Trờng đại học vinh
Khoa địa lý
-------***-------

vũ thị thu

Vn dng mt s phng phỏp dy hc tớch cc
hng dn hc sinh phỏt hin cỏc mi liờn h nhõn qu
trong dy hc a lý lp 10 - BCB

Khoá luận tốt nghiệp đại học
Chuyên ngành: phơng pháp dạy học

Vinh - 2011


Trờng đại học vinh
Khoa địa lý
-------***-------

Vn dng mt s phng phỏp dy hc tớch cc
hng dn hc sinh phỏt hin cỏc mi liờn h nhõn qu
trong dy hc a lý lp 10 - BCB

Khoá luận tốt nghiệp đại học
Chuyên ngành: phơng pháp dạy học

Giảng viên hớng dẫn: mai văn quyết
Sinh viên thực hiện:
vũ thị thu
Lớp:



LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình trình nghiên cứu của bản thân. Kết
quả nghiên cứu trong đề tài chưa được ai công bố trong bất kì công trình
nghiên cứu nào.


CHỮ CÁI VIẾT TẮT
BCB

Ban cơ bản

HS

Học sinh

GV

Giáo viên

GD - ĐT

Giáo dục và Đào tạo

TN

Thực nghiệm

THPT


CNH – HĐH

Công nghiệp hoá – hiện đại hoá

XHCN

Xã hội chủ nghĩa

BCHTƯ

Ban chấp hành trung ương

MLH

Mối liên hệ

XHCN

Xã hội chủ nghĩa


MỤC LỤC
Kho¸ luËn tèt nghiÖp ®¹i häc.....................................................................................1
Vinh - 2011......................................................................................................................1
Kho¸ luËn tèt nghiÖp ®¹i häc.....................................................................................2
Vinh - 2011......................................................................................................................2


A. PHẦN MỞ ĐẦU



nước ta đang đứng trước nhiều khó khăn và yếu kém, đó là chất lượng giáo
dục còn thấp, nội dung, phương pháp dạy và học còn lạc hậu; các hiện tượng
tiêu cực trong giáo dục còn nhiều, cơ cấu GD - ĐT còn mất cân đối.
Để khắc phục tình trạng trên chúng ta cần phải “Tiếp tục đổi mới sự
nghiệp GD - ĐT” theo hướng phải “Xây dựng mục tiêu, thiết kế lại chương
trình, kế hoạch nội dung, phương pháp GD - ĐT”, tạo ra những chuyển biến
sâu sắc trong đổi mới tổ chức quy trình, nâng cao chất lượng dạy học.
Trong trường THPT, môn Địa lý lớp 10 phân ban đã cung cấp cho các
em những kiến thức địa lý chung nhất về những khái niệm, quy luật về địa lý
tự nhiên và KT - XH đại cương khái quát những hiện tượng, quy trình địa lý
tự nhiên, nêu ra một số quy luật và tác động của chúng về mặt địa lý, phân
biệt được các tổ chức dân cư và sản xuất phổ biến trên thế giới để các em có
cơ sở để hiểu rõ hơn đặc điểm của từng quốc gia, từng khu vực riêng biệt khi
học địa lý ở chương trình lớp sau. Các mối quan hệ giữa các đối tượng, hiện
tượng địa lý, giữa tự nhiên với xã hội và con người.
Tuy nhiên, việc đổi mới PPDH hiện nay còn gặp nhiều hạn chế, nhiều
giáo viên chưa hướng dẫn được cho học sinh phương pháp phát hiện các
mối liên hệ địa lý nên hiệu quả học tập địa lý chưa cao. Trước tình hình đó
đặt ra yêu cầu cấp bách là phải sớm đổi mới PPDH theo hướng tích cực
trong nhà trường nói chung và trường THPT nói riêng nhằm nâng cao hiệu
quả học tập môn địa lý chưa cao. Trước tình hình đó đặt ra yêu cầu cấp bách
là phải sớm đổi mới PPDH theo hướng tích cực trong nhà trường nói chung
và nhà trường THPT nói riêng nhằm nâng cao hiệu quả học tập môn địa lý
đáp ứng yêu cầu thực tế của xã hội Việt Nam và xu thế của thời đại.
Từ nhận thức về tầm quan trọng và ý nghĩa thực tiễn của việc đổi mới
PPDH theo hướng tích cực trong dạy học địa lý, chúng tôi mạnh dạn nghiên
cứu đề tài “Vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực để hướng dẫn
học sinh phát hiện các mối liên hệ nhân quả trong dạy học Địa lý lớp 10 BCB”.

tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng
năng lực tự học, lòng mê say học tập và ý chí vươn lên”.
Trong dạy học nói chung và dạy học Địa lý nói riêng, vấn đề đổi mới
PPDH gần đây đã được đề cập đến khá nhiều trong các tài liệu giáo dục nước
9


ta cũng như trên thế giới hiện nay, ở nhà trường phổ thông cũng như đại học.
Địa lý là môn có nhiều khả năng vận dụng các PPDH tích cực như Nêu GQVĐ, thảo luận... Trong những năm gần đây các PPDH tích cực đang được
rất nhiều tác giả quan tâm. Đó là đóng góp của tác giả Nguyễn Dược Nguyễn Trọng Phúc trong giáo trình “Lý luận dạy học Địa lý” (NXB ĐHQG
Hà Nội, 1993), các tác giả Đặng Văn Đức - Nguyễn Thu Hằng với cuốn
“Phương pháp dạy học Địa lý theo hướng tích cực”, (NXB ĐHSP, 2003),
các tác giả Nguyễn Đức Vũ - Phạm Thị Sen với tài liệu “Đổi mới phương
pháp dạy học ở trường THPT” (NXB Giáo dục, 2004). Và gần đây nhất là
giáo trình “Một số vấn đề trong dạy học Địa lý ở trường phổ thông” của
Nguyễn Trọng Phúc, (NXB ĐHQG Hà Nội, 2004). Ngoài ra, còn có cuốn
“Phương pháp dạy học tích cực” của Nguyên Kỳ, (NXB Giáo dục Hà Nội,
1995), “Phương pháp dạy học phát huy tính tích cực - Một phương pháp vô
cùng quý báu” tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 12 năm 1994 của cố thủ
tướng Phạm Văn Đồng đều đề cập đến tác dụng của các phương pháp dạy
học tích cực vào việc vận dụng chúng trong dạy học Địa lý.
Ngoài ra gần đây đã có một số khóa luận tốt nghiệp đại học đề cập đến
vấn đề vận dụng PPDH tích cực như: “Vận dụng phương pháp nêu vấn đề
để hình thành mối liên hệ nhân quả Địa lý trong chương trình Địa lý lớp 10
- Ban cơ bản” của tác giả Võ Thị Vinh, Đại học Huế, năm 2000. “Hướng
dẫn học sinh hợp tác theo nhóm trong dạy học địa lý 11 - CCGD” của tác
giả Trần Thị Tú Ngọc. “Vận dụng phương pháp nêu và giải quyết vấn đề để
nâng cao hiệu quả dạy học Địa lý lớp 10 - BCB”, của Phạm Thị Ngọc Mai.
Nhìn chung, các giáo trình, tài liệu tham khảo, đề tài nghiên cứu khoa học và
khóa luận tốt nghiệp đã đề cập đến những nét đặc trưng cơ bản, tác dụng và

lớp 10 - BCB nhắm góp phần phát huy tính tích cực, chủ động, độc lập, sáng
tạo của học sinh, kích thích học sinh suy nghĩ, tìm tòi, phát hiện ra các mối
quan hệ nhân quả, biết cách lựa chọn những biện pháp tối yêu để giải quyết
vấn đề, đặt chúng trong các mối quan hệ với nhau.
Qua đó, vừa giúp học sinh nắm được những tri thức địa lý phổ thông
cơ bản, hiện đại nhất phù hợp với yêu cầu của xã hội, điều kiện thực tế của
đất nước cũng như khả năng và giới hạn của nhà trường phổ thông, vừa tạo
cho học sinh những tiền đề cần thiết để các em nắm được bản chất của các sự
11


