Đề tài: Giúp học sinh học tốt môn Lịch sử 9 thông qua việc sử dụng “Sơ đồ tư duy”
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------

ỦY BAN NHÂN DÂN QUẬN TÂN BÌNH
TRƯỜNG THCS TÂN BÌNH

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
“ GIÚP HỌC SINH HỌC TỐT BỘ MÔN LỊCH SỬ 9
THÔNG QUA VIỆC SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY ”

GIÁO VIÊN : HUỲNH VĂN TUẤN EM
TỔ
: SỬ - ĐỊA - GDCD
NĂM HỌC: 2014 – 2015
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------GV: Huỳnh Văn Tuấn Em

1


Đề tài: Giúp học sinh học tốt môn Lịch sử 9 thông qua việc sử dụng “Sơ đồ tư duy”
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------

LỜI NÓI ĐẦU
Một trong những nội dung quan trọng của đổi mới giáo dục hiện nay là đổi
mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của
học sinh. Đổi mới dạy học nói chung và đổi mới dạy học lịch sử nói riêng là một quá
trình được thực hiện thường xuyên và kiên trì, trong đó có nhiều yếu tố quan hệ chặt
chẽ với nhau. Dạy như thế nào? Học như thế nào? để đạt được hiệu quả học tập tốt
nhất là điều mong muốn của tất cả thầy cô giáo.
Phân môn Lịch sử là một bộ môn khoa học xã hội rất quan trọng trong nhà
trường. Nó giúp cho thế hệ trẻ hiểu được cội nguồn dân tộc, biết được quá khứ của

I. ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Cơ sở lí luận
Việc học tập Lịch sử, cũng như học tập bất cứ bộ môn nào ở nhà trường đều
nhằm cung cấp kiến thức khoa học, hình thành thế giới quan khoa học, phẩm chất
đạo đức chính trị cho học sinh.
Trong những năm qua khi thực hiện chương trình thay sách giáo khoa, việc
đổi mới phương pháp dạy học đã được nhiều người quan tâm và khẳng định vai trò
quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học trong việc nâng cao chất lượng
dạy học. Bộ môn Lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ sở của khoa học
lịch sử, nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ mà còn phải hiểu và vận dụng kiến thức
đã học vào cuộc sống. Cho nên, cùng với các môn học khác, việc học tập Lịch sử đòi
hỏi phát triển tư duy, thông minh, sáng tạo. Đã có quan niệm sai lầm cho rằng học
Lịch sử chỉ cần học thuộc lòng sách giáo khoa, ghi nhớ các sự kiện - hiện tượng lịch
sử là đạt, không cần phải tư duy - động não, không có bài tập thực hành… Đây là
một trong những nguyên nhân làm suy giảm chất lượng môn học.
Điều quan trọng nhất trong trong việc đổi mới phương pháp dạy học là thầy
dạy thế nào để học sinh động não, làm thay đổi chất lượng hoạt động trí tuệ của học
sinh, làm phát triển trí thông minh, trí sáng tạo của các em. Hiện nay, trong quá trình
dạy học trên lớp, hoạt động trí tuệ chủ yếu của học sinh là ghi nhớ và tái hiện. Ở nhà,
học sinh tự học dưới dạng học bài và làm bài…nhưng về căn bản đã được hướng dẫn
ở lớp, nên hoạt động trí tuệ của học sinh vẫn nặng về rèn luyện trí nhớ và khả năng
tái hiện. Như vậy, rèn luyện năng lực tư duy, khả năng tưởng tượng, sáng tạo phát
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------GV: Huỳnh Văn Tuấn Em

3


Đề tài: Giúp học sinh học tốt môn Lịch sử 9 thông qua việc sử dụng “Sơ đồ tư duy”
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------




Đề tài: Giúp học sinh học tốt môn Lịch sử 9 thông qua việc sử dụng “Sơ đồ tư duy”
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------

