TẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, Số 54, 2009

S
Ự DỊCH CHUYỂN KHÔNG GIAN
TRONG TRUY
ỆN CỔ TÍCH THẦN KỲ
Nguy n Th Kim Ngân
Tr
ng i h c S ph m, i h c Hu
TÓM TẮT
Truy n c tích là m t trong nh ng th lo i c x a nh t trong th lo i t s dân gian, là
m
t trong nh ng hình m u c i n c a Folklore. M c dù c hình thành trong th i k ch
c
ng s n nguyên th y tan rã nh ng ngu n g c sâu xa c a truy n c tích ã bén r t th i k
ti
n giai c p. Trong s k t c u c a truy n c tích có th th y rõ hình dáng c a các nghi l
hi
n t c a con ng i t th i vi n c . M t trong nh ng nhóm motif có liên quan tr c ti p n
ngu
n g c ti n giai c p và các nghi l hi n t y trong truy n c chính là cu c vi n du sang m t
th
gi i khác c a nhân v t c tích. Chính i u này óng vai trò nh m t th pháp ngh thu t ã
t
o nên s d ch chuy n không gian c áo, làm nên s k o và th n tiên c a các câu chuy n
c
. S d ch chuy n không gian c a các nhân v t c tích không ch c dùng nh là nh ng n n
t
ng c b n c a th gi i t ng t ng mà còn c dùng t o nên tính h p d n c a m t s
l
ng l n các câu chuy n c tích.

b
ản nhất trong nghệ thuật truyện kể dân dân gian.
Trong truyện cổ tích, thường xuyên xuất hiện tình trạng nhân vật vì một lý do tự
nguy
ện hay bắt buộc, nhân vật phải rời khỏi môi trường sống quen thuộc của mình và đi
đến một nơi xa lạ. I.U.Lotman trong công trình nghiên cứu “Cấu trúc văn bản nghệ
thu
ật” đã nói rằng: “Trạng thái khởi đầu của nhân vật truyện cổ tích thần kỳ là việc nó
không có ch
ỗ trong thế giới mà nó đang sống, nó bị xua đuổi, không được thừa nhận,
không bi
ểu lộ bản chất đích thực của mình”. Sau đấy nhân vật ra đi để khắc phục cái
ranh gi
ới phân chia giữa thế giới này với thế giới kia” [10/231]. Sự ra đi do không có
ch
ỗ đứng này của nhân vật cổ tích thường tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau. Có
th
ể nhân vật bị lạc lối vào một khu rừng rậm, một đầm lầy, một thế giới kỳ lạ khác. Có
th
ể nhân vật bị xua đuổi, bị buộc phải ra đi. Nhưng cũng có thể nhân vật tự nguyện nhận
m
ột nhiệm vụ nào đấy và lên đường đi đến một thế giới xa xôi. Nghĩa là luôn có những
lý do ho
ặc “đích thực” hoặc “giả tạo” để đẩy nhân vật ra khỏi không gian sống quen
thu
ộc của mình. Dẫu là với những lý do chính đáng hay lý do giả tạo, thì diễn biến của
câu chuy
ện cổ tích chỉ thực sự bắt đầu khi nhân vật “ra đi”. Sự dịch chuyển không gian
theo t
ừng bước chân và số phận của nhân vật cũng bắt đầu từ đó. Chức năng “ra đi” này,

ấp dẫn của một số lượng lớn các câu chuyện cổ tích.
V
ậy một câu hỏi được đặt ra là tại sao sự dịch chuyển giữa các mô hình không
gian trong truy
ện cổ tích lại được xem là nền tảng cơ bản của thế giới tưởng tượng mà
không ph
ải là một hình thức khác? Tại sao nó làm nên tính hấp dẫn của cốt truyện cổ?
S
ự dịch chuyển đơn thuần chỉ là một thủ pháp đặc trưng của nghệ thuật kể chuyện cổ
tích hay
đằng sau đó còn chứa đựng những vấn đề mang tính tư tưởng? Chúng tôi thử
l
ần lượt xem xét vấn đề trên các bình diện dân tộc học, xã hội học, văn hóa học và thi
pháp truy
ện cổ tích để minh giải vấn đề như sau:
Franz Boas, nhà Folklore nổi tiếng trên thế giới, nhận xét việc sử dụng thần
tho
ại với tư cách là chất liệu nghệ thuật cụ thể là một khả năng lớn, một chỗ dựa vĩ đại
cho ngh
ệ thuật, đã có một nhận định nổi tiếng:“Dường như thế giới thần thoại được xây
d
ựng nên chỉ là để lại tan vỡ ra và các thế giới mới lại được xây dựng nên từ các mãnh
v
ỡ”. Đấy là một nhận định mang tính hình tượng nhưng cũng chứa đựng một luận điểm
khoa h
ọc chắc chắn về gốc rễ thần thoại của các thể loại tự sự dân gian. Trong số đó,
truy
ện cổ tích cũng không phải là một biệt lệ. Các nhà khoa học đã chứng minh được
r
ằng truyện cổ tích đã ra đời như một thể loại cơ bản vào thời kỳ tan rã của của chế độ