vật, hiện tượng địa lý, từ đó để tiếp thu những tri thức địa lý khác, phát triển
những kỹ năng và khả năng tư duy địa lý, rèn luyện kỹ năng sống.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài:
Việc nghiên cứu đề tài “Vận dụng một số PPDH tích cực để hướng
dẫn học sinh phát hiện các mối liên hệ nhân quả trong dạy học Địa lý lớp
10 - BCB” nhằm thực hiện các nhiệm vụ:
- Tìm hiểu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng các PPDH
tích cực để hướng dẫn học sinh phát hiện các MLH nhân quả trong dạy học
địa lý lớp 10 - BCB.
- Tìm hiểu tình hình vận dụng một số PPDH tích cực để hướng dẫn
học sinh phát hiện các MLH nhân quả trong dạy học Địa lý lớp 10 – BCB.
- Vận dụng vào giảng dạy một số bài cụ thể ở trường THPT.
- Tiến hành thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả nghiên cứu.
5. Đối tượng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Vận dụng các PPDH tích cực để hướng dẫn
học sinh phát hiện các MLH nhân quả trong dạy học Địa lý lớp 10 - BCB.
- Khách thể nghiên cứu: Hoạt động học tập môn địa lý của học sinh
lớp 10 - BCB trường THPT Nông Cống I – Nông Cống - Thanh Hóa và một
số trường THPT khác.

- Giai đoạn 2 (Từ tháng 11 năm 2010 đến tháng 01 năm 2011): Sưu
tầm, thu thập tài liệu, nghiên cứu lý thuyết, xây dựng đối tượng nghiên cứu.
- Giai đoạn 3 (Từ tháng 02 năm 2011 đến tháng 04/2011): Tìm hiểu
tình hình dạy học Địa lý ở trường THPT, soạn giáo án và tiến hành thực
nghiệm sư phạm.
- Giai đoạn 4 (Tháng 05 năm 2011): Viết và bảo vệ đề tài.
10. Bố cục đề tài:
Gồm 4 phần:
A.Mở đầu
B.Nội dung
Chương 1: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc vận dụng một số
PPDH tích cực để hướng dẫn học sinh phát hiện các MLH nhân quả trong
dạy học Địa lý lớp 10 - BCB.
13


Chương 2: Các MLH nhân quả trong chương trình Địa lý lớp 10 BCB.
Chương 3: Vận dụng một số PPDH tích cực để hướng dẫn học sinh
phát hiện các MLH nhân quả trong dạy học Địa lý lớp 10 - BCB.
Chương 4: Thực nghiệm sư phạm.
C.Kết luận
D.Tài liệu tham khảo

14


B. NỘI DUNG
Chương 1:
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG MỘT SỐ
PPDH TÍCH CỰC ĐỂ HƯỚNG DẪN HỌC SINH PHÁT HIỆN CÁC MLH NHÂN

