TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH – KTNN
**************
LÂM THỊ HỒNG LIÊN
BƯỚC ĐẦU NGHIÊN CỨU SỰ PHÂN BỐ CỦA
RÙA NÚI VÀNG (INDOTESTUDO ELONGATA)
TẠI VIỆT NAM VÀ ĐẶC ĐIỂM DINH DƯỠNG
CỦA CHÚNG TRONG ĐIỀU KIỆN NUÔI
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Động vật học
Người hướng dẫn khoa học
TS. NGÔ THÁI LAN
HÀ NỘI – 2011
Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Trường ĐHSP Hà Nội 2
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan khoá luận “Bước đầu nghiên cứu sự phân bố của Rùa
núi vàng (Indotestudo elongata) tại Việt Nam và đặc điểm dinh dưỡng của
chúng trong điều kiện nuôi” là kết quả quá trình nghiên cứu của bản thân tôi
dưới sự hướng dẫn của TS. Ngô Thái Lan và sự giúp đỡ của Trạm Đa dạng
Sinh học Mê Linh.
Các thầy cô trong khoa Sinh - KTNN, trường ĐHSP Hà Nội 2 đã tận
tình giảng dạy, truyền thụ kiến thức và kinh nghiệm quý báu để em hoàn
thành tốt khoá học. Đặc biệt em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến TS. Ngô
Thái Lan, người đã trực tiếp hướng dẫn, tận tình chỉ bảo trong suốt quá trình
em làm khoá luận.
Em xin gửi lời cảm ơn tới ban lãnh đạo, tập thể cán bộ của Trạm Đa
dạng Sinh học Mê Linh đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho em tiến hành
các nghiên cứu tại trạm.
Em xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ em
trong suốt quá trình hoàn thành khoá luận này.
Xuân Hoà, ngày
tháng
năm 2011
Sinh viên
Lâm Thị Hồng Liên
Lâm Thị Hồng Liên
iii
K33C Sinh - KTNN
Khóa luận tốt nghiệp Đại học
2.3. Địa điểm nghiên cứu.............................................................................. 10
2.4. Phương pháp nghiên cứu........................................................................ 10
2.4.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu.................................................. 10
Lâm Thị Hồng Liên
iv
K33C Sinh - KTNN
Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Trường ĐHSP Hà Nội 2
2.4.2. Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm trong điều kiện nuôi....... 10
Chương 3. Kết quả nghiên cứu.................................................................. 12
3.1. Sự phân bố của loài RNV tại Việt Nam................................................. 12
3.2. Hiện trạng bảo tồn loài RNV tại Trạm ĐDSH Mê Linh........................ 18
3.2.1. Khu nuôi nhốt............................................................................... 18
3.2.2. Chế độ chăm sóc và nuôi dưỡng.................................................. 20
3.2.3. Những biến đổi trong quá trình nuôi nhốt và ảnh hưởng của
chế độ dinh dưỡng, chăm sóc, môi trường sống đến RNV.......... 21
3.2.4. Thực trạng bảo tồn loài RNV tại Trạm ĐDSH Mê Linh............. 24
3.3. Đặc điểm hình thái và tập tính hoạt động của RNV trong điều kiện
nuôi tại Trạm ĐDSH Mê Linh............................................................... 26
3.3.1. Đặc điểm hình thái...................................................................... 26