ế thừa một cách tích cực và cấp cho nó những ý nghĩa hiện thực mới. Điều này đã
làm n
ảy sinh hiện tượng các nhân vật trong cổ tích thường xuyên dịch chuyển một cách
t
ự do giữa các thế giới hiện thực và kỳ ảo, giữa các thế giới không đồng chất một cách
phi c
ản trở trong không gian. Đây là nguyên nhân chính yếu làm nên thế giới biến ảo,
k
ỳ lạ và thần tiên của các câu chuyện cổ.
M
ặt khác, truyện cổ tích có mối quan hệ sinh thành trực tiếp từ cơ cấu xã hội.
R
ất nhiều các motif trong đó thể hiện rất rõ các định chế xã hội mà truyện cổ tích ra đời.
Trong
đó, các nghi lễ hiến tế, nghi lễ thụ pháp và nghi lễ trưởng thành chiếm một vai trò
vô cùng
đặc biệt. Rõ ràng, các nhà khoa học không khẳng định rằng nguồn gốc trực tiếp
c
ủa các câu truyện cổ hoàn toàn xuất phát từ nghi lễ của con người thời cổ, thế nhưng,
h
ọ cũng không thể thể phủ nhận rằng một phần không nhỏ trong gia tài các câu chuyện
c
ổ là sự thoát thai từ các nghi lễ của con người từ thời xa xưa. Đặc biệt, những nhà
nghiên c
ứu theo trường phái Nhân học quan niệm rằng truyện cổ tích là sự phản ánh
tr
ực tiếp các phong tục tập quán sinh hoạt mà sau này bị phai tàn đi theo thời gian và chỉ
còn
được giữ lại dưới dạng những tàn tích. Vấn đề “dịch chuyển không gian” trong
truy

ững ý niệm về cái chết (tử thần) đó là: hành động bắt cóc gái đẹp của lũ rắn, các kiểu
sinh n
ở thần kỳ, cảnh người chết trở về, xuất hành với chiếc hài sắt… khu rừng, lối vào
v
ương quốc lạ, mùi của nhân vật, phun nước vào cánh cửa, bữa tiệc ở nhà phù thủy,
hình
ảnh người dẫn đường, chuyến đi dài bằng ngựa, bằng thuyền hay đại bàng… giao
chi
ến với kẻ canh cửa lúc nào cũng muốn nuốt sống người phương xa mới đến, cần linh
h
ồn và đi đến vương quốc lạ với những điều kỳ diệu ở đó. Đây chính là nhóm motif có
g
ốc rễ từ các nghi lễ hiến tế có liên quan trực tiếp đến việc chuyển dịch không gian của
các nhân v
ật trong truyện cổ tích.
Cùng v
ới V.IA.Propp, E.M.Meletinsky trong những nghiên cứu theo hướng cấu
trúc l
ịch sử của truyện cổ tích cũng dẫn ra rằng: “một số cốt truyện cổ tích chẳng hạn
nh
ư truyện về những người vợ kỳ diệu - những con vật tôtem, những truyện về những
con
ăn thịt người, những con ác thần, về sự đánh nhau với trăn thần và đặc biệt là
nh
ững chuyến viễn du sang một thế giới khác đều có khởi nguồn từ thời kỳ tiền giai
c
ấp và mang dấu vết của các nghi lễ hiến tế của người cổ sơ”[6/25].
Qua
đó, chúng ta có thể thấy rõ rằng đóng vai trò vô cùng quan trọng trong
nh

ư là tri thức chính xác và xác thực thành một lĩnh vực trong đó trí tưởng tượng
c
ủa người kể và người nghe bay bổng tự do hơn. Đồng thời, các nghệ nhân trong quá
trình k
ể chuyện có thể bổ sung hoặc rút ngắn đường dây của cốt truyện tùy theo những
nhu c
ầu của mình và đem lại cho nó những màu sắc phong phú khác.
Nh
ư vậy, qua những nghiên cứu và nhận định của những nhà Folklore nổi tiếng
nh
ư V.IA.Propp và Meletinsky, chúng ta đều thấy rõ hai nhà khoa học đều chứng minh
được rằng việc nhân vật trong cổ tích thường xuyên dịch chuyển không gian và thực
hi
ện những chuyến viễn du đến những vừng miền xa lạ có liên quan một cách xa xôi với
nh
ững ý niệm của con người thời cổ về những chuyến du hành của con người khi mà sự
s
ống bước từ trạng thái tạm dung sang trạng thái vĩnh hằng là cái chết. Ý niệm này vốn
đã được con người thời cổ chuyển hóa vào trong các nghi lễ. Và rồi nghi lễ này, một
cách r
ất đặc biệt, lại được thể hiện dưới một “hình thức ngược” là sự chuyển dịch không
gian c
ủa các nhân vật trong truyện cổ tích.
V
ề phương diện nghệ thuật, xung năng cơ bản nhất của nghệ thuật kể chuyện và
nghe chuy
ện cổ tích ấy chính là khát vọng vượt thoát ra khỏi đời sống hằng ngày để
đắm chìm vào thế giới của sự hình dung và tưởng tượng về những điều kỳ diệu. Để đạt
được điều đó, nghệ thuật truyện cổ tích hướng vào việc xây dựng những câu chuyện tự
s