Giúp học sinh hiểu được bản chất, quy luật phát triển của lịch sử, lịch sử bao
giờ cũng phát triển theo chiều đi lên. Cái xuất hiện sau thường tiến bộ hơn cái trước
nó. Quy luật của lịch sử là không có cái gì tự nhiên sinh ra hay mất đi. Mà bao giờ
nó cũng kèm theo những căn nguyên nhất định.
Ví dụ: Lịch sử đấu tranh của dân tộc ta từ 1858-nay không phải ngẫu nhiên
lại lần lượt đào thải hai con đường cứu nước: phong kiến và tư sản. Mà chính do
những hạn chế của hai con đường này đã dẫn tới hàng loạt phong trào yêu nước –
con đẻ của nó bị thất bại và mục tiêu giành độc lập không đạt được. Chỉ đến khi con
đường vô sản xuất hiện, vừa khắc phục những điểm yếu của hai con đường trước nó,
vừa chứng minh bằng những thắng lợi của mình. Vì vậy, con đường vô sản thực sự
được lựa chọn…
Do đó, hệ thống hoá kiến thức giúp học sinh so sánh, đánh giá, lý giải vấn đề.
Nhờ vậy mà hiểu được lịch sử, phát triển tư duy logic trong nhận thức lịch sử.
Để thực hiện tốt đề tài nghiên cứu bản thân đã thực hiện các nhiệm vụ:
- Nghiên cứu các tài liệu về “ Phương pháp dạy học Lịch sử”
- Thao giảng, dự giờ đồng nghiệp trao đổi rút kinh nghiệm qua từng tiết dạy.
- Nghiên cứu tài liệu gây hứng thú về dạy học lịch sử.
- Nghiên cứu tài liệu tâm lí học
- Sách giáo khoa, sách giáo viên lịch sử.
- Kiểm tra đánh giá học sinh và làm bài để từ đó có điều chỉnh và bổ sung hợp
lí.
- Phương pháp thực nghiệm, đối chiếu, so sánh.
III. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Đề tài xoay quanh việc nghiên cứu giảng dạy và học tập của các em học sinh
lớp 9 với việc sử dụng “Bản đồ tư duy trong dạy học lịch sử 9”. Đối tượng nghiên

Bản đồ tư duy (BĐTD) là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để
mở rộng và đào sâu các ý tưởng. BĐTD một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, có thể
miêu tả nó là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét,
màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não, giúp con người
khai thác tiềm năng vô tận của bộ não.
Cơ chế hoạt động của BĐTD chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng
lưới liên tưởng (các nhánh). BĐTD là công cụ đồ họa nối các hình ảnh có liên hệ với
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------GV: Huỳnh Văn Tuấn Em

6


Đề tài: Giúp học sinh học tốt môn Lịch sử 9 thông qua việc sử dụng “Sơ đồ tư duy”
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------

nhau vì vậy có thể vận dụng BĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến
thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương.
Vì thế, vận dụng bản đồ tư duy trong dạy học lịch sử sẽ giúp học sinh có
phương pháp học hợp lý, nhằm phát huy tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh
một cách triệt để
Việc thể hiện bản đồ tư duy có thể được vẽ trên giấy bìa, bảng, sử dụng bút
chì, màu, phấn,… hoặc có thể thiết kế trên Powerpoint hay các phần mềm tin học
chuyên dùng để hỗ trợ việc thiết kế bản đồ tư duy”. Với phương pháp này không chỉ
phát triển được trí tuệ của học sinh qua khả năng vẽ và viết ngắn gọn, cô đọng nội
dung bài học trên bản đồ tư duy, mà các em học sinh còn hệ thống được kiến thức
khi tổng hợp và chọn lọc ý để trình bày trên bản đồ.
Với hình thức trình bày kết hợp hình vẽ, chữ viết và sự vận dụng kiến thức
trong sách vở và trong cuộc sống đã khiến cho bài học thêm sinh động và hấp dẫn
hơn. Đây là phương pháp hỗ trợ tích cực cho tiết dạy, ôn tập kiến thức cho học sinh
một cách khoa học. Qua đó học sinh ghi nhớ sâu sắc kiến thức, tránh được kiểu học