3.3.2. Tập tính hoạt động......................................................................
Đa dạng sinh học:
ĐDSH
Động vật hoang dã:
ĐVHD
Vườn quốc gia:
VQG
Khu bảo tồn:
KBT
Khu Bảo tồn thiên nhiên:
KBT TN
Nhiệt độ trung bình:
tºTB
Độ ẩm trung bình:
HRTB
Khoa học Tự nhiên và Công nghệ:
19
Hình 3.4. Khu vực xung quanh chuồng nuôi RNV
19
Hình 3.5. Toàn cảnh khu vực chuồng nuôi RNV
19
Hình 3.6. Khu nuôi bán tự nhiên RNV
20
Hình 3.7. RNV trong điều kiện nuôi bán tự nhiên
20
Hình 3.8. Cá thể RNV cái bị bệnh mềm mai
23
Hình 3.9. Cá thể RNV cái bị bệnh kiết lị đã chết
24
Hình 3.10. Mai RNV
26
vii
K33C Sinh - KTNN
Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Trường ĐHSP Hà Nội 2
DANH MỤC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ
Trang
Bảng 3.1. Đặc điểm nơi sống của RNV tại một số địa điểm ở Việt Nam
14
Bảng 3.2. Thực trạng Bảo tồn loài RNV tại Trạm ĐDSH Mê Linh từ
tháng V/2010 đến tháng IX/2010
25
Bảng 3.3. Nhu cầu và khối lượng thức ăn của RNV trưởng thành
31
Biểu đồ 3.1. Nhu cầu thức ăn đối với 1g cơ thể trong một tháng của
RNV (Indotestudo elongata) từ tháng V/2010 đến tháng
đến tháng IX/2010
Lâm Thị Hồng Liên
rất dễ nuôi vì chúng là loài ăn tạp và ăn ít, chúng có thể nhịn ăn trong thời
gian dài từ ba đến sáu tháng. Hàng ngày, chỉ cần bớt chút thức ăn của người
và rau quả còn thừa là đủ cho rùa sống khỏe. Khu nuôi nhốt rùa cũng không
quá cầu kỳ và tốn kém. RNV còn là loài di chuyển chậm và hiền nên dễ bắt,
việc vận chuyển rùa cũng khá dễ, chỉ cần cho vào cặp, túi du lịch, hộp giấy
hay bao tải. Hiện nay, 1kg rùa có thể bán được vài trăm nghìn thậm chí đến
vài triệu đồng. Vì vậy, chạy theo giá trị thương mại nhiều người đã tham gia
vào việc săn bắt, buôn bán trái phép các loài rùa, đặc biệt là RNV. Hơn nữa,
Lâm Thị Hồng Liên
1
K33C Sinh - KTNN
Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Trường ĐHSP Hà Nội 2
những năm gần đây việc săn bắt và buôn bán trái phép loài rùa này ngày càng
gia tăng và trở nên thịnh hành ở khu vực Châu Á. Ở Việt Nam, RNV chủ yếu
được vận chuyển đến thị trường thực phẩm Trung Quốc nhằm phục vụ nhu
cầu về thức ăn, thuốc chữa bệnh và nuôi rùa làm cảnh của người dân. Điều
này đang đe doạ đến sự tồn tại của loài RNV ở Việt Nam khiến cho số lượng
của chúng ở trong tự nhiên bị suy giảm nghiêm trọng và có nguy cơ bị tuyệt
diệt. Một nguyên nhân khác khiến số lượng RNV trong tự nhiên bị chia cắt
và suy giảm là do sự tàn phá rừng khiến cho loài RNV thiếu môi trường sống
thích hợp.
Ở Việt Nam để bảo vệ loài RNV khỏi nguy cơ suy giảm và tuyệt diệt,
- Nghiên cứu sự phân bố của RNV và môi trường sống của chúng ngoài
tự nhiên ở Việt Nam.
- Nghiên cứu đặc điểm dinh dưỡng của RNV và hiện trạng bảo tồn loài
này trong điều kiện nuôi tại Trạm ĐDSH Mê Linh, xã Ngọc Thanh, thị xã
Phúc Yên, Vĩnh Phúc.
4. Ý nghĩa của đề tài
- Cung cấp thêm một số dẫn liệu về đặc điểm hình thái và sinh thái học
của loài RNV ở Việt Nam.
- Cung cấp thêm những cơ sở khoa học phục vụ cho việc nhân nuôi,
bảo tồn phát triển loài RNV trong điều kiện nuôi nhốt và trong tự nhiên.
- Đề xuất một số biện pháp chăm sóc và bảo tồn loài RNV tại Trạm
ĐDSH Mê Linh.
