BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
Nguyễn Diệu Linh
THIẾT KẾ GIÁO ÁN ĐIỆN TỬ
PHẦN HIĐROCACBON LỚP 11
CHƯƠNG TRÌNH NÂNG CAO THEO
HƯỚNG DẠY HỌC TÍCH CỰC
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
Thành phố Hồ Chí Minh – 2012
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
Nguyễn Diệu Linh
THIẾT KẾ GIÁO ÁN ĐIỆN TỬ
PHẦN HIĐROCACBON LỚP 11
CHƯƠNG TRÌNH NÂNG CAO THEO
HƯỚNG DẠY HỌC TÍCH CỰC
Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Hoá học
Mã số:
60 14 10
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
MỤC LỤC
Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt
Danh mục các bảng
Danh mục các hình
MỞ ĐẦU ................................................................................................................10
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI .....................13
1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu ..........................................................................13
1.1.1. Các giáo trình, tài liệu về giáo án điện tử và PPDH tích cực ................13
1.1.2. Các đề tài nghiên cứu của sinh viên và học viên cao học .....................14
1.2. Phương pháp dạy học .......................................................................................18
1.2.1. Khái niệm phương pháp dạy học ..........................................................18
1.2.2. Phương pháp dạy học hóa học ..............................................................19
1.2.3. Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học hiện nay ....................20
1.2.4. Mô hình ba bình diện về phương pháp dạy học ...................................22
1.3. Dạy học tích cực ..............................................................................................23
1.3.1. Khái niệm về dạy học tích cực ..............................................................23
1.3.2. Đặc trưng của các phương pháp dạy học tích cực .................................25
1.3.3. Một số phương pháp dạy học cơ bản theo hướng tích cực ...................27
1.3.4. Một số PPDH phức hợp theo hướng tích cực .......................................31
1.4. Giáo án điện tử ................................................................................................38
1.4.1. Khái quát về giáo án điện tử ..................................................................38
1.4.2. Các kiểu giáo án điện tử ........................................................................40
1.4.3. Các yêu cầu cơ bản của một giáo án điện tử .........................................40
1.4.4. Các tiêu chí đánh giá một giáo án điện tử .............................................41
1.4.5. Một số phần mềm thiết kế giáo án điện tử.............................................42
1.5. Thực trạng sử dụng giáo án điện tử và các PPDH tích cực ở một số trường
3.3. Tiến hành thực nghiệm...................................................................................114
3.4. Kết quả thực nghiệm ......................................................................................116
3.5. Các bài học kinh nghiệm khi thiết kế và sử dụng giáo án điện tử theo
hướng dạy học tích cực ................................................................................130
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ............................................................................132
TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................................................136
PHỤ LỤC .............................................................................................................141
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
bkt
: bài kiểm tra
CTCT
: công thức cấu tạo
CTPT
: công thức phân tử
Dd
: dung dịch
ĐC
: Đối chứng
: Phương trình hóa học
PƯ
: Phản ứng
TB
: Trung bình
THCS
: Trung học cơ sở
THPT
: Trung học phổ thông
TN
: Thực nghiệm
TP. HCM
: Thành phố Hồ Chí Minh
VD
: Ví dụ
Hình 1.2. Hộp thoại Open ................................................................................... 43
Hình 1.3. Các cách lưu tập tin ............................................................................. 43
Hình 1.4. Hộp thoại nhập tập tin PowerPoint ..................................................... 44
Hình 1.5. Hộp thoại chèn kí tự đặc biệt .............................................................. 45
