Báo cáo nghiên
cứu khoa học:

"Ngữ nghĩa lời
thoại của nhân
vật nữ trong
truyện ngắn Ma
Văn Kháng"
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 4b-2008 45
NGữ NGHĩA LờI THOạI CủA NHÂN VậT Nữ TRONG
TRUYệN NGắN MA VĂN KHáNG

Nguyễn Thị Quí Lân
(a)Tóm tắt. Ma Văn Kháng là nhà văn nổi tiếng, có những thành công trong việc
xây dựng nhân vật nữ. Trong bài viết này, chúng tôi đi sâu tìm hiểu ngữ nghĩa lời
thoại nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma Văn Kháng, đó là: lời thoại phản ánh tâm lí,
nguyện vọng, tính cách của nhân vật nữ; lời thoại phản ánh sự triết luận về nhân
sinh của nhân vật nữ; lời thoại phản ánh mối quan hệ đa chiều của nhân vật nữ.


.

hay phụ, ở lứa tuổi nào, nghề nghiệp gì,
tầng lớp xuất thân ra sao thì mỗi nhân
vật nữ đều có mỗi cách nói khác nhau.
Vì vậy, bài viết của chúng tôi đi vào tìm
hiểu đặc điểm lời thoại nhân vật nữ
trong truyện ngắn Ma Văn Kháng.
2. Ngữ nghĩa lời thoại nhân vật
nữ trong truyện ngắn Ma Văn
Kháng
Nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma
Văn Kháng thờng sử dụng lời thoại
hớng đến ba nội dung chính: thể hiện
tính cách, thái độ sống của ngời phụ
nữ; thể hiện sự triết lí, nhận thức về
cuộc đời; thể hiện mối quan hệ đa chiều
của ngời phụ nữ.
2.1. Lời thoại thể hiện tâm lí,
nguyện vọng, tính cách của ngời phụ
nữ
2.1.1. Lời thoại thể hiện sự dịu
dàng, ân cần, chu đáo và tâm hồn nhạy
cảm của ngời phụ nữ
Tâm hồn nhạy cảm và sự dịu dàng,
ân cần, chu đáo là một đặc tính của
ngời phụ nữ. Nét tính cách này đợc
biểu hiện rõ qua những lời thoại của họ.
Đây là một điểm tạo ra sự khác biệt
giữa lời thoại của nữ giới với lời thoại

cũng thế. Mẹ xa làm thợ cầu đờng.
Chị Tâm con làm nghề dạy học. Con
mới ra đây, còn non ngời trẻ dại. Vốn
liếng không một chinh một chữ. Nghề
nghiệp không. Mẹ và cả nhà sẽ giúp con.
Cần là con phải chịu khó, cơ chỉ làm ăn.
Còn bây giờ có thai rồi, phải giữ gìn cẩn
thận, con nhé (Cỏ dại, tr.230).
Ngời nghe nhận thấy đợc thái độ
nhẹ nhàng, ân cần, cùng tình cảm chân
tình từ ngời mẹ. Chính nhờ điều này
mà lời thoại đã có hiệu lực ở lời nhất
định. Nó tác động tới Hấn, cô con dâu
vùng sơn cớc vừa bớng bỉnh, vừa hạn
chế về trình độ văn hóa. Không chỉ nhẹ
nhàng, mềm mỏng, ân cần, chu đáo, mà
nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma Văn
Kháng còn mang trong mình tâm hồn
nhạy cảm, dễ xúc động trớc những vui
buồn của cuộc sống.
Trong Ngõ nhỏ tràn ánh trăng,
Yêng và Đăng yêu nhau tha thiết,
nhng cũng là mối tình đầy trái ngang.
Đăng là một ngời đàn ông đã có vợ, và
cũng rất có trách nhiệm với vợ (vợ anh
bị xuất huyết não nằm liệt cả chục
năm). Trớc tình cảnh này, đã rất
nhiều lần Yêng đau khổ, day dứt, dày
vò, xót xa. Có lần Yêng ấp chiếc khăn
tay vào miệng và giọng chị đứt nối từng

