LỜI CẢM ƠN
Bộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO
TẠO
Đe hoàn thành luận văn này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến:
TRƯỜNG DẠI HỌC VINH
- Thầy giáo PGS.TS.--------en---------Lê Văn , đã giao đề tài, tận tình hướng dẫn và tạo
mọi
điều kiện thuận lợi nhất cho
nghiênKHƯƠNG
cứu và hoàn thành luận văn này.
BÙItôi
ĐĂNG
- Thầy giáo PGS.TS Nguyễn Khắc Nghĩa và PGS.TS. Cao Cự Giác

đã
dành nhiều thòi gian đọc và viết nhận xét cho luận văn.
TÍCH HỢP GIÁO DỤC AN TOÀN VỆ SINH

- Ban chủ nhiệm khoa Sau đại học, Ban chủ nhiệm khoa Iloá học cùng

các

LAO ĐỘNG TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Ở

thầy giáo, cô giáo
thuộc Bộ
môn LíHỌC
luận PHỔ
và phương
pháp dạy học hoá học
TRƯỜNG

3. Nhiệm vụ nghiên cún...............................................................................7
4. Khách thế và đối tượng nghiên cứu........................................................8
5. Phương pháp nghiên cứu.........................................................................8
6. Giả thuyết khoa học................................................................................8
7. Dóng góp của đề tài...............................................................................8

PHẦN 2: NỘI DƯNG................................................................................10
Chương 1. Cơ SỞ LÍ LUẬN VÀ Tllực TIỄN...........................................10
1.1. Tổng quan về an toàn vệ sinh lao động.................................................10
1.1.1. Một số khái niệm chung về an toàn hóa chất.....................................10
1.1.2. Một số thuật ngữ và kiến thức về an toàn và vệ sinh lao động..........12
1.1.3. Một số thuật ngữ và kiến thức về an toàn và vệ sinh thực phẩm.......13
1.1.4. Ảnh hưởng của hóa chất đối với con người và môi trường...............15
1.1.5. Các biện pháp phòng ngừa chống tác hại của chất độc......................17
1.1.6. Ỏ nhiễm môi trường. Các biện pháp bảo vệ môi trường....................20
1.1.6.1. Khái niệm ồ nhiễm môi trường, ổ nhiễm môi trường hóa học....20
1.1.6.2. Các biện pháp bảo vệ môi ừưòng................................................26
1.2. Biện pháp phòng tránh tai nạn lao động và an toàn trong dạy học bộ

môn hóa
học ở trường THPT..................................................................................29
36
1.2.1. Biện pháp kĩ thuật an toàn hóa chất và vệ sinh lao động trong nhà


1.3. Phương pháp tích họp giáo dục an toàn và vệ sinh lao động trong dạy

học
hóa học ở trường phổ thông.....................................................................37
1.3.1...................................................................................................................................... K

2.1. Nội dung môn hóa có thể tích họp giáo dục an toàn và vệ sinh lao

động trong
chương trình hóa học phổ thông..............................................................51
2.1.1. Chương trình hóa học lớp 10..............................................................51
2.1.2. Chương trình hóa học lớp 11..............................................................54
2.1.3. Chương trình hóa học lớp 12..............................................................60
2.2. XÂY DựNG CÁC BÀI TẬP HÓA HỌC CÓ NỘI DUNG GIÁO

DỤC AN
TOÀN VỆ SINH LAO ĐỘNG................................................................67
2.2.1. Nguyên tắc xây dựng.........................................................................67
2.2.2. Hệ thống các bài tập..........................................................................68
2.2.3. Tích họp, lồng ghép nội dung giáo dục an toàn vệ sinh lao động trong

từng tiết học nội khóa...................................................................................79
2.2.3.1. Tiết học nghiên cứu tài liệu mới...................................................79
2.2.3.2. Tiết học luyện tập và ôn tập.........................................................95
2.2.3.3. Tiết học thực hành........................................................................96
2.3. Biện pháp thảo luận nhóm và sắm vai đế tích hợp, lồng ghép nội

dung giáo
dục an toàn vệ sinh lao động trong hoạt động ngoại khóa......................98
2.3.1. Các nội dung trong chương trình hóa học TIIPT có thể sử dụng biện

pháp thảo luận nhóm và sắm vai để tích họp, lồng ghép nội dung giáo dục an
toàn vệ sinh lao động trong hoạt động ngoại khóa....................................98
2.3.1.1. Vấn đề mưa axit...........................................................................98
2.3.1.2. Van đề hiệu ứng nhà kính, hiện tượng nóng lên toàn cầu và lỗ