Lâm Thị Hồng Liên
3
K33C Sinh - KTNN
Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Trường ĐHSP Hà Nội 2
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1. Các công trình nghiên cứu về RNV
1.1.1. Các công trình nghiên cứu về RNV trên thế giới
Hiện nay trên thế giới đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu về
RNV. Đó là các công trình nghiên cứu về đặc điểm hình thái, sinh lí, về môi
Trường ĐHSP Hà Nội 2
RNV ở KBT, tác giả Platt và cộng sự (2001) [25] cho biết thực trạng số rùa và
môi trường sống của RNV ở KBT ĐVHD Shwe Settaw, Myanmar.
Cùng với những tiến bộ về khoa học và kỹ thuật, những nghiên cứu về
RNV cũng đa dạng hơn, cụ thể: năm 2007 các nhà khoa học Trung Quốc là
Zhang, Ying, Nie, Liu-Wang, Song và Jiao-Lian đã công bố trình tự bộ gen ti
thể của RNV [30].
Như vậy, có thể thấy các nghiên cứu về RNV trên thế giới khá đa dạng
và phong phú, từ những nghiên cứu về đặc điểm hình thái, sinh sản, và phạm
vi hoạt động đến những nghiên cứu về bộ gen.
1.1.2. Các công trình nghiên cứu về RNV ở Việt Nam
Ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu về RNV nói chung còn rất hạn
chế, phần lớn là các nghiên cứu về đa dạng thành phần loài ở các khu vực
trong đó có liên quan đến RNV. Đầu tiên phải kể đến công trình nghiên cứu
“Định loại rùa Việt Nam” của Đào Văn Tiến (1978). Trong đó tác giả cho
biết đặc điểm của mai và yếm RNV là đặc điểm nhận dạng chính về hình thái
của loài này [16]. Vào năm 2002, Lê Nguyên Ngật và Nguyễn Quảng Trường
[18] trong công trình nghiên cứu về khu hệ Rùa tại KBT TN Pù Mát đã cho
biết có 14 loài rùa ở khu vực này, trong đó có RNV. Bên cạnh đó các tác giả
còn cho biết môi trường sống của loài RNV tại khu vực này. Cũng vào năm
2002, tác giả Ngô Đắc Chứng và Phạm Văn Hoà [4] đã có công trình nghiên
cứu “Phân bố của các loài ếch nhái và bò sát theo độ cao và sinh cảnh ở
vùng núi Bà Đen, tỉnh Tây Ninh”. Các tác giả đã phân tích sự phân bố của
loài RNV theo sinh cảnh, địa hình. Đến năm 2009, trong công trình nghiên
cứu của tác giả Lê Nguyên Ngật “Về thành phần loài rùa ở một số VQG và
KBT TN của Việt Nam” [8] đã cho biết loài RNV xuất hiện ở 5 địa điểm trong
tổng số 9 địa điểm khảo sát. Tác giả Lê Thanh Dũng và cộng sự (2009), đã có
công trình nghiên cứu “Đa dạng thành phần loài rùa tại KBT TN Pù Huống,
Yên, Vĩnh Phúc.
Phía Tây giáp với VQG Tam Đảo, Vĩnh Phúc.
1.2.2. Địa hình
Trạm ĐDSH Mê Linh thuộc vùng bán sơn địa phía bắc thị xã Phúc Yên
là phần kéo dài của dãy Tam Đảo, có địa hình đồi núi thấp với xu hướng thấp
dần từ Bắc xuống Nam, điểm cao nhất là 520m.
Địa hình phần lớn là đất dốc, độ dốc trung bình từ 15-300, các bãi bằng
rất ít, rải rác vài ba bãi nhỏ dọc theo ven suối ở biên giới phía Tây. Đây là khu
vực rừng đầu nguồn của một vài suối nhỏ chảy ra hồ Đại Lải.
