TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN
===***===

HÀ THU HIỀN

SO SÁNH NHÂN VẬT NỮ
TRONG TRUYỀN KỲ MẠN LỤC
CỦA NGUYỄN DỮ VÀ TRUYỀN KỲ
TÂN PHẢ CỦA ĐOÀN THỊ ĐIỂM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI – 2013


TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN
===***===

HÀ THU HIỀN

SO SÁNH NHÂN VẬT NỮ
TRONG TRUYỀN KỲ MẠN LỤC
CỦA NGUYỄN DỮ VÀ TRUYỀN KỲ
TÂN PHẢ CỦA ĐOÀN THỊ ĐIỂM
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

Sinh viên

Hà Thu Hiền


MỤC LỤC
Mở đầu ...................................................................................................... 5
1. Lí do chọn đề tài ............................................................................. 5

2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề… .......................................................... 6
3. Mục đích nhiệm vụ nghiên cứu ...................................................... 8
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu… ............................................... 8
5. Phương pháp nghiên cứu ................................................................ 8
6. Đóng góp của khóa luận ................................................................. 9
7. Bố cục khóa luận ............................................................................ 9
Nội dung .................................................................................................... 10
Chương 1. Những vấn đề chung .............................................................. 10
1.1. Nguyễn Dữ và Truyền kì mạn lục ........................................................ 10
1.1.1. Tác giả Nguyễn Dữ ................................................................... 10
1.1.2. Tác phẩm Truyền kì mạn lục ..................................................... 11
1.2. Đoàn Thị Điểm và Truyền kì tân phả................................................... 12
1.2.1. Tác giả Đoàn Thị Điểm ............................................................ 12
1.1.2. Tác phẩm Truyền kì tân phả ..................................................... 13
1.3. Khái niệm nhân vật văn học, thống kê nhân vật nữ trong hai tác
phẩm Truyền kì mạn lục và Truyền kì tân phả ............................................ 13
1.3.1. Khái niệm nhân vật văn học...................................................... 13
1.3.2.Thống kê nhân vật nữ trong hai tác phẩm Truyền kì mạn lục
và Truyền kì tân phả ........................................................................... 15
Chương 2. Sự giống nhau về nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục
và Truyền kì tân phả ................................................................................. 17

Truyền kì mạn lục đã được đưa vào chương trình sách giáo khoa, ở
THCS là Chuyện người con gái Nam Xương và THPT là Chuyện chức phán
sự đền Tản Viên. Vì vậy ta có thể khẳng định vị trí của Nguyễn Dữ cũng như
tác phẩm của ông trong nền văn học Việt Nam.
Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm tuy không được đưa vào chương
trình sách giáo khoa phổ thông nhưng nó cũng có những đóng góp đặc sắc,
mới mẻ góp phần không nhỏ vào sự phát triển của thể loại truyền kì ở Việt
Nam. Truyền kì mạn lục và Truyền kì tân phả viết rất nhiều về người phụ nữ.
Các nhân vật chính trong Truyền kì tân phả đều là nữ còn trong hai mươi
truyện của Truyền kì mạn lục thì có tới mười một truyện viết về người phụ nữ
và họ hầu hết là nhân vật chính. Cả hai tác phẩm đều coi trọng người phụ nữ
và người phụ nữ giai đoạn mà tác phẩm ra đời đã trở thành bà hoàng của văn
học. Cùng nói về người phụ nữ nhưng ngoài điểm giống nhau thì mỗi một tác
phẩm lại có những nét riêng, đặc sắc và độc đáo của mình.

5


Để thấy được điểm giống và khác nhau đó người viết đã tiến hành
nghiên cứu đề tài: “So sánh nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục của
Nguyễn Dữ và Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm”. Sự so sánh này để
thấy được tài năng của mỗi tác giả, cái hay cái độc đáo về hình tượng người
phụ nữ trong mỗi tác phẩm. Bản chất của việc so sánh không phải là đánh giá
tác phẩm này hay hơn hay kém hơn tác phẩm kia mà so sánh để tìm ra cái
riêng, độc đáo, mới lạ cho mỗi tác phẩm, để từ đó một lần nữa chúng ta khẳng
định lại giá trị tác phẩm, thấy được tấm lòng nhân đạo sâu sắc của Nguyễn Dữ
và Đoàn Thị Điểm.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Văn học trung đại Việt Nam có sự phát triển và đạt được những thành
tựu to lớn trong đó có thể truyền kì. Có thể khẳng định rằng trong các tác

