Quyền sử dụng rừng của hộ gia đình, cá nhân và
cộng đồng dân cư thôn
Các chủ rừng là hộ gia đình, cá nhân và cộng đồng dân cư thôn được giao rừng
thì được Nhà nước công nhận quyền sử dụng rừng. Theo Luật BV&PTR, quyền sử
dụng rừng là quyền của chủ rừng được khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức
từ rừng; được quyền cho thuê quyền sử dụng rừng thông qua hợp đồng theo quy
định của pháp về bảo vệ và phát triển rừng và pháp luật dân sự (khoản 6, điều 1).
Quyền sử dụng rừng là một loại quyền tài sản của chủ rừng.
Bộ Luật Dân sự là luật khung, trong đó có quy định quyền, nghĩa vụ của các
chủ thể về nhân thân và tài sản trong các quan hệ dân sự, các quan hệ về quyền sử
dụng tài sản là quan hệ dân sự, được điều chỉnh bởi Luật dân sự. Vì vậy, xem xét
quyền sử dụng rừng dưới góc Luật Dân sự để hiểu rõ hơn về quyền sử dụng rừng
là cần thiết đối với chủ rừng.
Theo Luật Dân sự thì rừng tự nhiên, rừng trồng có nguồn vốn từ ngân sách
nhà nước là tài sản thuộc sở hữu nhà nước (Điều 200).
Là chủ sở hữu, Nhà nước có đủ 3 quyền đối với rừng, đó là quyền chiếm hữu,
quyền sử dụng và quyền định đoạt . Quyền chiếm hữu là quyền nắm gĩư, quản lý
tài sản, chủ sở hữu được thực hiện mọi hành vi theo ý chí của mình để nắm giữ tài
sản, chủ sở hữu có thể uỷ quyền cho người khác chiếm hữu tài sản đó. Quyền sử
dụng là quyền khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản. Quyền định
đoạt là quyền chuyển giao quyền sở hữu tài sản hoặc từ bỏ quyền sở hữu tài sản đó,
chủ sở hữu có quyền bán, trao đổi tặng cho, cho vay, để thừa kế, từ bỏ hoặc thực
hiện các hình thức định đoạt khác phù hợp với quy định của pháp luật. Với tư cách
chủ sở hữu rừng, Nhà nước quyết định mục đích sử dụng rừng và trao cho hộ gia


đình, cá nhân và cộng đồng thôn được sử dụng đất rừng và khai thác nguồn lợi từ
rừng thuộc sở hữu nhà nước.
Nhà nước giao rừng phòng hộ và sản xuất cho hộ gia đình, cá nhân là đã
trao những quyền năng nào của quyền sở hữu về rừng? Trước hết, Nhà nước giao
cho hộ gia đình quyền chiếm hữu tài sản rừng, phù hợp với mục đích sử dụng rừng

thu; (ii) Quy chế quản lý khai thác gỗ đối với rừng giao cho hộ gia đình còn quá
phức tạp đối với người dân; chính sách hưởng lợi từ rừng lại chưa rõ ràng, khó
thực thi. Quyền hưởng lợi này nếu bị xâm phạm thì cũng ít được chính quyền, toà
án quan tâm bảo hộ, nhất là đối với lâm sản ngoài gỗ. Thuế tài nguyên rừng là quá
nặng, làm giảm thu nhập thực tế của hộ khi có thu hoạch lâm sản. (iii) Người dân
miền núi nghèo muốn làm gì có thu nhập ngay dáp ứng nhu cầu chi dùng hàng
ngày, nhưng đối với sản xuất lâm nghiệp lại có chu kỳ dài, muốn hưởng hoa lợi
phải có đầu tư công sức, tiền bạc và thời gian, những nguồn lực này đối với nông
dân nghèo lại rất có hạn. Nhiều hộ gia đình, cá nhân được giao đất giao rừng đã đã
sử dụng rừng và đất được giao để sản xuất nông lâm kết hợp để sớm có thu hoạch
và phù hợp với năng lực và tập quán của họ. (iv) Thậm chí, Nhà nước có trao cả
quyền bán rừng tức là toàn bộ quyền sở hữu rừng cho hộ gia đình, cá nhân thì họ
cũng không có điều kiện thực hiện, vì không phải nơi nào cũng có thị trường
( nhất là yêu cầu sử dụng rừng đúng mục đích khi giao).
Như vây có thể thấy rằng: khác với nông nghiệp, mặc dù hộ gia đình, cá nhân
được giao đất giao rừng với những quyền hạn khá rộng rãi nhưng vẫn chưa tạo
được động lực để họ phát triển sản xuất lâm nghiệp, tương tự như khi họ được
giao đất nông nghiệp. Bởi vì, giao đất giao rừng chỉ mới tạo ra tiền đề quan trọng
cho phát triển sản xuất lâm nghiệp khu vực hộ gia đình, sản xuất lâm nghiệp vốn
có những khó khăn của nó, nên họ chưa có thể hưởng được hoa lợi ngay từ rừng
được giao; Nhà nước cần có những chính sách trợ giúp cho lâm nghiệp khu vực hộ


gia đình phát triển, trước hết là chuyển giao kiến thức, kỹ thuật, hỗ trợ vốn đầu tư
và phát triển thị trường. Chỉ khi nào quyền hưởng hoa lợi, lợi tức từ rừng được
giao có đóng góp quan trọng vào thu nhập của hộ gia đình thì khi đó người dân
mới gắn bó với rừng được giao; các quyền chiếm hữu rừng và một phần lớn quyền
định đoạt đối với rừng được giao chỉ có ý nghĩa khi nó làm tăng thêm quyền
hưởng thu hoa lợi từ rừng cho họ; khi đó người dân mới thực sự làm chủ rừng./.