- Trồng sắn thì việc gì phải cuốc đất
kỹ thế hả, mẹ Phùng! - Bà cụ nói (Đất
màu, tr.64).
Chồng Dự xung phong đi B với mục
đích tìm cơ hội để tiến thân. Biền biệt
phải cách xa chồng, trong nỗi khát khao
chồng, Dự đã phải tìm đến lao động,
thậm chí là tìm cảm giác với cả một
ngời đàn ông xa lạ. Mẹ chồng Dự đã
thật nhạy cảm trong sự khác thờng
này của con dâu. Trong lợt thoại của
bà, với hình thức là hành động hỏi,
nhng thực chất là một lời nhắc nhở.
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 4b-2008 47
Điều này càng đợc thể hiện rõ hơn qua
thành phần hô gọi Mẹ Phùng, bởi đã
bao năm nay rồi, hôm nay bà cụ mới
gắn nàng với tên chồng nàng.
2.1.2. Lời thoại thể hiện lòng vị tha,
nhân hậu, bao dung
Lòng vị tha, nhân hậu, bao dung
là một trong những nét đẹp về phẩm
chất của ngời phụ nữ Việt Nam nói
chung và nhân vật nữ trong truyện

cũng là con ngời có tấm lòng thật bao
dung. Bị chồng đem trả, nhng rồi
chẳng đợc bao ngày, Hấn lại tìm về
nhà chồng. Trớc sự lạnh nhạt và lời
tuyên bố của chồng Hấn cô ở đây thì tôi
đi, chị gái của chồng Hấn đã trở thành
chỗ dựa cho Hấn. Suy nghĩ, hành động
và đặc biệt là lời nói của chị đầy ắp tình
cảm yêu thơng:
Tôi đa Hấn vào buồng. Bỗng thấy
nó nh đứa trẻ thơ dại, cần phải dỗ
dành săn sóc. Nấu mì cho nó ăn, rồi tôi
bảo nó ngủ đi cho lại sức. Ngủ đi, ngáy
thật to vào cho thoải mái em à. Tôi nói
mà rng rng nớc mắt (Cỏ dại, tr.230).
Những lời nói, hành động, suy nghĩ
ấy, tất cả đều đợc xuất phát từ tấm
lòng nhân hậu, bao dung, vị tha của
ngời phụ nữ.
2.1.3. Lời thoại thể hiện sự đảm
đang, quán xuyến
Phụ nữ Việt Nam vốn là những con
ngời tháo vát, năng động, đảm đang,
quán xuyến. Ma Văn Kháng đã khắc
họa rõ những đặc điểm trên trong
truyện ngắn của mình. Ngay trong lời
thoại của nhân vật ta có thể nhận thấy
rõ đặc điểm này. Họ gánh vác công việc
chẳng thua kém gì nam giới. Họ đảm
đơng việc nớc, lo việc nhà chu đáo,

xuyến, tài nội trợ, của chị:
- Anh ăn ốc em nấu chuối xanh đi.
Theo ý anh giờ em cũng ăn chế độ nửa
muối thôi. Em xúc cho anh nhé.
- Để anh!
-
ố
c em thái đôi thái ba cho vừa
miệng. Còn thịt ba chỉ chỉ dắt mỡ thôi.
Anh thấy có vừa miệng không?
- Rất ngon. Nhng bận sau đừng
cầu kỳ quá, em à (Ngõ nhỏ tràn ánh
trăng, tr.303).
2.1.4. Lời thoại thể hiện sự ganh
ghét, đố kị
Nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma
Văn Kháng, bên cạnh những bản chất
tốt đẹp thì họ đồng thời còn có một mặt
khác cũng rất thực, đó là những thói
h, tật xấu. Một trong những thói xấu
mà qua chính lời thoại của họ ta nhận
ra là thói ganh ghét, đố kị, luôn sợ
thiệt, luôn sợ ngời khác hơn mình.
Trong Một vầng nắng nhỏ, bà Luân
là ngời phụ nữ nổi bật nhất cho mẫu
ngời mang thói xấu này. Đây là lời của
nhân vật tôi trong truyện, kể về bà
Luân: Đàn bà không có bạn. Nếu mệnh
đề này không phổ quát thì ít nhất cũng
chính xác với ngời đàn bà tính tình

