên nhân tự nhiên gây nên sự BĐKH toàn cầu đã diễn ra
trong quá trình hình thành và phát triển của Trái Đất trong các thời gian trƣớc đây
nhƣ sự tƣơng tác giữa vận động của Trái Đất và vũ trụ, sự thay đổi của bức xạ Mặt
Trời, sự tác động của khí CO2 do các hoạt động núi lửa, cháy rừng hoặc các trận
động đất lớn gây ra; nguyên nhân chính gây nên BĐKH trong vòng 300 năm gần
đây và đặc biệt trong nửa thế kỷ qua là do hoạt động công nghiệp phát triển sử
dụng rất nhiều nhiên liệu và năng lƣợng thải vào bầu khí quyển các chất ô nhiễm.
Tình hình đô thị phát triển mạnh mẽ, gia tăng các hoạt động giao thông vận
tải, triệt phá rừng và cháy rừng... cũng làm nghiêm trọng thêm tình hình ô nhiễm
không khí, giữ lại lƣợng bức xạ sóng dài khiến cho nhiệt độ Trái Đất nóng lên theo
hiệu ứng nhà kính. Từ đó, làm thay đổi các quá trình tự nhiên của hoàn lƣu khí
quyển, vòng tuần hoàn nƣớc, vòng tuần hoàn sinh vật...
Có thể nói, hoạt động của con ngƣời (chiếm đến 90%) là nguyên nhân chủ
yếu gây ra những biến đổi khí hậu hiện nay trên Trái Đất.
1.2.4. Tác động của BĐKH
2.1. Sự nóng lên của Trái Đất
- Nhiệt độ tăng có ảnh hƣởng trực tiếp đến các hệ sinh thái tự nhiên, làm suy

là: Sự can thiệp của con ngƣời nhằm làm giảm nguồn phát thải khí nhà kính, hoặc
cải thiện các bể chứa khí nhà kính, giảm phát thải từ mất rừng và suy thoái rừng (
REDD và REDD+).
3.2. Thích ứng
Thích ứng đề cập đến khả năng tự điều chỉnh của một hệ thống để thích
nghi với những biến đổi của khí hậu nhằm giảm nhẹ những nguy cơ thiệt hại, để
đối phó với những hậu quả (có thể xảy ra) hoặc tận dụng những cơ hội.
BĐKH có thể dẫn đến những hậu quả khác nhau đối với mỗi khu vực. Bão
lớn có sức tàn phá mạnh ở vùng ven biển trực tiếp gây sạt lở bờ biển, tràn ngập
nƣớc mặn, phá hủy công trình xây dựng, nhà cửa..., song đối với vùng núi lại gây
mƣa lớn, lũ lụt, lũ quét, sạt lở đƣờng... gây nên những tổn thất và thiệt hại to lớn
không kém.


Vì vậy việc tuyên truyền phổ biến sâu rộng các kiến thức, kinh nghiệm cụ thể
của các địa phƣơng có hoàn cảnh tƣơng tự là rất cần thiết và có tác dụng thiết
thực.Cần chú trọng giáo dục, tuyên truyền cho nhân dân các địa phƣơng tình thần
tích cực, chủ động đối phó với những thách thức do biến đổi khí hậu gây ra theo
phƣơng châm tại chỗ, dựa vào sức mình là chính.
Trong tuyên truyền thì dạy học mang lại hiệu quả cao . Vì vậy mà cần tích
hợp giáo dục ƣ́ng phó với BĐKH vào trong dạy học nói chung và dạy học Sinh học
nói riêng.
1.3. Khái quát về tích hợp và dạy học tích hợp
1.3.1. Tích hợp (Integration)
Quan điểm tiếp cận tích hợp cho phép xem xét các sự vật hiện tƣợng trong
một cách nhìn tổng thể đang trở thành xu hƣớng tất yếu trong thời đại ngày nay.
Có rất nhiều cách khau định nghĩa về tích hợp
- Theo từ điển tiếng Việt tích hợp là: “sự hợp nhất, sự hòa nhập, sự kết hợp”.
- Theo từ điển giáo dục học, thì tích hợp là “hành động liên kết các đối
tƣợng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác

hợp là “gắn 2 nội dung với nhau để bổ sung cho nhau” trong trƣờng hợp này thì
“kết hợp”có thể đƣợc hiểu giống nhƣ là “liên hệ”, thứ hai “kết hợp” đƣợc sử dụng
với nghĩa “đang làm một việc, nhân tiện làm thêm một việc khác” trong trƣờng
hợp này, mối quan hệ giữa hai “ việc” đƣợc làm không đƣợc quy định chặt chẽ, vì
vậy nếu áp dụng trong tích hợp nội dung BĐKH vào trong Sinh học thì sẽ dễ vấp
phải sự gƣợng ép do kết hợp 2 nội dung khác nhau quá vào trong một bài học. Vì
vậy, trong phần này chúng tôi phân biệt 2 dạng tích hợp BĐKH trong SGK Sinh
học, dạng lồng ghép và dạng liên hệ, cụ thể nhƣ sau:
1.3.3.1. Dạng lồng ghép
- Đƣợc hiểu là phần nội dung nghiên cứu chủ yếu của bài học, hoặc có trong
nội dung môn học trùng hợp với nội dung BĐKH.
Kiến thức về BĐKH HS đã đƣợc hiểu biết nhiều ở trên các phƣơng tiện
thông tin đại chúng, các em đã thấy đƣợc hậu quả của việc BĐKH gây nên cho
Trái đất của chúng ta, trong tƣơng lai BĐKH còn có thể hủy hoại cuộc sống, vì vậy
chúng ta cần lồng ghép cho HS ý thức bảo vệ môi trƣờng để làm giảm tác hại do
hiệu ứng gây nên, bằng cách chúng ta lồng ghép kiến thức giáo dục ứng phó với
BĐKH vào trong Sinh học. Tùy thuộc vào “khối lƣợng” đƣợc lồng ghép trong Sinh
học, mà kiến thức giáo dục ứng phó với BĐKH có thể phân biệt ở các mức độ
lồng ghép khác nhau:
+ Kiến thức về BĐKH là một phần, là một chƣơng hoặc một bài của Sinh
học. Về mặt hình thức có thể thấy ở các dạng này, có những phần, chƣơng, bài vừa
có trong GDMT vừa có trong Sinh học
VD: Sinh học 12: Phần bẩy. Sinh thái học gồm 4 chƣơng: Chƣơng I Cơ thể
và môi trƣờng, Chƣơng II Quần thể sinh vật, Chƣơng III Hệ sinh thái, sinh quyển
và bảo vệ môi trƣờng có đề cập đến để phục vụ nhu cầu và lợi ích của mình con
ngƣời đã khai thác các nguồn tài nguyên quá mức (trong đó có khai thác rừng) gây
ra hậu quả rất nghiêm trọng nhƣ lũ lụt, sạt lở đất... vì vậy cần tuyên truyền giáo dục


ý thức cho HS hiểu hậu quả của việc mất rừng từ đó phải có ý thức bảo vệ rừng và

dụng bài tập về nhà, bài đọc thêm... kiến thức BĐKH đã đƣợc đƣa vào một cách
hợp lí. Đồng thời, qua đó mối quan hệ giữa BĐKH và BVMT- Sinh học cũng đƣợc
làm rõ và HS đƣợc hình thành khái niệm mới, chung hơn cả BĐKH- GDMT- Sinh
học.