Hình 1.6. Cách chèn câu hỏi dạng ngắn .............................................................. 45
Hình 1.7. Cách chèn câu trắc nghiệm nhiều lựa chọn ......................................... 46
Hình 2.1. Cấu trúc phần Hiđrocacbon lớp 11 chương trình nâng cao ................. 61
Hình 3.1. Đồ thị đường lũy tích bkt 1 lớp 11A3 và 11A2 ................................ 105
Hình 3.2. Biểu đồ so sánh kết quả học tập bkt 1 lớp 11A3 và 11A2 ................ 106
Hình 3.3. Đồ thị đường lũy tích bkt 1 lớp 11A7 và 11A5 ................................ 107
Hình 3.4. Biểu đồ so sánh kết quả học tập bkt 1 lớp 11A7 và 11A5 ................. 108
Hình 3.5. Đồ thị đường lũy tích bkt 2 lớp 11A7 và 11A5 .................................110
Hình 3.6. Biểu đồ so sánh kết quả học tập bkt 2 lớp 11A7 và 11A5 .................110
Hình 3.7. Đồ thị đường lũy tích bkt 2 lớp 11A9 và 11A11 ...............................112
Hình 3.8. Biểu đồ so sánh kết quả học tập bkt 2 lớp 11A9 và 11A11 ...............112
Hình 3.9. Đồ thị đường lũy tích bkt 2 lớp 11A14 và 11A12 .............................114
Hình 3.10. Biểu đồ so sánh kết quả học tập bkt 2 lớp 11A14 và 11A12 ...........114
Hình 3.11. Đồ thị đường lũy tích bkt 2 lớp 11A2 và 11A4 ...............................116
Hình 3.12. Biểu đồ so sánh kết quả học tập bkt 2 lớp 11A2 và 11A4 ...............116
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Hiện nay, giáo dục ngày càng phát triển. Song song với qui mô trường lớp
ngày càng được mở rộng thì việc đào tạo con người theo hướng hiện đại hóa là một
trong những ưu tiên hàng đầu của quốc gia. Chiến lược phát triển giáo dục đã nêu
rõ: “Đổi mới và hiện đại hóa phương pháp giáo dục. Chuyển từ việc truyền thụ tri
thức thụ động thầy giảng, trò ghi sang hướng dẫn người học chủ động tư duy trong
quá trình tiếp cận tri thức; dạy cho người học phương pháp tự học, tự thu nhận
thông tin một cách có hệ thống, có tư duy phân tích tổng hợp, phát triển năng lực
3. Mục đích nghiên cứu
Thiết kế một số giáo án điện tử lớp 11 chương trình nâng cao theo hướng dạy
học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả dạy học.
4. Nhiệm vụ của đề tài
- Đọc và nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến đề tài.
- Tìm hiểu về giáo án điện tử và các phần mềm dùng để thiết kế giáo án điện
tử.
- Điều tra, đánh giá cơ bản thực trạng sử dụng giáo án điện tử ở các trường
THPT trên địa bàn TP.HCM.
- Điều tra cơ bản điều kiện cơ sở vật chất của các trường THPT trên địa bàn
TP.HCM.
- Thiết kế các giáo án điện tử theo hướng dạy học tích cực phần Hiđrocacbon
lớp 11 chương trình nâng cao.
- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả đề tài.
- Rút ra những bài học kinh nghiệm khi thiết kế và sử dụng giáo án điện tử
theo hướng dạy học tích cực.
5. Phương pháp nghiên cứu
5.1. Các phương pháp nghiên cứu lí luận: Đọc và nghiên cứu các tài liệu liên
quan đến đề tài, phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp phân loại, khái
quát hóa.
5.2. Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Phương pháp quan sát, phương
pháp điều tra và thu thập thông tin, phương pháp chuyên gia, phương pháp thực
nghiệm sư phạm.
5.3. Phương pháp toán học: Dùng toán thống kê để xử lí số liệu.
6. Giả thuyết khoa học
Nếu thiết kế và sử dụng tốt giáo án điện tử phần Hiđrocacbon lớp 11 chương
trình nâng cao theo hướng dạy học tích cực thì sẽ gây được hứng thú trong học tập,
học sinh chủ động tích cực hơn trong việc lĩnh hội kiến thức, đồng thời khắc sâu
- Nghiên cứu các vấn đề tâm lí giáo dục học có liên quan đến việc nâng cao
hiệu quả bài lên lớp hóa học.
- Trình bày những nội dung cơ bản về phương tiện dạy học, việc sử dụng một
số phương tiện dạy học nhằm nâng cao hiệu quả bài lên lớp hóa học.
Tài liệu trên đây cung cấp những tư liệu, những gợi ý cần thiết giúp sinh viên
trao đổi thực hành, thảo luận qua đó mở rộng thêm vốn hiểu biết và rèn luyện các
năng lực sư phạm.
• Nguyễn Kỳ (1995), Phương pháp giáo dục tích cực – lấy người học làm
trung tâm, NXB Giáo dục [20]
Trong tài liệu này, tác giả đã phân tích kỹ lưỡng cơ sở của phương pháp giáo
dục tích cực. Theo ông, đặc thù của phương pháp giáo dục tích cực là “người học
trở thành trung tâm, chủ thể được định hướng để tự mình tìm ra kiến thức, chân lý
bằng hành động của chính mình. Thầy trở thành đạo diễn, trọng tài, cố vấn, thiết kế
tổ chức cho chủ thể. Học sinh hành động để khám phá ra cái chưa biết và sự hợp tác
của cộng đồng các chủ thể”.
