CHƯƠNG X. TÁC ĐỘNG CỦA Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG
10.1. Tác động của ô nhiễm môi trường đối với sức khỏe con người
10.1.1. Tác động tổng hợp của ô nhiễm môi trường
Môi trường có ảnh hưởng trực tiếp đến tình trạng sức khoẻ của mỗi cá nhân,
cộng đồng và quốc gia. Sự tác động của môi trường có thể theo hai chiều hướng: có
hại cho sức khoẻ và không có hại cho sức khoẻ, hoặc cũng có thể vừa có hại vừa
không có hại.
Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (1946) thì sức khoẻ là trạng thái thoải
mái về cả tinh thần, thể chất và xã hội chứ không chỉ đơn thuần là vô bệnh, tật.
Sự ô nhiễm và suy thóai môi trường có một tác động to lớn đối với cuộc sống của
con người. Hằng năm, hàng trăm triệu người mắc phải các bệnh hô hấp và các bệnh
khác có liên quan đến ô nhiễm không khí trong và ngòai nhà, liên quan đến những yếu
tố vật lý, hóa học độc hại không cần thiết trong môi trường sống và làm việc. Đó là
chưa kể đến số tử vong, thương tích, bệnh tật do tai nạn giao thông, các bệnh truyền
nhiễm, thực phẩm ô nhiễm và thiếu nguồn nước sạch.
Khái niệm bệnh, tàn tật và tử vong dường như được các nhân viên y tế đề cập tới
nhiều hơn so với khái niệm lý tưởng này về sức khoẻ. Do vậy khoa học sức khoẻ hầu
như đã trở thành khoa học bệnh tật, vì nó tập trung chủ yếu vào việc điều trị các loại
bệnh và chấn thương chứ không phải là nâng cao sức khoẻ. Sức khỏe môi trường bao
gồm những khía cạnh về sức khỏe con người (bao gồm cả chất lượng cuộc sống),
được xác định bởi các yếu tố vật lý, hóa học, sinh học, xã hội và các yếu tố tâm lý
trong môi trường (theo định nghĩa trong Chiến lược Sức khỏe Môi trường Quốc gia
của Australia - 1999).
Mỗi sinh vật trên trái đất đều có môi trường sống của riêng mình, nếu thoát ra
khỏi môi trường tự nhiên đó hoặc sự biến đổi quá mức cho phép của môi trường đang
sống thì sẽ bị chết và bị huỷ diệt. Do đó, đảm bảo sự ổn định môi trường sống là điều
kiện cơ bản để duy trì sự sống của mọi loài sinh vật trên trái đất. Những ví dụ rất giản
đơn mà mọi người đều biết là ngộ độc oxit carbon (CO) ở những người đi kiểm tra các
lò gạch thủ công đốt bằng than hoặc cá chết do nước bị ô nhiễm hoá chất của nhà máy,
v.v... Điều đó có nghĩa là môi trường, con người và sức khoẻ con người có mối liên
quan mật thiết với nhau.

tách riêng khu dân cư và áp dụng các biện pháp xử lý chất thải và cải tạo môi trường
lao động. Phải xây dựng quy chế làm việc, quy chế vệ sinh môi trường trong khu làng
nghề, đồng thời khuyến khích các cơ sở sản xuất áp dụng các giải pháp khoa học công
nghệ và các giải pháp kỹ thuật để xử lý ô nhiễm và cải thiện môi trường lao động, bảo
vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.
Môi trường đô thị ở nước ta bị ô nhiễm bởi các chất thải rắn, nước thải chưa
được thu gom và xử lý theo đúng quy định. Khí thải, bụi, tiếng ồn v.v... từ các phương
tiện giao thông nội thị và mạng lưới sản xuất quy mô vừa và nhỏ cùng với cơ sở hạ
tầng yếu kém càng làm cho điều kiện vệ sinh môi trường ở nhiều đô thị đang thực sự
lâm vào tình trạng đáng báo động. Hệ thống cấp và thoát nước lạc hậu, xuống cấp,
không đáp ứng được nhu cầu. Mức ô nhiễm không khí về bụi, các khí thải độc hại
nhiều nơi vượt tiêu chuẩn cho phép nhiều lần, nhất là tại các thành phố lớn.
Môi trường nông thôn đang bị ô nhiễm do các điều kiện vệ sinh và cơ sở hạ tầng
yếu kém. Việc sử dụng không hợp lý các hoá chất nông nghiệp đã và đang làm cho
môi trường nông thôn ô nhiễm và suy thoái. Việc phát triển các làng nghề tiểu thủ
công nghiệp đã làm ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Nước sinh hoạt và vệ sinh là
vấn đề cấp bách, tỷ lệ hố xí hợp vệ sinh ở nông thôn còn ở mức thấp.
Nạn khai thác rừng bừa bãi, thậm chí xảy ra ở cả các khu rừng cấm, rừng đặc
dụng; nạn đốt phá rừng đã gây ra những thảm hoạ cháy rừng nghiêm trọng; đồng thời,
việc săn bắt động vật hoang dã cũng đang làm suy giảm đa dạng sinh học và gây huỷ
hoại môi trường. Những vấn đề của môi trường xã hội ngày càng trở nên bức xúc như
ma tuý, HIV/AIDS và bạo lực.
Những vấn đề môi trường toàn cầu như tầng ozon bị suy giảm, hiệu ứng nhà
kính, khí hậu toàn cầu nóng lên, thay đổi khí hậu, mực nước biển dâng cao, hiện tượng
En Ni-nô; La Ni-na gây nên các hiện tượng hạn hán, lũ lụt xảy ra ở nhiều nơi trên thế
giới trong đó có Việt Nam; đồng thời, nạn chuyển dịch ô nhiễm sang các nước đang
phát triển cũng là một vấn đề cần chú trọng.
10.1.2. Tác động do ô nhiễm môi trường nước