Lâm Thị Hồng Liên
6
K33C Sinh - KTNN
Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Trường ĐHSP Hà Nội 2
1.2.3. Khí hậu, thời tiết
Trạm ĐDSH Mê Linh nằm trong địa hình khí hậu nhiệt đới gió mùa,
nhiệt độ trung bình năm 23,5 0C, trung bình mùa hè 27-29 0C, mùa đông 1617 0C.
Lượng mưa trung bình 1135-1650 mm/năm, phân bố không đều,
thường tập trung vào mùa hè, từ tháng VI đến tháng VIII hàng năm.
Độ ẩm trong không khí trung bình khoảng 85%, thấp nhất vào tháng 2
dưới 80%.
1.2.4. Thổ nhưỡng
Theo nguồn gốc phát sinh trong vùng có hai loại đất chính sau:
ngắn ngày chỉ có nước trong ít ngày sau những trận mưa.
1.2.6. Tài nguyên động thực vật rừng
1.2.6.1. Khu hệ động vật
Theo kết quả điều tra năm 2003 của Phòng động vật có xương sống Viện sinh Thái và Tài nguyên sinh vật, đã xác định thành phần phân loại học
của 5 lớp thú, chim, bò sát, ếch nhái, côn trùng gồm 25 bộ, 99 họ, 461 loài.
Trong đó:
+ Thú có 13 loài thuộc 6 họ của 4 bộ.
+ Chim có 109 loài thuộc 38 họ của 12 bộ.
+ Bò sát có 14 loài thuộc 7 họ của 1 bộ.
+ Ếch nhái có 13 loài thuộc 5 họ của 1 bộ.
+ Côn trùng có 312 loài thuộc 43 họ của 7 bộ.
1.2.6.2. Hệ thực vật
Trạm ĐDSH Mê Linh hiện có 166 họ thực vật với 651 chi và 1129 loài.
Trong đó đã gặp các ngành:
+ Ngành Thông đất (Lycopodiophyta) 2 họ, 3 chi, 6 loài.
+ Ngành Mộc tặc (Equisetophyta) 1 họ, 1 chi, 1 loài.
+ Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) 15 họ, 32 chi, 62 loài.
+ Ngành Mộc lan (Magnoliophyta) 147 họ, 612 chi, 1055 loài.
1.2.7. Điều kiện kinh tế - văn hoá- xã hội
Dân số xã Ngọc Thanh là 11000 người (1999), mật độ dân số là 138
người/km2, tổng số hộ là 2100 hộ, có 2 dân tộc: Kinh và Sán Dìu. Dân tộc
Kinh chiếm 53%, dân tộc thiểu số chiếm 47%, thu nhập bình quân đầu người
3 triệu đồng/người/năm.
Diện tích đất nông nghiệp là 1000 ha. Nhìn chung diện tích đất nông nghiệp
không nhiều. Diện tích đất lâm nghiệp là 6000ha. Cây trồng chủ yếu ở đây là:
Lâm Thị Hồng Liên
8
hộ động vật Sóc Sơn, Hà Nội.
- Các tài liệu đã công bố có liên quan đến loài RNV.
2.2. Thời gian nghiên cứu
Các nghiên cứu bắt đầu từ tháng V/2010- IX/2010.
2.3. Địa điểm nghiên cứu
Các nghiên cứu về đặc điểm dinh dưỡng, môi trường sống được tiến
hành tại Trạm ĐDSH Mê Linh, xã Ngọc Thanh, thị xã Phúc Yên, tỉnh Vĩnh
Phúc.
2.4. Phương pháp nghiên cứu
2.4.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu
Phân tích, tổng hợp kết quả nghiên cứu của về RNV từ các tạp chí
chuyên ngành, sách và truy cập thông tin trên mạng internet.
2.4.2. Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm trong điều kiện nuôi
Do thời gian nghiên cứu hạn chế nên trong điều kiện nuôi chúng tôi chỉ
nghiên cứu được tập tính hoạt động và dinh dưỡng của RNV.
