trờng đại học Vinh
Khoa Ngữ Văn

khảo sát yếu tố kì diệu
trong truyện cổ tích thần kì ngời việt
Luận văn tốt nghiệp đại học

Ngời hớng dẫn: TS. Nguyễn Xuân Đức
Ngời thực hiện: Dơng Thị Ngà


Dơng Thị Ngà - Khảo sát yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích thần kì ngời Việt
-2 Vinh 5-2004

Lời cảm ơn
Ngoài sự nỗ lực của bản thân, luận văn của chúng tôi đợc hoàn thành nhờ
sự hớng dẫn tận tình chu đáo của tiến sĩ Nguyễn Xuân Đức, cũng nh những góp
ý, chỉ bảo của thạc sĩ Hoàng Minh Đạo và các thầy cô giáo thuộc chuyên ngành
văn học Việt Nam I khoa Ngữ Văn trờng Đại học Vinh.
Xin kính gửi tới các thầy cô giáo lời biết ơn chân thành và sâu sắc của
chúng tôi.


Dơng Thị Ngà - Khảo sát yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích thần kì ngời Việt
-3 -

mục lục
phần mở đầu

trang


III. Đặc điểm của yếu tố kì diệu ..
Chơng hai: Vai trò của yếu tố kì diệu .

30
35


Dơng Thị Ngà - Khảo sát yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích thần kì ngời Việt
-4 I. Vai trò đối với cốt truyện ... 35
1. Vai trò tăng cờng sự kiện, chi tiết ........ 35
2. Vai trò đối với kết thúc có hậu .... 37
II. Vai trò của yếu tố kì diệu đối với nhân vật 38
1. Vai trò của yếu tố kì diệu tuyến thiện ..

38

2. Vai trò của yếu tố kì diệu tuyến ác ... 44
3. Vai trò của yếu tố kì diệu tuyến trung gian ..

48

III. Vai trò tác động nghệ thuật của yếu tố kì diệu . 51
Phần kết luận .. 54
Phụ lục . 55
Tài liệu tham khảo 58


Dơng Thị Ngà - Khảo sát yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích thần kì ngời Việt
-5 -


tích thần kì. Đây là bộ phận cơ bản và tiêu biểu nhất trong thể loại truyện cổ tích,
đồng thời là một trong những bộ phận quan trọng và tiêu biểu của nền văn học
dân gian mỗi dân tộc. Nó mang đầy đủ đặc trng cũng nh giá trị nội dung nghệ
thuật của thể loại truyện cổ tích. Hầu nh những truyện cổ tích hay nhất, có giá trị
nhất đều thuộc tiểu loại cổ tích thần kì. Trong cổ tích ngời Việt có những truyện
tiêu biểu, chiếm đợc sự yêu thích của đông đảo nhân dân lao động nh: Thạch
Sanh, Tấm Cám, Sọ Dừa, Cây khế, ... Bởi vậy qua việc nghiên cứu tiểu loại
truyện cổ tích thần kì chúng ta có thể hiểu đợc những giá trị cơ bản nhất của thể
loại này. Vì vậy khám phá yếu tố kì diệu trong cổ tích thần kì, đề tài muốn tìm
hiểu một nhân tố đặc trng, tạo nên sự hấp dẫn của tiểu loại này.
Mặt khác trong chơng trình văn học phổ thông, truyện cổ tích chiếm một
số lợng lớn, trong đó chủ yếu là truyện cổ tích thần kỳ. Nghiên cứu yếu tố kì diệu
trong truyện cổ tích thần kì, cũng là bớc chuẩn bị kiến thức cho bản thân khi sắp
sửa đợc làm ngời giáo viên dạy văn.
Với tất cả lý do và mục đích đó, chúng tôi chọn đề tài: Khảo sát yếu tố kì
diệu trong truyện cổ tích thần kì ngời Việt.
II. Lịch sử vấn đề.
Truyện cổ tích thần kì đã kết tinh rực rỡ nhất những giá trị và tinh hoa của
truyện cổ tích. Đây cũng là nhóm truyện mang tính chất tơng đồng giữa các dân
tộc rõ ràng hơn cả. Do đó, từ lâu tiểu loại này đã trở thành đối tợng quan tâm của