Kwamotokurive, Tạp chí văn học, số 6/1996….
Về Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm công trình nghiên cứu có
phần ít hơn so với Truyền kì mạn lục. Tiêu biểu có bài viết “Thế giới nhân vật
của Đoàn Thị Điểm trong Truyền kì tân phả”, Trần Thị Băng Thanh, Tạp chí
văn học, số 3/1999.
Tiếp thu những thành tựu của các tác giả các nhà nghiên cứu trước
người viết tiến hành nghiên cứu đề tài “So sánh nhân vật nữ trong Truyền
kì mạn lục của Nguyễn Dữ và Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm”
cũng là so sánh nhưng ở đây không đơn thuần là so sánh một hay hai truyện
nào đó trong hai tác phẩm, cũng không phải so sánh tác phẩm truyền kì của
Việt Nam với một tác phẩm truyền kì của nước ngoài. Mà ở đây người viết
tìm hiểu so sánh về phương diện nhân vật nữ trong hai tác phẩm tiêu biểu của
thể truyền kì Việt Nam. Qua đó người viết muốn có một đóng góp nhỏ khẳng
định sự thành công trong việc xây dựng, miêu tả nhân vật nữ trong Truyền kì
mạn lục của Nguyễn Dữ cũng như trong Truyền kì tân phả của Đoàn Thị
Điểm.

7


3. Mục đích nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích
Người viết nghiên cứu đề tài này để nhằm thấy được sự tương đồng và
khác biệt giữa nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ và Truyền
kì tân phả của Đoàn Thị Điểm. Đồng thời người viết cũng khẳng định được
sự độc đáo và hấp dẫn riêng của mỗi tác phẩm.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Khi tiến hành đề tài này người viết nghiên cứu những vấn đề sau:
1.Những vấn đề chung
2. Sự giống nhau về nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục và


Bố cục của khóa luận
Mở đầu:
Nội dung:
Chương 1. Những vấn đề chung
Chương 2. Sự giống và khác nhau giữa nhân vật nữ trong Truyền kì

mạn lục và Truyền kì tân phả
Chương 3. Sự khác nhau giữa nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục và
Truyền kì tân phả
Kết luận
Tài liệu tham khảo

9


NỘI DUNG
CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1. Nguyễn Dữ và Truyền kì mạn lục
1.1.1. Tác giả Nguyễn Dữ
Những thông tin về Nguyễn Dữ, tác giả của Truyền kì mạn lục còn lại
với chúng ta rất ít và vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau. Tuy nhiên hầu hết các
nhà nghiên cứu đều theo ý kiến của Hà Thiện Hán, trong bài tựa Truyền kì
mạn lục viết năm 1547 có thể coi đây là tài liệu ghi chép sớm nhất về Nguyễn
Dữ đã viết:
“Tập lục này là trước tác của Nguyễn Dữ, người Gia Phúc, Hồng Châu.
Ông là con trưởng vị tiến sĩ triều trước Nguyễn Tường Phiêu. Lúc nhỏ rất
chăm lối học cử nghiệp, đọc rộng nhớ nhiều, lập chí ở việc lấy văn chương
truyền nghiệp nhà. Sau khi đậu Hương tiến nhiều lần thi hội đỗ trúng trường,

1.1.2. Tác phẩm Truyền kì mạn lục
Truyền kì mạn lục gồm 20 truyện (Theo Phan Huy Chú trong Lịch triều
hiến chương loại chí thì tác phẩm gồm 22 truyện), chia làm bốn tập, mỗi tập
năm truyện. Các truyện được viết bằng tản văn xen biền văn và thơ ca, từ
khúc. Cuối mỗi truyện đều có lời bình của tác giả, hoặc của một người cùng
quan điểm với tác giả trừ truyện số 19 (Cuộc nói chuyện thơ ở Kim Hoa). Đó
là những lời bình trên cơ sở nội dung câu chuyện mà rút ra lời răn dạy theo
quan điểm của Nho gia.
Trong số 20 truyện của Truyền kì mạn lục thì có 6 truyện (Khoái Châu
nghĩa phụ truyện, Mộc miên thụ truyện, Đông Triều phế tự truyện, Lí Tướng
Quân truyện, Lệ Nương truyện, Thúy Tiêu truyện), 5 ký (Hạng Vương từ ký,
Tây viên kỳ ngộ ký, Đào Thị nghiệp oan ký, Đà Giang dạ ẩm ký, Kim Hoa thi
thoại ký), 9 lục (Trà đồng giáng đản lục, Long đình đối tụng lục, Tản Viên
phán sự lục, Từ Thức tiên hôn lục, Phạm Tử Hư du thiên tào lục, Xương