2

¾ Nước có thể đưa vào cơ thể những chất độc hại, những vi khuẩn gây bệnh khi nước không
được trong sạch.
Trong hoạt động sống của mình, hàng ngày con người đã thải vào môi trường
xung quanh một khối lượng nước bẩn tương đương với khối lượng nước sạch đã được
cung cấp. Nước bẩn thải ra từ các khu dân cư, đô thị, thành phố, các nhà máy xí
nghiệp v.v. có chứa một khối lượng lớn chất bẩn rất đa dạng. Khi nước bẩn chảy vào
nguồn nước sẽ làm thay đổi những đặc tính cơ bản của nguồn nước tự nhiên. Ví dụ
như thay đổi tính chất cảm quan của nước, làm cho nước có màu, mùi đặc biệt, hoặc
thay đổi thành phần hoá học của nước, làm tăng hàm lượng chất hữu cơ, muối khoáng
xuất hiện các hợp chất độc hại, hoặc thay đổi hệ sinh vật trong nước, xuất hiện các loại
vi khuẩn và virus gây bệnh. Ngày nay, với mật độ dân đô thị ngày càng tăng, chính
phủ và cộng đồng ngày càng quan tâm tới lĩnh vực bảo vệ môi trường, mối liên quan
giữa chất lượng môi trường và sức khoẻ ngày càng được hiểu rõ, đồng thời những tổn
thất kinh tế do ô nhiễm nước gây ra cũng được đánh giá chính xác hơn nên đã thúc đẩy
cải thiện các biện pháp áp dụng nhằm kiểm soát ô nhiễm.

3
Nước có thể bị nhiễm bẩn bởi nhiều nguồn gốc khác nhau, mỗi nguồn gây ra ô
nhiễm nước lại có nhiều tác nhân ô nhiễm.
Năm 1980 Tổ chức Y tế Thế giới thông báo 80% bệnh tật của con người có liên
quan tới nước. Một nửa số giường bệnh trên thế giới là các bệnh có liên quan tới nước
và 25.000 người chết hàng ngày là do các bệnh có liên quan tới nước. Bình quân trên
thế giới cứ 5 người thì 3 người không có đủ nước dùng hàng ngày.
Các bệnh liên quan với nước có thể được chia thành một số nhóm chính:
a. Bệnh lây lan qua nước ăn uống
Những căn bệnh này xảy ra do ăn uống nước bị nhiễm sinh vật gây bệnh, ví dụ
như các bệnh đường ruột (thương hàn, tả, viêm gan A). Nước là môi trường làm lây
lan và gây ra các đại dịch bệnh đường ruột ở nhiều khu vực khác nhau trên thế giới.
b. Bệnh do tiếp xúc với nước
Những bệnh này có thể lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp với các sinh vật gây