Liên hệ là kiểu tích hợp phổ biến cho đa số các môn học, tuy nhiên tiếp cận
theo kiểu này, giáo viên dạy bộ môn không những phải thành thạo cả kiến thức
môn chính cần phải hiểu rõ về giáo dục ứng phó với BĐKH thì có thể mới hiểu ra
đƣợc mối quan hệ giữa chúng, tiếp theo đó là phải lựa chọn biện pháp dạy học
cũng nhƣ nội dung BĐKH để liên hệ trong từng nội dung bài học một cách phù
hợp. Dạng liên hệ có ƣu điểm là rất linh hoạt và giáo viên có thể cập nhật thƣờng
xuyên các kiến thức về BĐKH khi đƣa vào bài học.
Bên cạnh tích hợp kiến thức BĐKH vào bài Sinh học, tích hợp dạy học sẽ
thực hiện với chuyển tải kiến thức BĐKH, và bằng cách biện pháp và phƣơng pháp
dạy học, chính tích hợp dạy học có vai trò công tác đắc lực chủ yếu vào việc hình
thành và rèn luyện các kĩ năng, ý thức và hành vi của HS đối với vấn đề BĐKH
đang xảy ra và có ý thức BVMT.
1.4. Các hình thức tổ chức dạy học BĐKH qua môn Sinh học
Có thể tích hợp BĐKH vào trong cả 2 hình thức dạy học chủ yếu ở trƣờng
phổ thông, đó là dạy học nội khóa (chính khóa) và ngoại khóa.
1.4.1. Dạy học nội khóa
Dạy học ngoại khóa là hình thức dạy học chính, chiếm chủ yếu thời gian học
tập của HS ở trƣờng và diễn ra liên tục trong suốt cả năm học. Dạy học nội khóa
bao gồm các tiết dạy trên lớp, các giờ thực hành ở phòng thí nghiệm, một số giờ
học ngoài lớp với nội dung chƣơng trình chuẩn, phân phối chƣơng trình cả về thời
gian lẫn khối lƣợng kiến thức
Tích hợp BĐKH vào dạy học nội khóa có ƣu điểm GDMT đƣợc dạy một
cách chính thức song song với môn học Sinh học, diễn ra liên tục và đƣợc đánh giá
nhƣ đối với môn Sinh học. Để có thể thay đổi nhận thức, hình thành ý thức, thái độ

hoạt ngoại khóa môn học theo chủ đề Môi trƣờng...
Ngoại khóa bộ môn có thể áp dụng nhiều hoạt động nhƣ thi tìm hiểu về một
chủ đề trong môn học, thi viết, vẽ theo chủ đề, phổ biến thông tin thực tiễn có liên
quan đến bộ môn, chơi trò chơi... Nội dung các hoạt động dựa vào nền tảng kiến
thức bộ môn, thông qua đó, HS đƣợc củng cố, mở rộng kiến thức, rèn luyện các kĩ
năng, và tìm hiểu các ứng dụng cũng nhƣ các vấn đề thực tiễn có liên quan. Đây là
hình thức dạy học có tích hợp BĐKH một cách tích cực, giải quyết những hạn chế
thời gian và khối lƣợng mà dạy học chính khóa không thực hiện đƣợc .
Hoạt động ngoại khóa chung nằm trong chỉ đạo của nhà trƣờng, tổ chức
Đoàn, Đội và thống nhất cả về thời gian cho HS các khối trong trƣờng, với các chủ
đề rất đa dạng. Các chủ đề về môi trƣờng thƣờng gắn với việc hƣởng ứng ngày
Môi trƣờng thế giới 6/5, ngày đất ngập nƣớc 2/2... hàng năm.
Các hoạt động ngoại khóa có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành thái
độ và góp phần hình thành những chuyển biến hành vi của HS, bởi các hoạt động
ngoại khóa là cơ hội để các em HS bộc lộ khả năng độc lập, củng cố những kiến
thức học đƣợc từ các môn học, tìm hiểu đƣợc những vấn đề trong thực tiễn có liên
quan, nối liền kiến thức trong bài học thực tiễn...Đặc biệt, đối với giáo dục ƣ́ng phó
BĐKH nhằm GDMT qua các hoạt động ngoại khóa, HS có thể có đƣợc cách nhìn


nhận vấn đề môi trƣờng, BĐKH một cách đầy đủ, đó là cơ sở và động lực để các
em có đƣợc thái độ và hành vi đúng đắn, tự giác.
1.5. Phƣơng pháp dạy học tích hợp qua dạy học Sinh học
Trong hệ thống dạy học có rất nhiều phƣơng pháp trong đó có thể sƣ̉ dụng
một số phƣơng pháp sau:
- Phƣơng pháp thuyết trình.
- Phƣơng pháp vấn đáp
+ Vấn đáp tái hiện
+ Vấn đáp tìm tòi
- Phƣơng pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề.