11


Giang yêu quái lục, Na Sơn tiều đối lục, Nam Xương nữ tử lục, Dạ xoa bộ
soái lục).
Theo Trần Ích Nguyên thì thời điểm mà Nguyễn Dữ hoàn thành Truyền
kì mạn lục nằm trong khoảng 1509 đến 1547, thời kì mà nhà Lê đã suy vong
và nhà Mạc cướp ngôi trị vì. Bản in sớm nhất Truyền kì mạn lục hiện tìm thấy
được in năm 1712 gọi là Cựu biên Truyền kì mạn lục. Và người đồng thời của
Nguyễn Dữ là Nguyễn Thế Nghi đã dịch ra tiếng Việt (gọi là dịch Nôm) văn
bản này được gọi là Tân biên Truyền kì lục.
1.2. Đoàn Thị Điểm và Truyền kì tân phả
1.2.1. Tác giả Đoàn Thị Điểm
Đoàn Thị Điểm (1705- 1748), hiệu là Hồng Hà nữ sĩ, người làng Giai
Phạm trấn Kinh Bắc (nay thuộc Hưng Yên).

Truyền kì tân phả được Ngô Lập Chi và Trần Văn Giáp tuyển dịch 4
truyện: Hải Khẩu linh từ lục, Vân Cát thần nữ lục, An Ấp liệt nữ lục và Bích
Câu kỳ ngộ ký do NXBGD ấn hành năm 1963.
1.3. Khái niệm nhân vật văn học, thống kê nhân vật nữ trong hai tác
phẩm Truyền kì mạn lục và Truyền kì tân phả
1.3.1. Khái niệm nhân vật văn học
Theo “Từ điển thuật ngữ văn học”: “Nhân vật văn học là con người cụ
thể được miêu tả trong tác phẩm văn học.” [3;235]. Nhân vật văn học có thể
có tên riêng như Thúy Kiều, Thúy Vân, Kim Trọng…(Truyện Kiều), Chí
Phèo, Thị Nở, Bá Kiến…(Chí Phèo), cũng có thể không có tên riêng như bà
hàng nước, mụ dì ghẻ, vua (Tấm Cám), thằng bán tơ, một mụ nào trong
Truyện Kiều…
Khái niệm nhân vật văn học được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ
một con người cụ thể nào cả mà chỉ một hiện tượng nào đó nổi bật trong tác
phẩm, ví dụ có thể nói “nhân dân” là nhân vật chính trong Đất nước đứng lên

13


của Nguyên Ngọc. Ngoài ra nhân vật văn học còn là những con vật trong
truyện cổ tích, thần thoại, bao gồm cả quái vật lẫn thần linh ma quỷ, những
con vật mang đặc điểm và tính cách giống con người. Nhân vật trong tác
phẩm văn học là một khái niệm đầy tính ước lệ vì vậy không thể đồng nhất nó
với con người có thật trong đời sống. Nó là bóng dáng của đời sống, bước ra
từ đời sống được thể hiện trong văn học.
Nhân vật vừa là yếu tố thuộc về nội dung lại vừa là yếu tố thuộc về
hình thức bởi vậy nó giữ vai trò vô cùng quan trọng. Nhân vật là phương tiện
để khái quát hiện thực, tạo nên thế giới nghệ thuật, để tái hiện lại con người
với các đặc điểm, tích cách, số phận, chiều hướng con đường đời, Nhân vật
cũng là phương tiện để khái quát tư tưởng của tác phẩm…Trong tác phẩm văn