• Nguyễn Kỳ (1996), Mô hình dạy học tích cực lấy người học làm trung tâm,
Trường cán bộ quản lý giáo dục và đào tạo [21]
Trong tài liệu này, tác giả đã nghiên cứu chu trình học của học sinh và chu
trình dạy học của thầy với những thời điểm khác nhau. Trên cơ sở đó ông làm rõ
đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực bao gồm: Người học là chủ thể của
hoạt động học, người học tự thể hiện mình và hợp tác với bạn, giáo viên là nhà tổ
chức việc học, tổ chức hợp tác giữa trò – trò, người học tự kiểm tra đánh giá và tự
điều chỉnh. Tác giả cũng chỉ rõ các thời điểm của quá trình dạy học tích cực và cách
thiết kế một số bài học cụ thể như toán học, sinh học, …
• Lê Trọng Tín (2007), Những phương pháp dạy học tích cực trong dạy học
hóa học, Trường ĐHSP TP.HCM [34]
Tài liệu này cung cấp những phương pháp dạy học tích cực trong dạy học hóa
học. Tác giả đã đi sâu vào nghiên cứu về các phương pháp dạy học tích cực và nêu
- Tuy nhiên, khóa luận tốt nghiệp chỉ trình bày 2 giáo án điện tử và thực
nghiệm một giáo án nên có quá ít dữ liệu để kết luận.
• Khóa luận tốt nghiệp: “Sử dụng phần mềm LectureMaker thiết kế bài
giảng điện tử chương nhóm Oxi lớp 10 nâng cao” (2010), sinh viên
Nguyễn Văn Trọng – ĐHSP TP.HCM [35]
Khóa luận tốt nghiệp có 3 chương:
- Chương I. Cơ sở lí luận và thực tiễn.
- Chương II. Thiết kế giáo án điện tử trong đó có áp dụng các phương pháp
dạy học tích cực cho chương trình hóa học lớp 10 ban nâng cao.
- Chương III. Thực nghiệm sư phạm..
Trong khóa luận tốt nghiệp, tác giả đã:
- Thiết kế giáo án điện tử các bài hóa học lớp 10 ban nâng cao công phu, đẹp
mắt.
- Thực nghiệm về hiệu quả của các giáo án trong trường THPT.
- Kiến nghị một số ý kiếm để có thể sử dụng hiệu quả các giáo án trong quá
trình dạy học.
• Luận văn thạc sĩ giáo dục: “Ứng dụng công nghệ thông tin vào thiết kế
bài giảng điện tử, nhằm nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn hóa
học phần lớp 10” (2008), tác giả Nguyễn Thị Bích Thảo – ĐHSP TP.HCM
[28]
Luận văn có 3 chương:
- Chương I. Lịch sử vấn đề nghiên cứu.
- Chương II. Cơ sở lí luận của đề tài.
- Chương III. Thiết kế bài giảng điện tử.
- Chương IV. Thực nghiệm sư phạm.
Trong luận văn, tác giả đã:
- Thiết kế một hệ thống các bài giảng điện tử trong chương trình hóa học lớp
- Chương II. Thiết kế hệ thống hồ sơ bài giảng điện tử lớp 10, ban cơ bản bằng
phần mềm LectureMaker theo hướng dạy học tích cực.
- Chương III. Thực nghiệm sư phạm.
Trong luận văn, tác giả đã:
- Thiết kế hệ thống gồm 10 hồ sơ bài giảng điện tử lớp 10 theo hướng dạy học
tích cực bằng phần mềm LectureMaker.
- Sử dụng những phim thí nghiệm mới lạ không những thu hút học sinh mà
còn gây bất ngờ đối với giáo viên, đem lại hiệu quả tốt khi sử dụng phương pháp
dạy học trực quan.
- Các tập tin được thiết kế với bố cục đẹp mắt, hài hòa, đơn giản nhưng không
đơn điệu, không gây nhàm chán.
- Thực nghiệm có hiệu quả cao trong trường THPT.
- Rút ra những kinh nghiệm bổ ích trong quá trình sử dụng phần mềm.
• Luận văn thạc sĩ giáo dục: “Thiết kế bài giảng điện tử môn hóa học đại
cương hệ cao đẳng theo hướng dạy học tích cực” (2011), tác giả Trần Ngọc
Thành – ĐHSP TP.HCM [27]
Luận văn có 3 chương:
- Chương I. Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài.