môi trƣờng càng gần với kinh nghiệm sống của HS thì càng tốt, đặc biệt có ý nghĩa
là các nội dung đề cập tới vấn đề môi trƣờng sinh thái của địa phƣơng. Vì vậy, với
cùng một nội dung tri thức Sinh học trong SGK, song khi dạy cho HS ở các vùng
miền khác nhau, GV cần có cách khai thác nội dung ứng phó với BĐKH khác
nhau. Nói một cách khác, căn cứ vào đối tƣợng HS khác nhau, GV sẽ xây dựng các
tình huống tích hợp nội dung ứng phó với BĐKH.
Hoạt động 3: Lựa chọn và vận dụng các phương pháp và phương tiện dạy
học phù hợp: ở đây, trước hết phải vận dụng các phương pháp dạy học tích cực.
Hoạt động 4: Xây dựng tiến trình dạy học dạy học cụ thể: ở hoạt động này
GV thiết kế cụ thể các yêu cầu đối với HS, các hoạt động trợ giúp của GV đối với
HS và phối hợp các hoạt động đó để đạt được mục đích dạy học.
1.7. Nguyên tắc tí ch hợp ƣ́ng phó với BĐKH trong DHSH
Khi khai thác kiến thức BĐKH dù theo hình thức nào cũng phải tuân theo 3
nguyên tắc sau:
- Đảm bảo tính đặc trƣng và tính hệ thống của bộ môn, tránh mọi sự gƣợng
ép.
- Tránh làm nặng nề thêm các kiến thức sẵn có. Xem xét và chọn lọc những
nội dung có thể lồng ghép nội dung GD ứng phó với BĐKH một cách thuận lợi
nhất và đem lại hiệu quả cao nhất nhƣng vẫn tự nhiên và nhẹ nhàng.
- Phải đảm bảo nguyên tắc vừa sức: Cần lấy những ví dụ gần gũi với đời
sống của các em, của gia đình, làng xóm và ở thiên nhiên xung quanh ; trình bày
một cách đơn giản . ở THCS học sinh đã đƣợc GD ứng phó với BĐKH thông qua
một số môn học nhƣ Sinh học, Hóa học, Vật lí , Đị a lí , Công nghệ. Vì vậy, ở THPT
khi GD ứng phó với BĐKH cần làm rõ hơn nguyên nhân BĐKH , cơ sở khoa học
của các biện pháp ƣ́ng phó với BĐKH , đặc biệt là thông qua nội dung kiến thức ở
phần Sinh thái học và một số bài về phần quang hợp , hô hấp, sự phát triển của sinh
giới qua các đại địa chất, ...


1.8 Thực trạng giảng dạy tích hợp giáo dục ƣ́ng phó với BĐKH trong dạy học

- Mạng Internet : 12%

- Bài giảng: 6%

-Tất cả ý kiến trên : 73%

Câu 3. Theo em ở nước ta BĐKH diễn ra ở mức độ nào ?
- Nghiêm trọng : 85%

- Ít bị ảnh hƣởng :1%

- Bình thƣờng : 12%

- Không bị ảnh hƣởng:1%

Câu 4. Theo em trong quá trình dạy học các thầy ( cô) đã dạy tích hợp(
liên hệ, lồng ghép) vấn đề BĐKH vào trong bài giảng chưa?
- Có : 90%

- Không : 10%

Câu 5. Mức độ các thầy ( cô) tích hợp ( liên hệ, lồng ghép) về BĐKH
trong các bài giảng
- Thƣờng xuyên: 15%

- Rất ít: 22%

- Thỉnh thoảng :59%

- Không có:4%