Thực nghiệm nghiên cứu đặc điểm dinh dưỡng trên 16 cá thể RNV
trong điều kiện nuôi bán tự nhiên tại Trạm ĐDSH Mê Linh.
2.4.2.1. Phương pháp nuôi dưỡng
Để thuận lợi trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng loại thức ăn
mà RNV thích ăn nhất là chuối, ngoài ra thỉnh thoảng chúng tôi còn bổ sung
thêm rau muống.
Lâm Thị Hồng Liên
10
K33C Sinh - KTNN
Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Trường ĐHSP Hà Nội 2
CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
3.1. Sự phân bố của loài RNV tại Việt Nam
Hiện nay, chưa có công trình nghiên cứu chi tiết về sự phân bố của loài
RNV ở Việt Nam. Sự có mặt của loài rùa này chỉ được đề cập đến trong các
tài liệu công bố về thành phần loài Rùa hay sự đa dạng Bò sát ở một vùng cụ
thể nào đó ở Việt Nam. Vì vậy, việc tổng hợp các tài liệu trên để chỉ ra sự
phân bố của RNV trên toàn lãnh thổ Việt Nam là rất cần thiết cho công tác
bảo tồn và nghiên cứu khoa học.
Sau khi phân tích, tổng hợp các tài liệu, các công trình nghiên cứu từ
năm 1999 đến nay, chúng tôi thấy RNV phân bố ở hầu khắp Việt Nam.
Ở miền Bắc, chúng phân bố ở: Cao Bằng, Tuyên Quang, Lạng Sơn
(Hữu Lũng), Thái Nguyên, Sơn La, Bắc Giang (Lục Nam), Quảng Ninh (Hòn
Gai), Hoà Bình. Ngoài ra, RNV còn phân bố ở các VQG như: Tam Đảo
(thuộc ba tỉnh Vĩnh Phúc, Tuyên Quang, Thái Nguyên), Ba Vì và núi Yên Tử
(thuộc ba tỉnh Quảng Ninh, Bắc Giang, Hải Dương).
Ở miền Trung RNV phân bố ở: Thanh Hoá (VQG Bến Én, Như Xuân),
Nghệ An (KBT TN Pù Mát, Pù Huống, Tân Kỳ), Hà Tĩnh (Vũ Quang, Hương
Sơn), Quảng Bình (Phong Nha- Kẻ Bàng).
Ở miền Nam RNV có ở hầu khắp các tỉnh từ Đà Nẵng đến Tây
Nguyên, cụ thể: Đà Nẵng (KBT TN Sơn Trà), Quảng Nam (Tây Quảng Nam,
Trà Linh, Phước Sơn, Nam Giang), KonTum (KBT TN Ngọc Linh), Phú Yên,
Đăknông (Đăkmil), Khánh Hoà (Nha Trang), Ninh Thuận (Ninh Hải), Tây
Ninh (vùng núi Bà Đen), Đồng Nai (KBT TN và di tích Vĩnh Cửu). Ngoài ra
13
K33C Sinh - KTNN
Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Trường ĐHSP Hà Nội 2
Bảng 3.1. Đặc điểm nơi sống của RNV tại một số địa điểm ở Việt Nam
STT
Địa điểm
1 VQG Cát Tiên
ở ba tỉnh Lâm
Đồng, Đồng Nai,
Bình Phước [13].
Địa hình
Bằng phẳng
2 Khu vực rừng sản Đồi núi
xuất Konplong,
tỉnh Kon Tum [17]
3 KBT TN Pù Mát, Đồi núi cao
tỉnh Nghệ An [18].
Mùa mưa ( từ tháng III
gỗ, trảng cỏ và
đến tháng XII).
tºTB: 26ºC. HRTB: 82%
cây bụi.
Rừng cây gỗ
Dưới 1000m Có 2 mùa: mùa khô ( từ
tháng I đến tháng XI).
Mùa mưa ( từ tháng XII
đến tháng III).
tºTB: 24ºC. HRTB: 81%
Đồi cao có cây
Dưới 900m tºTB: 25ºC. HRTB: 86%
phủ, rừng già
Trường Sơn,
rừng lau.