Nhị Khanh

2

Chuyện cây gạo

Nhị Khanh

3

Chuyện kì ngộ ở trại

Liễu Nhu Nương

Tây

Đào Hồng Nương

4

Chuyện

Dương Thị

nghiệp

Giáng Hương

*



*

oan

của Đào Thị
6

*

Chuyện đối tụng ở
Long cung

5

Phản diện

Thúy Tiêu

*

Vũ Thị Thiết

*

Lệ Nương

*

Ngô Chi Lan

Truyện đền thiêng ở
cửa bể

2

Nguyễn

*

Truyện nữ thần ở
Vân Cát

4

*

Truyện người liệt nữ Phu nhân họ
ở An Ấp

3

Bích Châu

Giáng Tiên

*

Hà Giáng Kiều

*

từ “yêu vì sắc” và “gái sắc” để nói về vẻ đẹp của nàng. Người xưa thường nói
“trai tài gái sắc” và ở đây chỉ một từ “gái sắc” thôi tác giả đã cho ta hình dung
được vẻ đẹp của Nhị Khanh.
Chuyện người con gái Nam Xương cũng vậy, vẻ đẹp của nhân vật Vũ
Thị Thiết được miêu tả qua câu “lại thêm có tư dung tốt đẹp” một cách ngắn
gọn nhưng độc giả vẫn có thể thấy được nét đẹp của nàng.

17


Chuyện Từ Thức lấy vợ tiên, tiên nữ Giáng Hương hiện lên là “một
người con gái xinh đẹp”, “một giai nhân tuyệt sắc”. Hay nàng Thúy Tiêu
trong Chuyện nàng Thúy Tiêu được miêu tả “trong bọn con hát có ả Thúy
Tiêu là người rất xinh đẹp”. Còn Chuyện yêu quái ở Xương Giang nhân vật
Thị Nghi “khá có tư sắc”.
Vẻ đẹp ngoại hình của nhân vật nhiều khi còn được miêu tả qua lời
nhận xét của các nhân vật khác trong truyện. Nàng Đào, Liễu trong Chuyện kỳ
ngộ ở trại Tây đều xinh đẹp. Liễu Nhu Nương được chàng Hà Nhân nhận xét
như sau: “Vẻ kiều diễm của em Liễu thật là tột bậc có thể xứng đáng với câu
thơ cổ mĩ nhân nhan sắc đẹp như hoa”.
Trong Chuyện đối tụng ở Long cung Dương Thị hiện lên qua lời nhận
xét của thần Thuồng Luồng:
“Giai nhân tiếu sáp bích dao châm
Lão ngã tình hoài chúc vọng thâm”
(Người đẹp đầu cài trâm bích ngọc
Cho ta thương nhớ ngẩn ngơ lòng)
Hay vẻ đẹp của nàng Thúy Tiêu được nhấn mạnh hơn qua lời nhận xét
của Dư Nhuận Chi:
“Liên hoa đóa đóa ỷ hồng hàm
Tằng đối tiên gia ngọc chủ đàm”

2.1.2. Vẻ đẹp phẩm giá
Các nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ và Truyền kì
tân phả của Đoàn Thị Điểm mang một vẻ đẹp toàn diện từ ngoại hình, diện
mạo đến phẩm chất bên trong.
Đối với Truyền kì mạn lục chúng ta có thể thấy rằng cảm hứng nhân
đạo của Nguyễn Dữ toát lên từ những trang văn trân trọng, khẳng định vẻ đẹp
phẩm chất, tính cách của người phụ nữ. Nhiều nhân vật nữ trong Truyền kì
mạn lục là tấm gương thủy chung, tiết liệt.

19


Vũ Thị Thiết trong Chuyện người con gái Nam Xương “tính đã thùy
mị, nết na lại thêm có tư dung tốt đẹp”. Trong mối quan hệ gia đình, nàng
“giữ gìn khuôn phép, không từng để lúc nào vợ chồng phải đến thất hòa”.
Chồng đi lính nàng một mình ở nhà nuôi mẹ già, con thơ. “Cách biệt ba năm
giữ gìn một tiết” nhưng cuối cùng Vũ Nương lại phải chịu oan ức. Vì thương
nhớ chồng nên nàng thường chỉ bóng mình trên vách đùa với con rằng đó là
cha nó và chính điều này đã trở thành nguyên nhân trực tiếp dẫn đến nỗi oan
uổng của nàng. Nàng đã tìm đến cái chết để khẳng định tấm lòng trong sạch
như ngọc Mị Nương, như cỏ Ngu Mĩ của mình.
Nhân vật Nhị Khanh trong Chuyện người nghĩa phụ ở Khoái Châu
cũng là một phụ nữ tiết nghĩa thủy chung. Nhị Khanh được miêu tả “tuy hãy
còn nhỏ nhưng sau khi về nhà họ Phùng, khéo biết cư xử với họ hàng hòa
mực và thờ chồng rất cung thuận, người ta đều khen là người nội trợ hiền”.
Trong suốt thời gian dài xa cách nàng thủ tiết chờ chồng không bị tiền bạc
quyền uy mua chuộc. Trọng Quỳ, chồng nàng vì ham mê cờ bạc, chơi bời,
phóng đãng lại mắc kế của Đỗ Tam nên đã mang nàng ra để cá cược. Thua
cược, Nhị Khanh thuộc về người ta tuy nhiên người con gái như nàng đâu dễ
chấp nhận, nàng “quyết không mặc áo xiêm của chồng để đi làm đẹp với