Ilóa chất ngày càng được sử dụng nhiều hơn, cứ mỗi năm lại hơn một
nghìn

hóa

chất mới được sản xuất ra và hiện có hơn tám mươi nghìn chất đang lưu hành
ừên
thị trường. Ở Việt Nam, lượng hóa chất sử dụng hàng năm lên tới hơn chín
triệu

tấn

trong đó hơn ba triệu tấn phân bón và bốn triệu tấn sản phẩm dầu lửa.
Hóa chất đã góp phân không nhỏ nâng cao chất lượng cuộc sống con
người,

bảo

vệ và nâng cao năng suất cây trồng, chữa bệnh tạo ra vật liệu mới có nhiều
tính

chất

mà vật liệu tự nhiên không có. Nhưng hóa chất cũng chứa đụng nhiều nguy cơ
tiềm
ấn gây cháy nổ, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp nếu như không biết cách
sử
dụng. Trong đó, có nhiều tai nạn lao động lớn và nhiều bệnh nghề nghiệp hiểm
nghèo như bệnh ung thư gây ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi, gây đột

thực

tế

làm cho giờ học trở nên sinh động và có ý nghĩa thực tiễn cao. Qua đó giúp
cho

mỗi

chúng ta có ý thức hon về việc bảo vệ sức khỏe bản thân cũng như cộng đồng.
Trong giảng dạy hoá học ở trường phổ thông nếu chúng ta khai thác được kiến
thức
lồng ghép những hiện tượng trong thực tế, bài tập về giáo dục vệ sinh an toàn
lao
động trong chính bài học sẽ làm cho giờ học trở nên sinh động, học sinh trở
nên

yêu

và hứng thú với môn học, từ đó có được kiến thức, thái độ tình cảm, ý thức về
an
toàn lao động sẽ sâu sắc hơn.
Với những lí do trên chúng tôi chọn đề tài ‘"Tích hợp giáo dục an toàn
vệ

sinh

lao động trong dạy học hóa học ỏ’ trường trung học phố thông” để nghiên
cứu.
2. Mục đích nghiên cửu


Khách thế: Quá ừình dạy học hóa học, hệ thống các phương pháp dạy học
hóa
học.
Đối tượng: Các biện pháp tích hợp về giáo dục an toàn vệ sinh lao động
trong
dạy học hóa học ở trường TIIPT.
5. Phưong pháp nghiên cứu
a. Các phương pháp nghiên cún u thuyết:

Phân tích và tổng hợp lý thuyết qua các sách giáo khoa, tài liệu, các văn
bản

có
8


về mặt thực tiễn: Xây dựng một hệ thống các biện pháp tích hợp giáo vệ
sinh
an toàn lao động trong dạy học hóa học, qua đó góp phần nâng cao nhận thức
hành
động và đạo đức về an toàn vệ sinh lao động cho học sinh TIIPT. Đào tạo

9


PHẦN 2: NỘI DUNG
C hương 1. Cơ SỞ LÍ LUẬN VÀ THựC TIỄN
1.1. Tống quan về an toàn vệ sinh lao động[26],[27],[32]
1.1.1.


b. Ô xi hóa mạnh
c.

Ăn mòn mạnh

d. Dễ cháy

10


Là hóa chất nguy hiểm có ít nhất một trong các đặc tính nguy hiểm được
quy

định

từ mục e đến mục m ở trên.
• Hóa chất mói

Là hóa chất chưa có trong danh mục hóa chất quốc gia, danh mục hóa chất
nước
ngoài được cơ quan nhà nước có thẩm quyền của Việt Nam thừa nhận.
• Hoạt động hóa chất

Là hoạt động đầu tư, sản xuất, sang chai, đóng gói, mua bán, xuất khẩu,
nhập
khẩu,vận chuyển, cất giữ, bảo quản, sử dụng, nghiên cứu, thử nghiệm hóa
chất,

xử


tính axit, bazơ.
Chất có hoạt tính hóa học cao: Các chất dễ dàng chuyến hóa học, phản ứng
mãnh
liệt khi tiếp xúc với nước, tạo hỗn hợp nổ hay có tiềm năng gây nổ với nước,
sinh

ra

các khí độc khi trộn với nước, các hợp chất xianua hay suníít sinh ra khí độc
khi
tiếp xúc với mỗi trường axit, dễ nổ hay tạo phản ứng nổ khi có áp suất và gia
nhiệt,
dễ nổ hay tiêu hủy hay phản ứng ở điều kiện tiêu chuẩn, các chất nổ bị cấm.
Chat có tính độc hại: Những chất mà bản thân nó có tính độc đặc thù được
xác
định qua các bước kiếm tra. Chất thải được phân tích thành phần trong các pha
ran,
lỏng và hơi. Khi có thành phần hóa học nào lớn hơn tiêu chuẩn cho phép thì
chất
thải đó được xếp vào loại chất độc hại. Chất độc hại gồm:
+Các kim loại nặng: Hg, Cd, As, Pb, ...
+ Các dung dịch muối của chúng: Hg2+, Pb2+, As2+...
+ Các dung môi hữu cơ: benzen, toluen, axeton, cloroíbrm,...
+ Chất có hoạt tính siinh học: thuốc sát trùng, thuốc trừ sâu, hóa chất nông
dược....
+ Các chất hữu cơ rất bền trong điều kiện tự nhiên nếu tích lũy trong mô
mỡ