nghèo rớt mồng tơi chứ là cái gì. Giờ thì
có da có thịt có vú có ví, có tiền có của
may mặc sắm sửa rồi, tha hồ mà động
hớn nhá (Một vầng nắng nhỏ, tr.5).
Không chỉ riêng bà Luân mà Nhạn
trong Tra mùa thu trong sáng, dù
không đến mức nh bà Luân nhng
cũng là con ngời mang trong mình thói
nhỏ nhen, ích kỷ. Chính bản thân Nhạn
là một con ngời có lối sống tự do,
phóng đãng, lối sống rất hiện đại: Nàng
giao du với đủ loại ngời. Anh anh em
em ngọt sớt với ông bác sĩ viện trởng.
Mày mày tao tao bỗ bã với thằng thợ
điện. Với ông bộ trởng, nàng có thể
chuyện trò thân mật dịu dàng. Với tên
côn đồ, nàng sẵn sàng lên mặt sng xỉa.
Nàng chơi với tất cả mọi ngời. Ăn với
bất cứ ai mời. Ngồi sau bất cứ chiếc xe
máy nào (Tra mùa thu trong sáng,
tr.129) nhng lại rất khắt khe với bạn
mình. Nhạn chỉ nhăm nhăm bóc mẽ cho
trần trụi tất cả. Nhất cử nhất động của
Thơng đều nằm trong tầm kiểm soát
của Nhạn. Để rồi từ đó Nhạn buông
những lời nhận xét đánh giá cay cú hờn
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 4b-2008

phong phú, với đủ hạng ngời, kiểu
ngời, với nhiều chuyện đời, chuyện
ngời. Có thể khẳng định rằng cuộc đời
thật có bao nhiêu kiểu ngời, thì có bấy
nhiêu kiểu trong truyện ngắn của ông.
Những con ngời trong cuộc đời đi vào
trang văn của Ma Văn Kháng nh
những gì nó vốn có. Từ những bé gái
còn nhỏ tuổi, cho đến những cụ già tóc
bạc, từ những ngời trí thức cho đến
những ngời ít học, từ những ngời có
nghề nghiệp cho đến những kẻ vô công
rồi nghề, từ những ngời tốt cho đến kẻ
xấu Qua lời thoại của mình họ bộc
bạch, lý giải, biện minh, họ nêu quan
niệm, suy nghĩ và ít nhiều những lời
thoại đó đều mang màu sắc triết lý.
Cũng xuất phát từ đó mà ta nhận thấy
những quan niệm của họ có thể đúng,
có thể sai, có thể uyên bác, sâu sắc
nhng cũng có thể tầm thờng, thô tục;
có thể đầy lạc quan tin tởng nhng
cũng có thể mang màu sắc bi quan, yếm
thế, chua chát, xót xa
Vấn đề triết lý mà họ đặt ra ở đây
cũng rất đa dạng và phong phú, đó là
những vấn đề về cuộc đời, về tình yêu,
hôn nhân, về đối nhân xử thế, về cách
nhìn nhận, đánh giá con ngời Sau
đây chúng tôi đi vào cụ thể từng nội
Nguyễn Thị Quí Lân NGữ NGHĩA LờI THOạI CủA MA VĂN KHáNG, TR. 45-54 50
- Hừ! Thế mày có quyền cấm ngời
ta? Một đằng là góa vợ. Một đằng là
cha chồng (Chị Thiên của tôi, tr.274).
Và cũng trên quan điểm này, dù là
hành động chửi, nhng qua tiếng chửi,
ngời đàn bà bán thịt đã khẳng định:
- Cha tiên nhân cố tổ cả lò nhà mày,
con đĩ Thiên nhé! Đồ mèo đàng chó
điếm là mày. Bà nói cho mày biết. Trai
không góa vợ thì chơi. Đừng nơi có vợ,
đừng nơi có chồng nhá (Chị Thiên của
tôi, tr.274, 289).
Trái với quan điểm đó, trong Ngõ
nhỏ tràn ánh trăng, Yêng đã có quan
niệm rất đặc biệt trong tình yêu. Biết
Đăng là ngời đàn ông đã có vợ nhng
bất chấp tất cả Yêng vẫn chấp nhận
mối tình ấy, vẫn yêu tha thiết, yêu chân
thành, trong sáng. Chị nghiêng trút hết
tình yêu của mình cho anh mà không
hề tính toán, vụ lợi. Trong một lần gặp
nhau, Yêng đã tâm sự với Đăng:
- Em nói điều này anh đừng cời
nhé. Gặp anh rồi, em không thể yêu