Đồng ruộng và
50 - 700m Có 2 mùa: mùa mưa (từ
các vực nước
tháng V đến tháng XI),
quanh chân núi.
mùa khô (từ tháng XII
Vườn cây ăn
đến tháng IV).
tºTB: 27ºC. HRTB: 80%
quả trên sườn núi.
Sườn núi có
rừng tự nhiên.
Rừng tự nhiên.
Trung bình: Có 2 mùa: mùa khô (từ
Đồng Nai [3].
mùa khô (từ tháng XII
đến tháng IV).
tºTB: 26ºC. HRTB: 80%
9 VQG Tam Đảo,
Đồi núi Rừng tự nhiên Dưới 1000m Có 2 mùa: mùa mưa,
VQG Ba Vì, KBT
mùa khô.
TN Pù Mát, Tây
Độ ẩm: 80 - 85%
Quảng Nam,
Ngọc Linh [8].
10 Như Xuân (Hoá
Đồi núi Rừng tự nhiên Dưới 1000m tºTB: 24ºC. HRTB: 85%
Quì), tỉnh Thanh
Hoá [15].
11 Núi Yên Tử trên Đồi núi Rừng thường Dưới 1000m tºTB: 22,2ºC. HRTB: 81%
đại bàn 3 tỉnh Bắc
thấp xanh trên núi
Giang, Hải Dương,
đá vôi
Quảng Ninh [19].
12 Vùng rừng Tây
Đồi núi Rừng thứ sinh Dưới 1000m Có 2 mùa: mùa mưa và
Quảng Nam [14].
mùa khô.
tºTB: 22,2ºC. HRTB: 81%
Qua bảng 1 cho thấy, hiện nay RNV còn lại rất ít trong tự nhiên chính
vì vậy Sách Đỏ Việt Nam, 2007 đã ghi nhận loài này ở mức EN (nguy cấp)
Pù Huống, tỉnh Nghệ An” của Lê Thanh Dũng và cs [11] từ tháng VI/2008
đến tháng V/2009 cho biết trong các lần đi thực địa ở KBT TN Pù Huống họ
không bắt gặp loài RNV, ghi nhận qua phỏng vấn cho thấy loài rùa này rất ít
gặp. Kết quả của công trình nghiên cứu này cũng cho thấy RNV tại khu vực
này phân bố ở độ cao từ 500- 700m và ở sinh cảnh rừng núi đất, núi đá vôi. Ở
Nghệ An rùa trở thành một trong số các động vật bị buôn bán nhiều nhất. Tuy
nhiên KBT TN Pù Huống là nơi có địa hình đồi núi dốc phức tạp và hiểm trở,
do đó đây được coi là nơi trú ẩn rất quan trọng cho loài RNV giúp chúng một
phần nào đó thoát khỏi các hoạt động săn bắt tại Nghệ An.
Công trình nghiên cứu: “Kết quả bước đầu về các loài rùa ở khu bảo
tồn thiên nhiên Pù Mát, tỉnh Nghệ An” của Lê Nguyên Ngật, Nguyễn Quảng
Trường [18] từ 15/VIII/1999 đến 5/X/2000 cho thấy trong quá trình khảo sát
không bắt gặp loài RNV. Theo điều tra Pù Mát là khu rừng thấp và ẩm, 80%
diện tích rừng ở độ cao dưới 900m. RNV ở khu vực này phân bố ở trên các
Lâm Thị Hồng Liên
16
K33C Sinh - KTNN
Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Trường ĐHSP Hà Nội 2
đồi cao có cây phủ, rừng già Trường Sơn, đôi khi gặp ở rừng lau, thường di
chuyển từ trên cao xuống các khe núi, người đi săn gặp chúng chủ yếu ở biên
giới Việt Lào.
Từ tháng VIII/2007 đến tháng IV/2009, các tác giả Đinh Thị Phương
Copyright: Tài liệu đại học ©