1.2. Về phía học sinh:
Học sinh đa số chú ý nghe giảng, tập trung suy nghĩ trả lời các câu hỏi mà
giáo viên đặt ra nh- các em đã chuẩn bị bài mới ở nhà, trả lời các câu hỏi cuối mục
trong bài cho nên khi học các em luôn chú ý để nắm chắc bài hơn.
Đa số học sinh đều tích cực thảo luận nhóm và đã đ-a lại hi quả cao trong quá
trình lĩnh hội kiến thức.
Học sinh yếu kém đã và đang cố gắng nắm bắt các kiến thức trọng tâm cơ bản
thông qua các hoạt động học nh- thảo luận nhóm, vấn đáp, đọc sách giáo khoacác
em đã mạnh dạn khi trả lời các câu hỏi hay ghi nhớ các sự kiện, nhân vật, một quá
trình cách mạng trong việc chiếm lĩnh kiến thức của mình.
2. Hạn chế:

2.1. Về phía giáo viên:
Vẫn còn một số ít giáo viên ch-a thực sự thay đổi hoàn toàn ph-ơng pháp dạy
học cho phù hợp với từng tiết dạy, ch-a tích cực hoá hoạt động của học sinh tạo điều
kiện cho các em suy nghĩ , chiếm lĩnh và nắm vững kiến thức nh- vẫn còn sử dụng
ph-ơng pháp dạy học thầy nói, trò nghe , thầy đọc, trò chép . Do đó nhiều học
sinh ch-a nắm vững đ-ợc kiến thức mà chỉ học thuộc một cách máy móc, trả lời câu
hỏi thì nhìn vào sách giáo khoa hoàn toàn...
Đa số giáo viên ch-a nêu câu hỏi nhận thức đầu giờ học tức là sau khi kiểm tra
bài cũ giáo viên vào bài luôn mà không giới thiệu bài qua việc nêu câu hỏi nhận thức,
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------GV: Hunh Vn Tun Em

8


ti: Giỳp hc sinh hc tt mụn Lch s 9 thụng qua vic s dng S t duy
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------

điều này làm giảm bớt sự tập trung, chú ý bài học của học sinh ngay từ hoạt động


Đề tài: Giúp học sinh học tốt môn Lịch sử 9 thông qua việc sử dụng “Sơ đồ tư duy”
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------

2. Hướng dẫn học sinh vẽ bản đồ:
Bước 1: chọn từ trung tâm
Bước 2: xác định các nhánh cấp 1
Bước 3 xác định các nhánh cấp 2 theo từng nhánh cấp 1
Lưu ý: hướng dẫn học sinh phân biệt cấp độ của các nhánh bằng màu sắc, kí
tự hình học hoặc kí tự hình học hoặc bằng cách của riêng các em. Điều này sẽ dẫn
đến sự sáng tạo riêng từng học sinh giúp các em nhớ được nội dung bài, tác phẩm
của mình.
Ví dụ 1:
BÀI 5: CÁC NƯỚC ĐÔNG NAM Á
Giáo viên tổ chức khai thác kiến thức bài học thông qua những kênh chữ
trong sách giáo khoa và yêu cầu học sinh vẽ bản đồ tư duy về quá trình hình thành
và phát triển của tổ chức ASEAN, sau đó Giáo viên kết luận bằng sơ đồ của mình
như sau:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------GV: Huỳnh Văn Tuấn Em

10


Đề tài: Giúp học sinh học tốt môn Lịch sử 9 thông qua việc sử dụng “Sơ đồ tư duy”
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------

BÀI 5: CÁC NƯỚC ĐÔNG NAM Á
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------GV: Huỳnh Văn Tuấn Em


Với hình thức tổ chức hoạt động dạy đã nêu trên, giáo viên đã cho học sinh
hoạt động dưới hình thức nhóm, học sinh đã tự hoạt động dựa trên phần kiến thức

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------GV: Huỳnh Văn Tuấn Em

12


Đề tài: Giúp học sinh học tốt môn Lịch sử 9 thông qua việc sử dụng “Sơ đồ tư duy”
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------

tiếp thu từ kênh chữ, các em trong nhóm có thể đưa ra nhiều ý kiến khác nhau. Trên
cơ sở kênh chữ trong sách giáo khoa các em có thể vẽ sơ đồ như sau:

BÀI 8 :NƯỚC MĨ
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------GV: Huỳnh Văn Tuấn Em

13


Đề tài: Giúp học sinh học tốt môn Lịch sử 9 thông qua việc sử dụng “Sơ đồ tư duy”
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------

Ví dụ 3:
BÀI 14: VIỆT NAM SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ NHẤT

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------GV: Huỳnh Văn Tuấn Em

14



Giáo viên khai thác kiến thức bài học qua bản đồ tư duy sẽ giúp học sinh nắm
đươc quá trình thành lập Đảng Công sản Việt Nam diễn ra trong bối cảnh lịch sử
thời điểm và không gian nào?
Nội dung chủ yếu của hội nghị thành lập Đảng.
Những nội dung chính của Luận cương chính trị năm 1930.
Ý nghĩa việc thành lập Đảng
Ví dụ 5:
BÀI 26: BƯỚC PHÁT TRIỂN CỦA CUỘC KHÁNG CHIẾN TOÀN
QUỐC CHỐNG THỰC DÂN PHÁP (1950 – 1953)
Sau khi dạy xong mục I: Hoàn cảnh lịch sử mới và chiến dịch Biên giới thu
– đông 1950, giáo viên có thế nhấn mạnh kiến thức lại nội dung kiến thức bài học
này một cách đầy đủ và trực quan bằng BĐTD mà giáo viên đã chuẩn bị sẵn, qua đó
học sinh sẽ hứng thú, nhớ lâu, nắm chắc bài học hơn.

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------GV: Huỳnh Văn Tuấn Em

17


Đề tài: Giúp học sinh học tốt môn Lịch sử 9 thông qua việc sử dụng “Sơ đồ tư duy”
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------

Qua việc củng cố nội dung bài học theo hình thức này học sinh sẽ nhỡ lâu,
nhớ kỹ nội dung bài học và phát huy được tính sáng tạo, tư duy của mình, giúp các
em yêu thích môn Lịch sử hơn.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------GV: Huỳnh Văn Tuấn Em

18


Kém

Trên - TB

T
T

Lớp

Sĩ
Số

SL

(%)

SL

(%)

SL

(%)

SL

(%)

SL


0.0%

38

95.0%

2

9/9

41

13

31.7%

16

39.0%

9

22.0%

3

7.3%

0


0.0%

37

92.5%

4

9/11

39

17

43.6%

15

38.5%

7

17.9%

0

0.0%

0


0.0%

38

100.0%

6

9/13

34

27

79.4%

5

14.7%

1

2.9%

1

2.9%

0



TL(%)

1

9/4

40

12

30.0%

20

50.0%

8

20.0%

0

0.0%

0

0.0%

40


92.3%

3

9/9

40

11

27.5%

12

30.0%

12

30.0%

5

12.5%

0

0.0%

35


100.0%

5

9/11

39

27

69.2%

11

28.2%

1

2.6%

0

0.0%

0

0.0%

39


100.0%

7

9/13

33

30

90.9%

3

9.1%

0

0.0%

0

0.0%

0

0.0%

33


100.0%

9

8/9

44

24

54.5%

14

31.8%

4

9.1%

2

4.5%

0

0.0%

42


100.0%

11

8/12

32

27

84.4%

5

15.6%

0

0.0%

0

0.0%

0

0.0%

32


100.0%

13

8/14

43

25

58.1%

12

27.9%

5

11.6%

1

2.3%

0

0.0%

42

8/6
8/7
8/8
8/13

GIỎI
KHÁ
SĨ
SỐ SL TL(%) SL TL(%)
44 30 68.2% 10 22.7%
44 30 68.2% 10 22.7%
40 29 72.5% 7
17.5%
39 12 30.8% 6
15.4%
40
8 20.0% 11 27.5%
43 17 39.5% 10 23.3%
42 19 45.2% 13 31.0%
45 16 35.6% 16 35.6%
41
5 12.2% 6
14.6%
42
3
7.1%
5
11.9%
39
5 12.8% 2