Dơng Thị Ngà - Khảo sát yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích thần kì ngời Việt
-7 nhiều nhà khoa học. Trên thế giới và ở Việt Nam, đã có không ít công trình tầm
cỡ nghiên cứu bộ phận truyện cổ tích này và đã gặt hái đợc nhiều thành tựu:
1. Đầu tiên phải kể đến công trình của nhà bác học ngời Pháp: Giôdép
Bêdier nhan đề Truyện hoang đờng, xuất bản năm 1893. Khi nghiên cứu truyện
cổ tích thần kì, Giôdép Bêdier quan tâm nhiều đến cốt truyện, từ đó ông đã nhìn
thấy một hệ thống các yếu tố bất biến bên cạnh các yếu tố biến đổi. Ông cho
rằng những yếu tố bất biến sẽ tạo nên những đơn vị cơ sở của cốt truyện, tuy

5. ở Việt Nam, các giáo trình đại học nh: Văn học dân gian do Đinh Gia
Khánh chủ biên (năm1998), Văn học dân gian Việt Nam do Hoàng Tiến Tựu viết
(năm 2000),... cũng chỉ tập trung làm nổi bật nội dung cơ bản của từng tiểu loại
cổ tích và truyện cổ tích nói chung chứ cha quan tâm đến yếu tố kì diệu trong
truyện cổ tích thần kì một cách cụ thể và có hệ thống.
6. Mô hình truyện cổ tích thần kì của V.Ia.Prôp đã đợc nhiều nhà nghiên
cứu áp dụng. Tiêu biểu là Trần Đức Ngôn với tiểu luận sau đại học, bảo vệ năm
1980 1981, nhan đề: Nghiên cứu kết cấu Truyện cổ tích thần kì viết theo lý
thuyết hình thái học của V.Ia.Prôp.
7. Theo mô hình này và thực hiện một cách qui mô hơn phải kể đến luận
án tiến sĩ của Tăng Kim Ngân Cổ tích thần kì ngời việt - đặc điểm cấu tạo của
truyện (xuất bản thành sách năm 1996). Trong luận án của mình, Tăng Kim
Ngân đã khái quát mô hình cơ bản của V.Ia.Prôp, dựa vào mô hình đó khảo sát
50 truyện cổ tích thần kì ngời Việt và đi đến kết luận: mô hình 31 chức năng của
V.Ia.Prôp tìm ra đều đúng với cổ tích thần kì ngời Việt. Nhng theo Tăng Kim Ngân
cổ tích thần kì ngời Việt còn có chức năng 32, Sự biến hình, nh là một đặc điểm
riêng biệt.


Dơng Thị Ngà - Khảo sát yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích thần kì ngời Việt
-9 8. Cũng phải kể đến hai công trình nghiên cứu của tiến sĩ Nguyễn Xuân
Đức ( đợc hai giải thởng nghiên cứu khoa học của Hội Văn nghệ dân gian Việt
Nam năm 1997 và 2003). Công trình thứ nhất là: Thi pháp truyện cổ tích thần kì
ngời Việt, đề tài khoa học cấp Bộ. Đây là một công trình nghiên cứu toàn diện về
thi pháp truyện cổ tích thần kì trên các mặt: nhân vật, cốt truyện, phong cách
ngôn ngữ, biện pháp nghệ thuật... trong đó tác giả cũng đã đụng chạm đến vai trò
của yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích thần kì cũng nh các dạng biểu hiện của nó.
Tiếp đến là công trình Những vấn đề thi pháp văn học dân gian, nhà xuất bản
Khoa học xã hội, Hà Nội 2003. Trong công trình này tác giả đã bàn về các vấn đề
nh: cổ tích và nhại cổ tích, vấn đề trờng cổ tích, nhân vật chức năng trong cổ tích