15


nhận phát triển giáo dục nước ta còn nhiều mặt thua kém”, đang có nguy cơ
tụt hậu. Để khắc phục tình trạng trên chúng ta cần phải “tiến tục đổi mới sự
nghiệp GD – ĐT”. Không chỉ đổi mới về mục tiêu, nội dung chương trình,
phương pháp giáo dục đào tạo. Đặc biệt là đổi mới về phương pháp dạy học
nhằm tạo ra chuyển biến sâu sắc trong đổi mới tổ chức quy trình dạy học,
nâng cao chất lượng dạy học để tạo ra “những con người lao động tự chủ,
năng động, sáng tạo” đáp ứng yêu cầu của thời đại, có tri thức khoa học cao,
có kỹ năng hành động và tư duy thực tiễn, có phương pháp tự học và nghiên
cứu tốt.
Một trong những trọng tâm của đổi mới chương trình và SGK giáo
dục phổ thông là tập trung vào đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện dạy
học dựa vào hoạt động tích cực, chủ động của học sinh đối với tổ chức và
hướng dẫn đúng mực của giáo viên nhằm phát triển tư duy độc lập, sáng tạo
góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu tự học, bồi dưỡng hứng thú
học tập, tạo niềm tin trong học tập. Tiếp tục tận dụng các yêu điểm của
phương pháp truyền thống và dần dần làm quen với những phương pháp dạy
học mới.
Đổi mới PPDH luôn luôn đặt trong mối quan hệ với đổi mới mục tiêu,
nội dung dạy học, đổi mới mục tiêu, nội dung dạy học để phù hợp giữa dạy
học cá nhân và các nhóm nhỏ hoặc các lớp, giữa dạy học ở trong phòng học
và ngoài hiện trường; đổi mới môi trường giáo dục để học tập gắn với hiện
hành và vận dụng; đổi mới đánh giá kết quả học tập của học sinh qua đổi
mới nội dung, hình thức kiểm tra, xây dựng các bộ công cụ đánh giá, kiểm
tra đánh giá phải đảm bảo tính khách quan, trung thực mực độ đạt được mục
tiêu giáo dục của từng học sinh.
Rút kinh nghiệm từ những lần thay sách trước đây, việc đổi mới
chương trình, SGK đã đặt trọng tâm vào việc đổi mới phương pháp dạy học.

truyền thống mà phải vận dụng một cách hiệu quả các phương pháp dạy học
hiện có theo quan điểm dạy học tích cực kết hợp với các phương pháp hiện
đại.
Trong trường THPT, môn Địa lý lớp 10 cung cấp cho các em những
kiến thức địa lý chung nhất về những khái niệm, quy luật về địa lý tự nhiên
đại cương và địa lý KT - XH đại cương, khái quát những hiện tượng, quá
17


trình địa lý tự nhiên, một số quy luật và tác động của chúng về mặt địa lý,
phân biệt được các tổ chức dân cư và sản xuất phổ biến trên thế giới để các
em có cơ sở để hiểu rõ hơn đặc điểm của từng quốc gia, từng khu vực riêng
biệt khi học địa lý ở chương trình lớp sau. Chính vì thế, môn Địa lý lớp 10 –
BCB là chương trình chuẩn, tập hợp những kiến thức cơ sở, trừu tượng khó
hiểu, khó nắm bắt kiến thức nhất đối với học sinh phổ thông. Các em bước
vào lớp 10 đã gặp không ít khó khăn khi lĩnh hội tri thức mới và vận dụng
chúng vào thực tiễn cuộc sống. Thậm chí một số em còn có quan niệm rằng
môn Địa lý chỉ là môn học phụ không tập trung nhiều thời gian vào môn học
này.
Cùng với nhiều môn học khác, môn Địa lý ở trường THPT đã có nhiều
tiến bộ về chương trình, nội dung, PPDH nhằm gây hứng thú học tập bộ môn
của học sinh, đáp ứng yêu cầu cải cách giáo dục. Tuy nhiên, đối với PPDH
bộ môn còn nhiều hạn chế về việc chuyển tải kiến thức, chưa tạo tâm lý
thoải mái cho học sinh. Thực trạng đó đặt ra yêu cầu cấp bách là sớm đổi
mới PPDH theo hướng tích cực trong các nhà trường nói chung và trường
THPT nói riêng nhằm nâng cao hiệu quả học tập môn địa lý đáp ứng yêu cầu
thực tiễn của xã hội Việt Nam và của thời đại.
Thông qua đề tài này, chúng tôi muốn đóng góp một phần nào đó cho
sự nghiệp giáo dục, đặc biệt góp phần vào quá trình đổi mới phương pháp
giảng dạy môn Địa lý ở trường THPT với nội dung là vận dụng một số

vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm được kiến thức kỹ
năng mới, vừa nắm được phương pháp “làm ra” kiến thức, kỹ năng đó,
không rập khuôn theo mẫu sẵn có, được bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng
tạo.
Dạy học theo cách này, giáo viên không chỉ đơn giản truyền đạt tri
thức mà còn hướng dẫn học sinh hành động. Nội dung và phương pháp dạy
học giúp cho từng học sinh biết hành động và tích cực tham gia các chương
trình hành động của cộng đồng.
- Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học:
Trong các PPDH thì cốt lõi là phương pháp tự học. Nếu rèn luyện cho
người học có được phương pháp, kỹ năng, thói quen ý chí tự học thì sẽ tạo
cho học sinh lòng ham học, kết quả học tập sẽ được nâng lên gấp bội. Vì
19


vậy, ngày nay người ta cần những mặt hoạt động học trong quá trình dạy
học, nỗ lực tạo ra sự chuyên biến từ học tập thụ động sang tự học chủ động,
đặt vấn đề phát triển tự học ngay trong trường phổ thông, không chỉ tự học ở
nhà sau bài lên lớp mà tự học cả trong tiết học có sự hướng dẫn của giáo
viên.
- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác.
- Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò.
1.2. CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.2.1. Đặc điểm học sinh lớp 10
1.2.1.1. Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh lớp 10 THPT
Học sinh THPT (15 - 18 tuổi) có một đặc điểm sinh lý mà việc đổi
mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực cần quan tâm.
- Sự phát triển của hệ thần kinh có những thay đổi quan trọng do cấu
trúc bên trong của não phức tạp và chức năng của não phát triển. Cấu trúc

em hiểu rằng cuộc sống tương lai phục huộc vào chỗ mình có biết lựa chọn
nghề nghiệp một cách đúng đắn hay không.
Tóm lại lứa tuổi học sinh THPT đã có điều kiện thuận lợi cho sự hình
thành khả năng tự điều chỉnh trong hoạt động học tập tích cực chung của trẻ,
sự sẵn sàng tham gia vào các hoạt động khác nhau, nguyện vọng muốn có cái
hình thức học tập phù hợp định hướng lựa chọn nghề nghiệp trong tương lai.
1.2.1.2. Đặc điểm hoạt động học tập của học sinh lớp 10 THPT
- Nội dung và tính chất của hoạt động học tập ở thanh niên học sinh
khác rất nhiều so với hoạt động học tập của thiếu niên. Sự khác nhau cơ bản
không phải ở chỗ nội dung học tập ngày một sâu hơn mà là ở chỗ hoạt động
học tập của thanh niên học sinh đòi hỏi tính năng động và tính độc lập ở mức
độ cao hơn nhiều, đồng thời cũng đòi hỏi, muốn nắm bắt được chương trình
một cách sâu sắc thì phải phát triển tư duy lý luận.
- Học sinh càng trưởng thành, kinh nghiệm sống càng phong phú, các
em càng ý thức được ràng mình đang đứng trước ngưỡng cửa của cuộc đời.
Do vậy thái độ có ý thức của các em đối với hoạt động học tập ngay càng
phát triển.

21


- Thái độ của thanh niên học sinh đối với các môn học trở nên có lựa
chọn hơn. Ở các em đã hình thành những hứng thú học tập gắn liền với
khuynh hướng nghề nghiệp. Cuối bậc THPT các em xác định được cho mình
một hứng thú ổn định với một môn học nào đó, đối với một lĩnh vực tri thức
nhất định hứng thú này thường liên quan với việc lựa chọn một nghề nhất
định của học sinh. Hơn nữa, hứng thú nhận thức của thanh niên học sinh
mang tính chất rộng rãi, sâu và bền vững hơn thiếu niên.
Thái độ học tập của thanh niên học sinh được thúc đẩy bởi động cơ
học tập có cấu trúc khác với tuổi trước. Lúc này có ý nghĩa nhất là động cơ