về người chồng trên trần gian. Nàng nhắn nhủ tới chồng mình: “người vợ xấu
số ở bến nước xa xăm, lúc nào cũng vẫn thương nhớ đến chàng”. Nàng Thúy
Tiêu trong Chuyện nàng Thúy Tiêu cũng vậy. Vốn là một ca nhi hát rất hay lại
có khiếu văn chương, khi được Sinh lấy về làm vợ nàng đã học thầm theo
chồng mỗi khi chồng đọc sách rồi nhanh chóng thơ từ ngang hàng với Sinh.
Vì xinh đẹp nàng bị quan Trụ quốc họ Thân bắt cướp, đến khi nhận được thư
của chồng nàng làm thơ biên thư lại ngay để nói nên nỗi lòng cũng như khẳng
định sự chung thủy của mình:
“Chương Đài cành liễu nghiêng chao,
Biệt ly mang nặng biết bao oán sầu.

21


Duyên may hóa rủi ngờ đâu,
Ngậm hờn nuốt tủi chịu rầu cho xong.
Bẽ bàng đổi khác tư dong,
Tóc xanh biếng chải, môi hồng biếng tô.”
Chính nhờ sự thông minh của mình nàng đã liên lạc với chồng trong
thời gian Sinh ở trong phủ của Trụ quốc qua nàng hầu Kiều Oanh. Cuối cùng
nàng bất chấp mọi hiểm nguy bỏ trốn cùng Sinh cho trọn nghĩa vợ chồng,
thỏa lòng mong ước nhớ nhung.
Nàng Lệ Nương trong Chuyện Lệ Nương cũng là người con gái thủy
chung. Nàng và Phật Sinh yêu nhau nhưng trong thời kì chiến tranh, một lần
quân ta thua trận nàng đã bị bắt. Khi bị ép buộc sang Trung Quốc Lệ Nương
đã quyết tìm cái chết trên tổ quốc mình chứ nhất định không chịu nhục nhã
làm nô lệ trao thân cho kẻ khác trên đất người.
Phẩm chất tốt đẹp không phải chỉ những nhân vật chính diện mới có mà
ngay cả khi xây dựng nhân vật phản diện thì những người phụ nữ trong
Truyền kì mạn lục về phương diện nào đó cũng có. Trong Chuyện kỳ ngộ ở

am hiểu tường tận nhiều thứ. Nàng còn thảo kế sách giúp nhà vua trị nước an
dân, việc làm đó khiến cho vua Trần Duệ Tông phải tấm tắc khen ngợi:
“không ngờ một nữ nhi lại thông tuệ đến thế! Thật là một Từ Phi ở trong cung
của trẫm vậy.”
Nổi bật lên phẩm chất tốt đẹp ở Bích Châu là sự hi sinh, nàng đã nhảy
xuống bể để cứu nhà vua cũng như cả hải thuyền. nàng tình nguyện đến với
cái chết và nói với nhà vua: “Thiếp tuy phận gái nhưng cũng được theo đòi
bút nghiên, có tin mê những việc ma quỷ đâu. Nhưng khốn việc đã đến nơi,
thế không dừng được. Ví bằng nấn ná e rằng xảy ra tai biến, có khi hải thuyền
bị vỡ tan vậy. Vả lại khi hành quân, tướng sĩ là trọng, ân ái là nhẹ, đời xưa có
người giết vợ vứt con cũng là do vạn bất đắc dĩ.” Rồi ngay sau đó nàng nhảy
xuống bể nước mênh mông sóng cuộn ào ào và còn vẳng lại lời từ biệt hòa

23