trò của yếu tố kì diệu. Theo bà Xung đột trong truyện cổ tích thần kì bao giờ
cũng đợc giải quyết nhờ có sự giúp đỡ của lực lợng thần kì, của những trợ thủ
thần kì... những vấn đề xã hội đợc giải quyết trong địa hạt cái thần kì, đó là
những môtíp thần thoại, những môtíp này tạo thành cái nền tảng của truyện cổ
tích, các môtíp của xã hội tạo thành những đờng viền của cốt truyện. Nền tảng
của truyện cổ tích thì bất biến còn những môtíp xã hội thì tuỳ theo từng thời đại
mà có sự biến đổi(2).PGS Hoàng Tiến Tựu cũng theo quan điểm này nhng phát
biểu một cách cụ thể hơn: Khi nào yếu tố thần kì có vai trò quan trọng, quyết
định hoặc chi phối mạnh mẽ đối với sự phát triển và giải quyết xung đột, mâu
thẫn trong truyện thì đó là cổ tích thần kì(3).

. A.M.Nôvicôva(Chủ biên)...: Sáng tác thơ ca dân gian Nga, tập I. Đỗ Hồng
Chung, Chu Xuân Diên dịch. Nxb ĐH & THCN Hà nội, 1993, tr. 295.
3
. Hoàng Tiến Tựu: Văn học dân gian Việt Nam, tập II. Nxb giáo dục 1990, tr.
62, 63.
2


Dơng Thị Ngà - Khảo sát yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích thần kì ngời Việt
-11 Nh vậy, ý kiến của nhiều nhà khoa học là ở truyện cổ tích nào mà yếu tố kì diệu
đó không tham gia vào cốt truyện, không làm thay đổi cốt truyện thì không đợc
xem là truyện cổ tích thần kì.
Với quan niệm nh trên về truyện cổ tích thần kì, chúng tôi cho rằng các
truyện nh: Sự tích trầu, cau và vôi; Sự tích chim hít cô, Sự tích chim quốc, Sự tích
chim năm trâu sáu cột và bắt cô trói cột, Sự tích chim đa đa, Sự tích đá vọng
phu... không phải là cổ tích thần kì.
Trên cơ sở quan niệm ấy , chúng tôi chọn ra những truyện tiêu biểu trong
bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam do Nguyễn Đổng Chi su tầm, biên soạn,
bản in lần thứ 7, 1993, do Viện Văn học xuất bản để khảo sát. (Danh mục các

Cuối cùng là phần kết luận, phần phụ lục và tài liệu tham khảo.


Dơng Thị Ngà - Khảo sát yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích thần kì ngời Việt
-13 -

phần nội dung
Chơng I:
Nguồn gốc và đặc điểm của yếu tố kì diệu
trong truyện cổ tích thần kì ngời Việt
I. Nguồn gốc yếu tố kì diệu
Văn học phản ánh đời sống.. Văn học dân gian nói chung và truyện cổ tích
nói riêng cũng không nằm ngoài quy luật đó. Nguồn gốc chính của truyện cổ tích
Việt Nam là cuộc sống xã hội Việt Nam ngày xa, là những sự việc diễn ra hàng
ngày trong cuộc sống của ngời Việt nam ngày xa(4).
Truyện cổ tích hớng vào những vấn đề cơ bản, những số phận, những quan
hệ và xung đột giữa con ngời với nhau và giữa các giai cấp trong xã hội Việt
Nam xa, chủ yếu là thời kì Phong kiến."Truyện cổ tích dùng một kiểu tởng tợng
và h cấu riêng có thể gọi là tởng tợng và h cấu cổ tích kết hợp với các thủ phảp
nghệ thuật đặc thù để phản ánh đời sống và khát vọng của nhân dân, đáp ứng nhu
cầu nhận thức, giáo dục, thẩm mĩ và tiêu khiển của nhân dân"(5). Đối với truyện

. Đinh Gia Khánh (Chủ biên), Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơn: Văn học dân
gian Việt Nam. Nxb Giáo dục, 1998, tr. 301.
2. Hoàng Tiến Tựu: Văn học dân gian Việt Nam . Nxb Giáo dục 2000, tr. 63.
4