- Chương II. Thiết kế bài giảng điện tử môn hóa học đại cương ở hệ cao đẳng
theo hướng dạy học tích cực.
- Chương III. Thực nghiệm sư phạm.
Trong luận văn, tác giả đã:
- Nghiên cứu cơ sở lí luận về PPDH tích cực, bao gồm: khái niệm, các phương
pháp dạy học tích cực được sử dụng ở các trường cao đẳng, đại học, ưu và nhược
điểm của mỗi phương pháp, cách vận dụng trong bài giảng, …
- Tiến hành thiết kế bài giảng điện tử hai chương: chương “Dung dịch” và
chương “Hóa học và dòng điện” trong chương trình Hóa học Đại cương. Ngoài ra,
tác giả đã soạn thảo 38 bài tập tự luận và 50 câu trắc nghiệm phục vụ cho bài giảng.
phương pháp trực quan, phương pháp nghiên cứu, phương pháp sử dụng bài tập.
Phương pháp dạy học phức hợp là sự phối hợp biện chứng của nhiều phương
pháp, phương tiện khác nhau, trong đó có một yếu tố giữ vai trò nòng cốt trung tâm,
liên kết các yếu tố khác lại thành một hệ thống nhất về phương pháp, tạo ra hiệu
ứng tích hợp và cộng hưởng về phương pháp của toàn hệ, nâng cao chất lượng dạy
học.
1.2.2. Phương pháp dạy học hóa học [11]
1.2.2.1. Định nghĩa phương pháp dạy học hóa học
Phương pháp dạy học hóa học có thể hiểu là cách thức hoạt động cộng tác có
mục đích giữa giáo viên và học sinh, trong đó thống nhất sự điều khiển của giáo
viên với sự bị điều khiển – tự điều khiển của học sinh nhằm chiếm lĩnh khái niệm
hóa học.
1.2.2.2. Đặc trưng của phương pháp dạy học hóa học
Hóa học là một khoa học thực nghiệm kết hợp với tư duy lí thuyết nên thí
nghiệm là một phương tiện không thể thiếu trong dạy học hóa học.
Trong dạy học hóa học, các phương pháp nhận thức sau đây được sử dụng một
cách thường xuyên:
- Phương pháp diễn dịch – quy nạp: sử dụng khi dạy về mối liên hệ giữa cấu
tạo và tính chất của các chất.
- Phương pháp cụ thể trừu tượng: môn hóa đòi hỏi học sinh phải có một trình
độ phát triển nhất định về tư duy trừu tượng. Do đó, khi đề cập đến những vấn đề
mà học sinh không thể quan sát trực tiếp bằng mặt thường thì giáo viên phải sử
dụng các phương tiện trực quan như hình vẽ, mô hình, …
Bên cạnh đó, bài tập hóa học là cầu nối giữa lí thuyết và thực tiễn cuộc sống
và là một công cụ rất hiệu nghiệm để củng cố, khắc sâu và mở rộng kiến thức cho
học sinh.
1.2.2.3. Phân loại các phương pháp dạy học hóa học
Có nhiều cách phân loại khác nhau, tùy theo cơ sở dùng để phân loại.
nhiều loại hình kiểm tra thích hợp với từng môn học.
7. Gắn dạy học với nghiên cứu khoa học với mức độ ngày càng cao (theo sự
phát triển của học sinh, theo cấp học, bậc học).
1.2.3.2. Vai trò của người giáo viên trong đổi mới PPDH hiện nay
Theo các tác giả Lê Xuân Trọng, Nguyễn Xuân Trường [39], vai trò của người
giáo viên trong xu hướng đổi mới hiện nay phải thực hiện được một số yêu cầu sau:
- Thiết kế, tổ chức, hướng dẫn học sinh thực hiện các hoạt động học tập với
các hình thức đa dạng, phong phú, có sức hấp dẫn phù hợp với đặc trưng bài học,
với đặc điểm và trình độ học sinh, với điều kiện cụ thể của lớp, trường và địa
phương.
- Động viên, khuyến khích, tạo cơ hội và điều kiện cho học sinh tham gia một
cách tích cực, chủ động, sáng tạo vào quá trình khám phá và lĩnh hội kiến thức; chú
ý khai thác vốn kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng đã có của học sinh; tạo niềm vui,
hứng khởi, nhu cầu hành động và thái độ tự tin trong học tập cho học sinh; giúp các
em phát triển tối đa năng lực, tiềm năng.