đến ở với ông ít lâu, gặp khi ông trắc
trở, chị lại bỏ ông đi.
2.2.2. Triết lý về cuộc đời, thái độ
sống và lẽ sống
Cuộc sống là đa dạng và cách nhìn
nhận của con ngời về cuộc sống ấy
cũng đa dạng, không ai giống ai. Qua
lời thoại của mình, nhân vật nữ trong
truyện ngắn Ma Văn Kháng đã thể hiện
quan điểm, cách nghĩ, cách nhìn nhận
của mình về lẽ sống, sự lựa chọn một
thái độ sống trớc cuộc đời. Trong Cỏ
dại, bà mẹ chồng Hấn đã đa ra những
triết lý về lẽ sống ở đời những mong đa
đến cho Hấn một lối sống, một thái độ
sống tích cực: Xã hội là một tổ chức
khổng lồ, nhng ngời nào việc nấy. Kẻ
văng ra khỏi guồng máy, chân không
đến đất, cật không đến trời, là cái mầm
bất ổn. H hỏng sa đọa cũng từ đấy mà
ra. Sĩ, nông, công, thơng, binh, ai cũng
phải có một cái nghề, con ạ.
Hoặc là: Con mới ra đây, còn non
ngời trẻ dại. Vốn liếng không một
chinh, một chữ. Nghề nghiệp không. Mẹ
và cả nhà sẽ giúp con. Cần là con phải
chịu khó, cơ chỉ làm ăn (Cỏ dại, tr.231,
232).
Lợt thoại trên của bà cụ là hớng
đến con dâu nhằm tác động, mong cho

sống ở đời nhng cô con gái ông lão
Biền trong Ngõ nhỏ tràn ánh trăng lại
bộc bạch trên một phơng diện khác.
Khi ông bố lấy một cô giáo góa chồng
năm mơi hai tuổi, cô con gái này đã
giao hẹn với cô giáo: Nếu bố tôi chết,
chợ trần gian sớm họp chiều tan, bà
phải dọn ngay đi nơi khác (Buổi bình
minh huyền thoại, tr.291).
Quan niệm về lẽ sống ở đời của cô
con gái này là thế. Thái độ thật rõ ràng
và cũng thật ghê gớm.
2.3. Lời thoại thể hiện mối quan hệ
đa chiều của ngời phụ nữ trong cuộc
sống
Trong xã hội hiện đại ngày nay,
ngời phụ nữ không còn bị khép kín
trong không gian gia đình, trong những
mối quan hệ hẹp với những thứ lễ giáo
phong kiến khắt khe. Ngời phụ nữ
ngày nay đã có đợc sự bình đẳng
giới , có đợc tự do chính vì vậy mà
có thể nói mối quan hệ của họ cũng
không chỉ còn giới hạn trong gia đình
mà đã đợc mở rộng trong cả xã hội.
Ngời phụ nữ với mối quan hệ đa
chiều trong cuộc sống, đó là những mối
quan hệ nh: Quan hệ với ông bà, cha
mẹ và con cháu; quan hệ với chồng;
quan hệ với ngời yêu; quan hệ với bạn

tay cầm quả khế xanh cắn dở, miệng
xớt nớc. Mẹ ơi! cha kịp hỏi đã thấy
nó gọi vào trong lều, đứng sau quầy
hàng, tốc hai vạt áo lên, ỡn hai bầu vú
thây lẫy trắng nhẫy, kêu nghèn nghẹn:
- Mẹ ơi, có chửa thật rồi! mẹ xem
này!
Này, Thêm ơi, tao sắp có con rồi
đấy (Cỏ dại, tr.232).
Nguyễn Thị Quí Lân NGữ NGHĩA LờI THOạI CủA MA VĂN KHáNG, TR. 45-54 52
Lợt thoại của Hấn ở ví dụ này chỉ
là lời thông báo thôi, nhng ta thấy rõ
niềm vui dâng trào nơi Hấn. Đứa con đã
làm cho Hấn thay đổi. Hấn đang ở vào
thời kỳ tự ý thức đợc về mình, đang
đòi hỏi hoàn thiện bản thân. Cái thai và
đứa con tơng lai đánh thức Hấn, đánh
thức bản năng sinh tồn, bản năng làm
mẹ của Hấn, làm mẹ cả một công cuộc
lớn lao. Vì chả phải là con ngời ta
trớc nay thờng tốt đẹp lên bởi con cái
họ đó sao!
b/ Quan hệ giữa con cái với cha mẹ
Cùng với tấm lòng bao dung,