5



-15 Diêm Vơng... vốn là nhân vật trung tâm trong thần thoại, tuy vẫn tồn tại và chiếm
một số lợng đáng kể trong truyện cổ tích thần kì nhng không còn giữ vị trí trung
tâm nữa. Bởi lúc này cái đe doạ cuộc sống của ngời lao động không chỉ là những
hiện tợng thiên nhiên mà còn là cái ác, là giai cấp thống trị. Sự áp bức bất công,
cảnh đói khổ, bóc lột diễn ra xung quanh họ hàng ngày, hàng giờ mà họ không
thắng nổi. Vì thế họ mơ tởng về một sức mạnh nào đó để chiến thắng kẻ thù hai
chân và vậy là thế giới quan thần linh tiềm ẩn trong họ trỗi dậy. Ngọc Hoàng và
các thiên binh, thiên tớng trong truyện cổ tích chính là sự khái quát hoá và thần
thánh hoá các lực lợng xã hội. Trong cổ tích Ngọc Hoàng thờng là ngời cầm cân
nẩy mực tối cao thực hiện việc khuyến thiện trừng ác trong xã hội loài ngời.
Sự xuất hiện các nhân vật thần kì trong truyện cổ tích thần kì cho thấy mối
quan hệ sâu xa giữa cổ tích và thần thoại. Trong truyện Thạch Sanh chúng ta thấy
có hai lớp bồi đắp lên nhau. Lớp thần thoại là mô típ đứa bé sinh ra bởi ngời mẹ
trần thế và ngời con là lực lợng siêu nhiên (Ngọc Hoàng cho thái tử xuống đầu
thai). Đó là mô típ chàng tiều phu đợc thần linh dạy cho phép thuật nên có khả
năng và sức mạnh diệu kì mà ngời trần không thể có đợc để chiến thắng chằn
tinh, đại bàng,... Còn lớp cổ tích là hình tợng Lý Thông - gã buôn rợu, là công
chúa chung tình, là hoàng tử của các nớc láng giềng đến cầu hôn... Những mô típ
này mới xuất hiện ở giai đoạn muộn của xã hội phong kiến. Nh vậy có thể nói:
Thạch Sanh là sự phối hợp những mô típ thần thoại tối cổ với những mô típ cổ
tích sau này.
Dĩ nhiên yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích có nguồn gốc từ thế giới quan
thần thoại nhng không giống các nhân vật thần kì trong thần thoại. Thần thoại
sản sinh trong thời kì mà thế giới quan thần linh chủ nghĩa còn ngự trị trong ý
thức con ngời thời cổ, trong thần thoại, thần linh là những nhân vật chính, con
ngời sống chung với thần linh. Còn trong cổ tích ,trần thế của con ngời đã tách
khỏi thế giới thần linh nh thiên đình, thuỷ phủ, âm phủ... Lúc này là lúc những


Dơng Thị Ngà - Khảo sát yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích thần kì ngời Việt

Dơng Thị Ngà - Khảo sát yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích thần kì ngời Việt
-18 tộc nhân cách hoá để trở thành những lực lợng cứu tinh đối với mọi ngời dân
cùng khổ(10).
Nh vậy những nhân vật Phật, Tiên, Bụt khi đi vào truyện cổ tích đã thực sự
đại diện cho sức mạnh chính nghĩa thắng gian tà, đó cũng là công lý dân gian cho
nên nếu đạo Phật chủ trơng không sát sinh, không trả thù thì Phật trong cổ tích
lại có thể dìm chết cả làng Nam Mẫu chỉ vì họ không thành tâm thờ Phật, chỉ
Trời Phật ngoài cửa miệng mà không chút từ tâm trớc những lời kêu cứu của một
con ngời già nua bệnh tật (Sự tích hồ ba bể). Phật còn bắt nhà s hoá làm loài nhái
bởi nhà s đó đã không tránh đợc sức cám dỗ của thị dục (Sự tích con nhái).
Những trờng hợp này là hạn hữu, nó cũng chỉ là nhằm góp phần triệt tiêu cái xấu
làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn. Bởi vậy những nhân vật Bụt, Phật, Tiên luôn phù
hợp với cảm quan lành mạnh, lý tởng nhân đạo của nhân dân lao động, giúp họ
tin vào sự chiến thắng của cái thiện, cái tốt đẹp đối với cái ác, cái xấu xa.
ở nớc ta, đạo Phật, đạo Thần Tiên cũng sáng tạo ra một hệ thống Phật
thoại, Tiên thoại để truyền bá những giáo lý của mình vào quần chúng nhân dân.
Những truyện này kể về sự tích các vị Phật, Tiên, các tăng ni, đạo sĩ hoặc những
kẻ tu hành, mộ đạo... Xét về bản chất bộ phận truyện này không phải là những cổ
tích đích thực mà chỉ là bộ phận nhại cổ tích. Hệ thống Tiên thoại, Phật thoại
nhằm chứng minh cho sức mạnh tôn giáo, khuyên con ngời tu theo tôn giáo mà
không cần đấu tranh, trái lại cổ tích hớng con ngời tới một cuộc đấu tranh một
mất một còn với cái ác, với giai cấp thống trị. Cho nên khi sáng tạo ra cổ tích
nhân dân lao động đã tiếp thu tôn giáo nhng nhào nặn lại theo ý tởng của mình
cho phù hợp với ớc mơ, khát vọng của mình.