Tuy vậy, bệnh bướu cổ còn do các yếu tố khác như giới tính, địa dư, di truyền, khả
năng kinh tế và xã hội.
- Bệnh về răng do thiếu hoặc thừa flo: flo cần thiết cho cơ thể để cấu tạo men răng và tổ
chức của răng. Tiêu chuẩn cho phép trong nước uống là 0,7-1,5mg/l. Nếu flo nhỏ hơn
0,5mg/l sẽ bị bệnh sâu răng, nếu lớn hơn 1,5mg/l sẽ làm hoen ố men răng và các bệnh
về khớp.
- Bệnh do nitrat cao trong nước: nitrat là sản phẩm phân huỷ cuối cùng của chất Dinh
dưỡng trong tự nhiên. Nitrat cao trong nước còn do nước bị ô nhiễm nước thải. Trong
nước có hàm lượng nitrat trên 10 mg /l có thể gây bệnh tím tái ở trẻ em. Người ta thấy
rằng hàm lượng methemoglobin trong máu cao ở cả trẻ em và người lớn khi dùng
nước có hàm lượng nitrat cao quá giới hạn cho phép.
- Bệnh do nhiễm độc bởi các chất độc hoá học: nước có thể bị nhiễm bẩn bởi các chất
hoá học dùng trong sinh hoạt hàng ngày, trong nước thải sản xuất công nghiệp v.v.
Các kim loại nặng có trong nước là cần thiết cho sinh vật và con người vì chúng
là những nguyên tố vi lượng mà sinh vật cần tuy nhiên với hàm lượng cao nó lại là
nguyên nhân gây độc cho con người, gây ra nhiều bệnh hiểm nghèo như ung thư, đột
biến. Đặc biệt đau lòng hơn là nó là nguyên nhân gây nên những làng ung thư.
Các ion kim loại được phát hiện là hợp chất kìm hãm ezyme mạnh. Chúng tác
dụng lên phôi tử như nhóm - SCH
3
và SH trong methionin và xystein.
Sau đây là một số kim loại có nhiều ảnh hưởng nghiêm trọng nhất
i. Trong nước nhiễm chì
Chì có tính độc cao đối với con người và động vật. Sự thâm nhiễm chì vào cơ thể
con người từ rất sớm từ tuần thứ 20 của thai kì và tiếp diễn suốt kì mang thai. Trẻ em
có mức hấp thụ chì cao gấp 3-4 lần người lớn. Mặt khác thời gian bán sinh học chì của
trẻ em cũng dài hơn của người lớn. Chì tích đọng ở xương . Trẻ em từ 6 tuổi trở xuống
và phụ nữ có thai là những đối tượng mẫn cảm với những ảnh hưởng nguy hại của chì
gây ra. Chì cũng cản trở chuyển hóa canxi bằng cách trực tiếp hay gián tiếp thông qua
kìm hãm sự chuyển hóa vitamin D. Chì gây độc cả cơ quan thần kinh trung ương lẫn

máu do chì nhưng chì cũng tạo ra những tác động trực tiếp đến hồng cầu. Tính thấm
hút của màng bị thay đổi tùy thuộc vào lượng kali bị mất và thời kì bán phân hủy của
hồng cầu bị rút ngắn. Ngoài ra còn có những thay đổi trong quá trình trao đổi sắt và
những tế bào chứa sắt cũng xuất hiện trong máu và tủy xương. Lượng sắt trong huyết
thanh tăng lên.
Mức độ nguy hiểm tùy thuộc vào độ tuổi và tình trạng của cơ thể và nguy hiểm
chính là độc hại tới hệ thần kinh. Hầu hết nhạy cảm với chì là trẻ em, đặc biệt là trẻ em
mới tập đi, trẻ sơ sinh và bào thai. Trẻ sơ sinh, trẻ em dưới 16 tuổi và phụ nữ có thai là
đối tượng nhạy cảm nhất với độc tố chì, tác động mãn tính đến sự phát triển trí tuệ của
trẻ em. Với những phụ nữ có thai thường xuyên tiếp xúc với chì khả năng xảy thai
hoặc thai nhi chết sau khi sinh là rất lớn. Với trẻ em, hệ thần kinh đang phát triển rất
nhạy cảm khi bị nhiễm chì dù ở nồng độ thấp, hệ số thông minh (IQ) giảm xuống. Đối
với người trưởng thành, công việc thường xuyên tiếp xúc với chì quá mức hoặc do gặp
sự cố có thể bị nhiễm bệnh thần kinh ngoại vi hoặc thần kinh mạn tính. Tuy nhiên ở
người lớn các ảnh hưởng cấp tính hay hầu hết các ảnh hưởng nhạy cảm của chì có thể
là bệnh tăng huyết áp. Ngoài ra khi nhiễm độc chì còn có thể ảnh hưởng dến một số cơ
quan khác trong cơ thể như dạ dày, ruột non, cơ quan sinh sản.
ii. Trong nước nhiễm thủy ngân
Thủy ngân vô cơ chủ yếu ảnh hưởng đến thận, trong khi đó methyl thủy ngân
ảnh hưởng chính đến hệ thần kinh trung ương. Sau khi bị nhiễm độc người bệnh dễ
cáu gắt, kích thích, xúc động, rối loạn tiêu hóa rối loạn thần kinh, viêm lợi, rung chân.
Nếu bị nhiễm độc nặng có thể tử vong. Độc tính của thủy ngân tác dụng len nhóm
sunfuahydryl (-SH) của hệ thống enzyme. Sự liên kết của thủy ngân với màng tế bào
ngăn cản sự vận chuyển đường qua màng và cho phép dịch chuyển kali tới màng. Điều
này dẫn đến sự thiếu hụt năng lượng trong tế bào và gây rối loạn thần kinh. Chính vì
nguyên nhân này những trẻ sơ sinh nhiễm methyl thủy ngân từ mẹ sẽ bị tác động lên
hệ thần kinh trung ương, mắc các bệnh như tâm thần phân liệt, kém phát triển trí tuệ,
co giật. Nhiễm độc methyl thủy ngân còn dẫn tới phân lập thể nhiễm sắc, phá vỡ thể
nhiễm sắc và ngăn cản sự phân chia tế bào.
Trong môi trường nước, thủy sinh vật có thể hấp thụ thủy ngân vào cơ thể, đặc