ừ điển A-T” của trường phái Địa lý - lịch sử của Phần Lan có thể thấy: Trong những
câu chuy
ện cổ tích trên toàn thế giới chứa đựng những hình thức dịch chuyển như con
ng
ười biến đổi sang giới tính khác (D10), hay di chuyển đến cảnh giới thấp hơn hoặc
cao h
ơn (D20), biến thành tộc người khác (D30), thay đổi kích cỡ (D55), biến thành
m
ột người khác (D40), thành một người già (D56.1) hay trẻ con (D55.2.5). Một người
đẹp trai có thể biến thành kẻ xấu xí (D52.1) và một người xấu xí có thể biến thành một
ng
ười đẹp trai (D52.2). Bảng tra cứu cũng đề cập đến nhiều motif mà ở đó vật biến
thành ng
ười (D300-D399), nhiều hình thức biến đổi khác (D400-D499), nhiều phương
ti
ện biến đổi khác (D500-D599) và nhiều motif biến đổi tình cờ (D600-D99)…
Trong t
ất cả những motif có liên quan đến việc “dịch chuyển” thì phần dịch
chuy
ển đến một không gian khác kéo dài từ mục F0-F199, bao gồm khoảng 460 motif
l
ớn nhỏ khác nhau. Nghĩa là nó chiếm một trọng số rất lớn. Đó là một trong những bằng
ch
ứng cho thấy hình thức sự dịch chuyển không gian trong cổ tích không chỉ có ý nghĩa
và m
ối quan hệ về mặt dân tộc học, lịch sử, nhân học xã hội mà hơn hết chúng còn là
m
ột yêu cầu bắt buộc đối với các nghệ nhân trong quá trình tạo tác ra các câu chuyện, là
m
ột trong những yêu cầu nghiêm ngặt của các thủ pháp nghệ thuật, là “những quy định

ột câu chuyện cổ. Nhờ sự dịch chuyển, toàn bộ không khí thần tiên của chuyện cổ mới
được phơi bày một cách phong phú nhất, tính phi cản trở thống nhất độc đáo duy có ở
c
ổ tích mới được thể hiện một cách đầy đủ. Hơn thế nữa, sự dịch chuyển không gian
chính là m
ột “hồi ức câm lặng” của quá khứ đã lưu dấu vào trong truyện cổ tích. Chúng
ta nhờ lần theo dấu vết của những “hồi ức câm lặng” ấy mới có thể phát hiện ra sợi dây
vô cùng b
ền chặt kết nối nó với quá khứ xa xôi của con người từ thời viễn cổ, mới hiểu
được cái thứ logic “tiền lôgic”, sự tham dự của các “kinh nghiệm thần bí” (Levy Bruhl)
và “t
ư duy ma thuật độc đáo” (Jame Frazer) của người nguyên thủy. Mới có thể hiểu
được nguồn cội và hình thức khởi thủy của nghi lễ hiến tế được móc xích một cách đặc
bi
ệt trong từng tình tiết tạo nên nền tảng và một phần trong dạng thức chung của các câu
chuy
ện cổ. Ngoài ra, nó còn là sự thể hiện những yêu cầu mang tính quy định trong
ngh
ệ thuật xây dựng truyện cổ. Đặc biệt, nó còn thể hiện khát vọng không cùng của con
ng
ười từ thuở xa xưa trong việc thực hiện những cuộc trốn thoát mang tính tưởng tượng
c
ủa con người vào trong thế giới tưởng tượng thần tiên để bù đắp lại những thiếu thốn
v
ề dịch chuyển không gian trong hiện thực.

TÀI LI
ỆU THAM KHẢO
1. A.J.A.Gurevich, Các ph m trù v n hóa trung c , NXB GD, 1996.
2. Lesvi Bruhl, Kinh nghi

class. Therefore, in folktale, there are remnants of sacrifice ceremonies of premitive people.
Wandering to other worlds is one the motifs clearly revealing that those sacrifice ceremonies
emerged before the existence of social class. It has created a significant transformation in
folktale. By nature, it was actually the preparation for the life after death of primitive people.
Due to the belief that there may be a immortal life after the physical one, primitive people
defined the world by binary principle. In their imagination, there were three different worlds.
The free movement between the real and unreal world in the art space of folktale created
miracles and significances in folktale. This movement is not only used as the foundation of the
imagination but also as a crucial technique to make the folktale more attractive.