. Nguyễn Đổng Chi: Nhận định tổng quát về kho tàng truyện cổ tích Việt Nam,
trong cuốn "Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, tập IV. Nxb Viện Văn học 1993,
tr. 2492.
10


tiên ông dạy cho các phép võ nghệ thần thông,...
Công cuộc đấu tranh chống thiên nhiên và áp bức của giai cấp thống trị
đang đặt ra một cách cấp bách và thờng xuyên trong cuộc sống hàng ngày của
nhân dân lao động. Đó là một quá trình đấu tranh đầy khó khăn và gian khổ...
đồng thời cũng là cơ sở nảy sinh các nhân vật mang sức mạnh thần kì nh: các
chàng trai khoẻ, các chàng trai kì tài, các dũng sĩ diệt đại bàng, diệt yêu tinh cứu
ngời đẹp, cứu dân làng... Những nhân vật này "Mang trong mình khí thế hào
hùng, kì vĩ của những nhân vật trong xã hội cộng đồng, đồng thời họ cũng thề
hiện khát vọng dân chủ mãnh liệt của nhân dân trong xã hội phân hoá giai cấp,
bất chấp mọi tai hoạ do bọn phong kiến ác nghiệt gây nên"(12).
Trong truyện cổ tích những nhân vật loại này thờng khi có bề ngoài xấu xí
nhng ẩn chứa bên trong một con ngời rất đẹp. Loại nhân vật có mặt trong các
truyện nh: Ngời lấy cóc, Lấy chồng dê, Ngời lấy ếch, Sọ Dừa,...
"Yếu tố kì diệu này phản ánh quan niệm thẩm mĩ của nhân dân (về sự hài
hoà của cái đẹp) và lý tởng dân chủ: sự thắng thế của những con ngời xấu xí bị
khinh miệt dới xã hội cũ. Phải chăng đó là sự dự báo sớm của quá trình chuyển
đổi từ kẻ quét lá đa với con vua mà sau này nhân vật đã đối thoại trực tiếp với
tầng lớp thống trị"(13). Nói cách khác: đó là sự phản ánh rõ nhất khát vọng, ớc mơ
của nhân dân về một cuộc sống tốt đẹp, hạnh phúc, cuộc sống mà ở đó những con
ngời xấu xí, dị hình có thể trở nên đẹp đẽ, bình đẳng thậm chí thắng thế trớc bất
kì thế lực nào.

. Đinh Gia Khánh (Chủ biên), Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơn: Văn học dân
gian Việt Nam. Nxb Giáo dục, 1998, tr. 621.
13
. Lê Chí Quế (Chủ biên) Võ Quang Nhơn, Nguyễn Hùng Vĩ: Văn học dân gian
Việt Nam. Nxb ĐHQG Hà Nội, 2001, tr. 126.
12