- Giáo viên tổ chức cho học sinh học tập để đạt hiệu quả dạy học cao.
- Tạo hứng thú học tập của học sinh đối với bộ môn Địa lý.
Tuy nhiên để phát huy được mặt tích cực của các phương pháp còn
gặp nhiều khó khăn:
- Giờ địa lý chưa được học sinh quan tâm đúng mức, chưa chú ý xây
dựng bài, bài cũ ở nhà thì làm sơ sài, học theo cách đối phó với giáo viên,
lên lớp làm việc riêng không tập trung nghe giảng.
- Tình trạng thiếu phương tiện, thiết bị trong quá trình dạy học. Trong
trường THPT hiện nay đa số mới chỉ có sách giáo khoa là chính, các bản đồ,
các thiết bị dạy học khác còn thiếu nhiều, chưa đồng bộ. Nhiều tiết học giáo
viên còn dạy “chay”, chưa tạo được hứng thú, chưa giúp học sinh nắm được
kiến thức nội dung của bài.
Ví dụ: Khi vận dụng phương pháp N - GQVĐ để hình thành MLH
nhân quả tồn tại một số hạn chế như học sinh tốn nhiều thời gian để giải
quyết một vấn đề, một số em còn lúng túng, chưa làm quen với cách học này.
Giáo viên nếu chuẩn bị chưa kỹ bài sẽ khó đưa ra những tình huống có vấn
đề hay.
- Tóm lại, xu hướng dạy học hiện nay là phát huy tính sáng tạo của
học sinh. Và các trường phổ thông đã và đang thực hiện xu hướng đó. Nhóm
PPDH tích cực đang được phần lớn các giáo viên sử dụng không chỉ để hình
thành mối liên hệ nhân quả mà còn các mảng kiến thức khác.
1.2.3. Sự cần thiết phải vận dụng một số PPDH tích cực để hướng
dẫn học sinh phát hiện các MLH nhân quả trong dạy học Địa lý lớp 10 BCB
23


Theo Nguyễn Ngọc Quang “PPDH là cách thức làm việc của thầy và
trò trong sự phối hợp thống nhất và dưới sự chỉ đạo của thầy nhằm làm cho
học trò tự giác tích cực, tự lực đạt đến mục đích dạy - học”. PPDH có vai trò
cực kỳ quan trọng để có thể đạt hiệu quả cao trong hoạt động dạy của giáo

2.1 ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC, NỘI DUNG CHƯƠNG TRÌNH SÁCH GIÁO
KHOA ĐỊA LÝ LỚP 10 - BCB

2.1.1 Mục đích xây dựng chương trình SGK Địa lý lớp 10 - BCB
Chương trình địa lý đại cương lớp 10 nhằm nâng cung cấp cho học sinh
những kiến thức chung nhất về KT - XH. Từ việc nắm vững những kiến thức
chung nhất ấy giúp học sinh phân tích, giải thích những hiện tượng tự nhiên,
KT - XH đang diễn ra trên thế giới. Từ đây các em tự hình thành cho mình một
thế giới quan duy vật biện chứng, nhãn quan phán xét sự vật hiện tượng chung
để đi vào nghiên cứu cái cụ thể của địa lý khu vực và địa lý Việt Nam ở lớp 11
và 12. Các em biết nhìn nhận, đánh giá khi đứng trước một hiện tượng địa lý.
Đây chính là tư duy kinh tế và các mối quan hệ tác động qua lại giữa con người
và môi trường. Đặc biệt, chương trình Địa lý lớp 10 được xây dựng theo hướng
trang bị cho học sinh hệ thống các sự vật hiện tượng địa lý KT – XH để từ đó
học sinh sẽ lĩnh hội các sự vật hiện tượng theo trình tự.
- Chương trình còn được xây dựng theo hướng giúp cho học sinh có
những kiến thức để phân tích, giải thích được các hiện tượng địa lý KT - XH
đang diễn ra trên thế giới.
- Rèn luyện cho học sinh một số kỹ năng địa lý như: Kỹ năng đọc và
phân tích bản đồ, lược đồ, phân tích các bảng số liệu thống kê, các biểu đồ,
sơ đồ, hình vẽ địa lý.

25