mối quan hệ giữa mẹ chồng và nàng
dâu. Có thể nói, quan hệ mẹ chồng nàng
dâu Cơm chẳng lành, canh chẳng ngọt
là vấn đề đã đợc phản ánh từ lâu trong
văn học . Có điều, trong các sáng tác
trớc đây địa vị chủ gia đình thuộc về
mẹ chồng, còn nàng dâu chỉ là kiếp tôi
tớ, bị đè đầu cỡi cổ. Ngợc lại, trong
văn học đơng đại địa vị này có nhiều
đổi thay, nhất là khi mẹ chồng chịu
cảnh ở chung với con cháu và nàng dâu
là kẻ nắm tay hòm chìa khóa. Những
mâu thuẩn gay gắt này đợc thể hiện
rất rõ qua lời thoại của chính họ.
Trong Bồ nông ở biển luôn diễn ra
cảnh mẹ chồng - nàng dâu gây sự để
mạt sát, thóa mạ nhau.
Bà cụ từ trong buồng đi ra, đặt vòng
khăn vừa quấn lên đầu, nhìn vợ Lơng,
cắn chặt hai hàm răng:
- Này nhà chị thâm môi kia! Chị là
họ nhà tôm, hả? Chị cứ tởng chị là chủ
cái nhà này, chị muốn làm gì thì làm
hả!
Vợ Lơng đỏ văng mặt quát:
- Bà im ngay đi!
- Này, mày bắt bà im mồm bao
nhiêu năm nay rồi? Đã đến nớc này thì
bà phải làm cho ra nhẽ.
- Cụ mà nói nữa là tôi không để cụ

ngày, tr. 394).
Tuy nhiên một thực tế cho thấy, dù
có những khi xung đột lên đến cao điểm
nh thế, nhng cái cuối cùng cũng cha
đến mức con ngời cạn kiệt nghĩa tình.
Nhân vật Thoa khi mẹ chồng bị tai nạn
và sau đó qua đời, chị đã có những cử
chỉ hành động chân thành. Thoa mím
miệng, không đáp, kéo áo bà cụ, đặt bà
cụ trở lại t thế cũ, rồi thình lình bớc
xuống đất, nhìn quanh ngơ ngác-cái ngơ
ngác của kẻ mất hồn, thất thoát hết trí
khôn-và ngọng líu:
- Bố đâu?
- Ra gọi xích lô, đa bà đi bệnh
viện!
Nói vừa hết câu, môi Thoa đã vội
bậm chặt lại, tím bầm. Chị cố giữ cơn
bấn lọan trào lên từ lồng ngực sôi gào
(Bồ nông ở biển, tr.40).
Còn Đào, khi sự việc đã rơi vào
nghiêm trọng, bà Đồng bỏ đi, Đào đã ân
hận, nghẹn ngào nói rời rạc, đứt quãng
với chồng trong hơi thở yếu ớt:
- Anh xin lỗi bà hộ em. Em không
muốn thế. Mà sao bỗng dng em lại thế.
Thật tình không bao giờ em muốn thế.
Anh à, dạo này em yếu quá. Có lẽ em
không sống với anh, với con, với bà đợc
bao lâu nữa đâu (Phép lạ thờng

Lời thoại nhân vật nữ giàu tính
triết lý, vấn đề triết lý mà họ đề cập đến
cũng rất đa dạng và phong phú. Đó là
những vấn đề về tình yêu; về cuộc đời,
thái độ sống và lẽ sống; vấn đề về số
phận, tâm lý, tình cảm con ngời
Những lời thoại giàu chất triết lý này
phần nào tái hiện đợc cuộc sống cũng
nh quan niệm và ớc mơ khát vọng
của ngời phụ nữ.
Lời thoại của nhân vật nữ còn phản
ánh sâu sắc mối quan hệ đa chiều của
họ trong cuộc sống nh quan hệ với cha
mẹ và con cái; quan hệ bà cháu; quan
hệ với ngời yêu; quan hệ với
chồng Qua các mối quan hệ này, chân
dung ngời phụ nữ hiện lên sinh động,
chân thực đúng nh chính họ ngoài
cuộc sống thực.

Nguyễn Thị Quí Lân NGữ NGHĩA LờI THOạI CủA MA VĂN KHáNG, TR. 45-54 54

TàI LIệU THAM KHảO


Cao học 14, chuyên ngành lý luận Ngôn ngữ, trờng đại học vinh.