Dơng Thị Ngà - Khảo sát yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích thần kì ngời Việt
-23 năng của nó đối với nhân vật chính (cả chính diện và phản diện) cũng nh đối với
cốt truyện.
Sau đây là bảng thống kê và phân loại hệ thống các yếu tố kì diệu có trong
các truyện cổ tích thần kì ngời Việt đợc chúng tôi chọn ra để khảo sát. Để dễ
thấy một cách tổng quan vấn đề, các yếu tố kì diệu đợc chúng tôi trình bày theo
thứ tự số lần xuất hiện ở mỗi loại có ghi rõ ở những truyện nào. Tuy nhiên để
tránh rờm rà chúng tôi chỉ dẫn ra số thứ tự của truyện đợc Nguyễn Đổng Chi quy
định trong bộ su tập của mình. Tên truyện cụ thể ứng với mỗi số sẽ có từng phần
bảng phụ lục ở cuối công trình.
A. Các dạng tồn tại
1. Dạng hữu hình
1.1. Yếu tố kì diệu dạng ngời
1.1.1. Ngọc Hoàng và các thần ở cõi trời:
Nhân vật Ngọc Hoàng xuất hiện 6 lần trong các truyện số: 20, 29, 49, 68,
136, 182.
Nhân vật thần (Nữ Thần, Thần Ma, Thiên Binh, thiên Lôi,...) xuất hiện 9
lần trong các truyện số: 14, 31, 44, 68, 118, 124, 146, 165, 166. Riêng Thần Sét
xuất hiện 5 lần trong các truyện số 29, 49, 68, 128, 183. Loại nhân vật này có
nguồn gốc từ thần thoại nhng đã đợc cổ tích hoá. Ngọc Hoàng và các thiên thần
trong cổ tích là sự khái quát hoá, hình tợng hoá và thần thánh hoá các lực lợng xã
hội theo quan niệm và lý tởng của nhân dân. Xã hội của các thần cũng đợc tổ
chức chặt chẽ nh xã hội trần gian.
1.1.2. Diêm Vơng và các thần ở cõi âm


Dơng Thị Ngà - Khảo sát yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích thần kì ngời Việt
-24 Diêm Vơng và các thần linh cõi âm bao gồm cả hồn ngời sau khi chết,

yếu tố kì diệu này
- Nhân vật trung tâm chính diện có thể lột bề ngoài xấu xí, dị hình thành
một con ngời rất đẹp. Yếu tố kì diệu này xuất hiện 3 lần trong các truyện số: 126,
128, 129. Ngoài ra yếu tố này còn xuất hiện trong môt số truyện cổ tích khác nh:
Sọ Dừa, Nàng tiên ốc (phần khảo dị). Đó là ớc mơ về sự thắng thế của những con
ngời thấp cổ bé họng, những con ngời có số phận hẩm hiu trong một xã hội đầy
rẫy bất công, ngang trái của nhân dân lao động.
1.1.6. Nhân vật Yêu tinh, mụ Chằng xuất hiện 2 lần trong các truyện số:
138, 166. Đây là nhân vật chuyên cản trở, gây khó khăn cho nhân vật trung tâm
chính diện. Nó là hiện thân của những cái ác trong xã hội lúc bấy giờ.
1.2. Yếu tố kì diệu là các con vật
1.2.1. Nhân vật Đại bàng xuất hiện 3 lần trong các truyện số: 59, 68, 107.
1.2.2. Nhân vật Mãng xà xuất hiện 2 lần trong các truyện số: 124, 148.
1.2.3. Nhân vật Quạ xuất hiện 7 lần trong các truyện số: 15, 92, 131, 132,
135, 150, 182.
1.2.4. Nhân vật bầy Khỉ xuất hiện 1 lần trong truyện số: 152.
1.2.6. Nhân vật Rắn xuất hiện 3 lần trong các truyện số: 15, 48, 92.
1.2.7. Nhân vật là Ba ba chỉ xuất hiện 1 lần trong truyện số: 136.
1.2.8. Nhân vật Trăn tinh xuất hiện 2 lần trong các truyện số: 68, 155.
1.2.9. Nhân vật Ngựa xuất hiện 1 lần trong các truyện số: 121.
1.2.10. Nhân vật con Tinh xuất hiện 1 lần trong truyện số: 121.
1.2.11. Nhân vật con Cá sấu xuất hiện 1 lần trong truyện: số 11.