19 48.7%
16 38.1%
13 32.5%
13 33.3%

YẾU
KÉM
TRÊN - TB
SL TL(%) SL TL(%) SL TL(%)
0
0.0%
1
2.3% 43 97.7%
1
2.3%
0
0.0% 43 97.7%
2
5.0%
0
0.0% 38 95.0%
4 10.3% 3
7.7% 32 82.1%
6 15.0% 8 20.0% 26 65.0%
2
4.7%
2
4.7% 39 90.7%
1
2.4%

những kiến thức lịch sử. Chính vì thế để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn lịch
sử, người giáo viên phải luôn sử dụng tốt các phương dạy học lịch sử một cách
nhuần nhuyễn, trong những phương pháp đó việc sử dụng bản đồ tư duy cũng có tác
dụng rất lớn . bản đồ tư duy chính là một đồ dùng trực quan rất sinh động thể hiện sự
sáng tạo cao của người giáo viên.
Trong những năm qua, công tác thiết bị trường học đã có nhiều thay đổi và đạt
những kết quả đáng khích lệ. Tuy nhiên những đồ dùng dạy học được trang cấp chưa
đủ để phục vụ cho nội dung chương trình sách giáo khoa...chính vì thế phong trào tự
làm đồ dùng dạy học là một hoạt động có ý nghĩa quan trọng trong quá trình dạy
học.

Việc tự làm bản đồ dạy học được đề cập đến trong đề tài này mang ý nghĩa

thể hiện sự sáng tạo của giáo viên nhằm giải quyết nhu cầu thực tiễn của giáo viên
để thực hiện đổi mới phương pháp phù hợp với khả năng sư phạm của mình, với đặc
điểm của lớp học, người học và môn học. Đồ dùng dạy học này, do chính giáo viên
thiết kế cho phù hợp từng bài dạy giúp học sinh lĩnh hội kiến thức nhanh chóng và
hiệu quả. Với việc bản đồ hóa các kiến thức trong mỗi bài học giáo viên có thể phần
nào tạo hứng thú học tập cho học sinh và nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử trong
tình hình hiện nay.
II. KHẢ NĂNG ÁP DỤNG
Để đổi mới phương pháp dạy học đạt hiểu quả cao, chúng ta cần chú ý:
- Tùy vào nội dung của từng bài, từng tiết học và đặc biệt là đặc điểm của lớp
học mà giáo viên thiết kế bài giảng bằng bản đồ tư duy.

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------GV: Huỳnh Văn Tuấn Em

21





Đề tài: Giúp học sinh học tốt môn Lịch sử 9 thông qua việc sử dụng “Sơ đồ tư duy”
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------

IV. ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ
Trªn ®©y lµ mét sè kinh nghiÖm nhá cña bản thân trong qu¸ tr×nh gi¶ng d¹y
m«n lÞch sö, hiÓu biÕt vµ kinh nghiÖm ch¾c ch¾n kh«ng tr¸nh khái nh÷ng sai sãt, rÊt
mong ®-îc sù gãp ý ch©n thµnh cña quý ®ång nghiÖp.
Xin chân thành cảm ơn !
Tân Bình, ngày 4 tháng 2 năm 2015
Người thực hiện

Huỳnh Văn Tuấn Em

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------GV: Huỳnh Văn Tuấn Em

23


Đề tài: Giúp học sinh học tốt môn Lịch sử 9 thông qua việc sử dụng “Sơ đồ tư duy”
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----------

NHẬN XÉT VÀ ĐỀ NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC CẤP TRƯỜNG
Đã thông qua xét duyệt của Hội đồng Khoa học cấp trường
Với nhận xét và đề nghị như sau:
SKKN có giá trị:

Đã tiến hành kiểm nghiệm tại:
Vào thời gian:

Tân Bình, ngày

tháng

năm 2015

TM. HỘI ĐỒNG KHOA HỌC
CHỦ TỊCH

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------GV: Huỳnh Văn Tuấn Em

25