- Thiết kế và hướng dẫn học sinh thực hiện các dạng câu hỏi, bài tập phát triển
tư duy và rèn luyện kĩ năng; hướng dẫn sử dụng các thiết bị, đồ dụng học tập; tổ
chức có hiệu quả các giờ thực hành; hướng dẫn học sinh có thói quen vận dụng kiến
thức đã học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.
- Sử dụng các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học một cách hợp lí hiệu
quả, linh hoạt, phù hợp với đặc trưng của cấp học, môn học; nội dụng, tính chất của
bài học; đặc điểm và trình độ học sinh; thời lượng dạy học và các điều kiện dạy học
cụ thể của trường, địa phương.
1.2.4. Mô hình ba bình diện về phương pháp dạy học [14]
Hình 1.1. Mô hình ba bình diện của PPDH
Theo mô hình ba bình diện của Bernd Meier thì PPDH gồm ba thành phần
chính là: quan điểm dạy học, PPDH cụ thể và kỹ thuật dạy học.
Phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp đàm thoại vừa thuộc quan điểm dạy
học hợp tác, lại vừa thuộc quan điểm dạy học tích cực; phương pháp dạy học tình
huống, dạy học theo dự án vừa thuộc quan điểm dạy học tích cực, lại vừa thuộc
quan điểm dạy học gắn với thực tiễn, …
Như vậy, có thể coi dạy học hợp tác là những phương pháp dạy học mang tính
tập thể, trong đó có sự hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau giữa các cá nhân và kết quả là người
học tiếp thu được kiến thức thông qua các hoạt động tương tác khác nhau: Giữa
người học với người học, giữa người học với người dạy, giữa người học và môi
trường.
1.3. Dạy học tích cực [16], [19], [20]
1.3.1. Khái niệm về dạy học tích cực
Thuật ngữ phương pháp dạy học bắt nguồn từ tiếng Hi Lạp (methodos) có
nghĩa là con đường để đạt được mục tiêu. Theo đó, phương pháp dạy học là con
đường để đạt mục tiêu dạy học. Theo nghĩa rộng có thể hiểu: phương pháp dạy học
là hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong những điều kiện
xác định nhằm đạt mục tiêu dạy học.
Phương pháp dạy học là một khái niệm rất phức hợp, có nhiều bình diện,
phương diện khác nhau. Nếu xét theo độ rộng của khái niệm, có thể phân biệt khái
niệm phương pháp dạy học theo 3 bình diện. Đó là các quan điểm dạy học, phương
pháp dạy học và kỹ thuật dạy học.
Quan điểm dạy học: Là những định hướng tổng thể cho các hành động
phương pháp, trong đó có sự kết hợp giữa các nguyên tắc dạy học làm nền tảng,
những cơ sở lý thuyết của lí luận dạy học, những điều kiện dạy học và tổ chức cũng
như những định hướng về vai trò của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học.
Quan đểm dạy học là những định hướng mang tính chiến lược, cương lĩnh, là
mô hình lý thuyết của phương pháp dạy học.
Phương pháp dạy học: Khái niệm phương pháp dạy học ở đây được hiểu theo
đây đủ để phân biệt với các phương pháp thụ động.
- Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh: Trong
phương pháp dạy học tích cực, người học - đối tượng của hoạt động "dạy", đồng
thời là chủ thể của hoạt động "học" - được cuốn hút vào các hoạt động học tập do
giáo viên tổ chức và chỉ đạo, qua đó tự lực khám phá những kiến thức mới. Được
đặt vào những tình huống, người học sẽ trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí
nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra. Nhờ vậy, học sinh vừa khám phá ra kiến thức kĩ
năng mới, vừa biết được phương pháp "tìm ra" kiến thức kĩ năng đó mà không rập
theo những khuôn mâu sẵn có. Dạy theo hướng này thì giáo viên không chỉ truyền
đạt tri thức mà còn hướng dẫn hành động và học sinh được bộc lộ cũng như phát
huy tiềm năng sáng tạo của mình.
- Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học: Dạy học tích cực xem
việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng
cao hiệu quả dạy học mà còn là một mục tiêu dạy học. Nếu rèn luyện cho người học
có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham
học, khơi dậy nội lực vốn có trong họ, kết quả học tập sẽ được nhân lên, giúp họ dễ
Copyright: Tài liệu đại học ©