đến

khác nhau như gây ra mệt mỏi, suy nhược, giảm khả năng lao động, làm tăng
bệnh
thông thường, thậm chí còn có thể gây ra bệnh nghề nghiệp.
• An toàn hóa chất (ATIIC)

Một bảng chỉ dẫn an toàn hóa chất (tiếng anh viết tắt là MSDS: Material
Saíety
Data Sheet) là một dạng văn bản chứa các dữ liệu có liên quan đến các thuộc
13


Nguyên nhân gây ra ngộ độc thực phấm không chỉ ở vi sinh vật mà còn
được

mở

rộng ra do các hóa chất hóa học, các yếu tố vật lý. Khả năng gây ngộ độc
không

chỉ

ở thực phẩm mà còn xem xét cả một quá trình sản xuất trước khi thu hoạch.
Theo nghĩa rộng hơn an toàn thực phấm còn được hiếu là khả năng cung
cấp
đầy đủ và kịp thời về số lượng và chất lượng thực phấm một khi quốc gia gặp
thiên
tai hoặc một lí do nào đó. Vì thế, mục đích chính của sản xuất, vận chuyển,
chế

biến

14


-

Các chất độc hại tạo ra trong quá trình chế biến thịt hun khói, dầu mõ
bị

cháy

khét,

các hợp chất tạo ra do phản ứng hóa học trong thực phẩm, sự sản sinh
độc

tố

trong

quá trình bảo quản, dự trữ bị nhiễm nấm mốc (độc tố vi nấm) hay biến
chất ôi hỏng.
-

Các độc tố tự nhiên có sẵn trong thực phẩm như mầm khoai tây, sắn,
đậu,

măng,

nấm độc, cá nóc...
-

[27]
• Khái niệm về chất độc và sự xâm nhập của chất độc vào cơ thế

Trong quá trình sản xuất nếu các nguyên liệu hay sản phẩm của nó ảnh
hưởng

xấu

đến sức khỏe con người thì được gọi là chất độc.
Khi chất độc có tính yếu, nồng độ thấp, thời gian tiếp xúc với hóa chất còn
ngắn,
sức khỏe của người lao động tốt thì chất độc không gây ảnh hưởng rõ rệt và
khó
phát hiện. Ngược lại độc thì rất nguy hiếm có thể gây ra nhiễm độc nghề
15


độc cấp tính gây đau đầu, chóng mặt, ù tai, buồn nôn, mệt mỏi, co giật rồi hôn
mê.
Neu không được cấp cún kịp thời có thể dẫn đến tử vong.
Nhóm 4: Chất tác dụng hệ thần kinh trung ương, gây mê, gây tê như

-

các

loại

rượu, các hợp chất hiđrocacbua, HiS, CS2, xăng, các loại thuốc trừ
sâu...

+ Than hoạt tính
+ dd KMnơ4
• Sự độc hại của hóa chất
Các yếu tố quyết định mức độ độc hại của hóa chất bao gồm độc tính, đặc
16


Gây ngạt (ngạt đơn thuần, ngạt hóa học)
Gây mê, gây tê
Gây tác hại tới hệ thống các cơ quan của
cơ

thế

Ung thư, hư thai ảnh hường đến các thế hệ
1.1.5.

Các biện pháp phòng ngừa chống tác hại của chất độc[26],

[32],[33]
• Bốn nguyên tắc cơ bản của hoạt động kiếm soát

Thay thế: loại bỗ các chất hoặc các quá trình độc hại, nguy hiểm hoặc thay
thế
chúng bằng thứ khác ít nguy hiểm hơn hoặc không còn nguy hiểm nữa. Khi
tiến
hành các thí nghiệm trong quá ừình dạy học nên chọn các chất ít độc hại, ít
gây
nguy hiểm. Ví dụ như thí nghiệm phản ứng của AI với Br2 nên thay thế bằng
AI với

độc

I-*

Nơi có tác nhân nguy,T . ị
Ù-T • , ,
Nơi câm lửa

Lối thoát hiểm

Nơi có chât phóng
- Người sử dụng hóa chất phải tuân thủ quy định và nguyên tắc làm việc
-

Những biện pháp phòng ngừa phải thực hiện tốt
18


-

Có đủ các thiết bị cấp cún cần thiết và hoạt động tốt
• Tùy theo việc sử dụng từng loại hóa chất đế có các quy đinh cụ the
hon

Ilóa chất dễ cháy nổ:
Trong phòng thí nghiệm với các hóa chất dễ cháy nổ phải quy định chặt chẽ
chế

độ


sau:
+ Phải chứa chất khử độc tương xúng
+ Chỉ được dùng loại mặt nạ lọc khí độc khi nồng độ hơi khí không vượt quá
2%

và

nồng độ oxi không dưới 15%
+ Đối với cacbon oxit (CO) và những hỗn hợp có nồng độ co cao phải dùng
loại
mặt nạ lọc khí đặc biệt.
Tiếp xúc bụi độc phải mặc quần áo kín may bằng vải bông dày có khẩu trang
chống bụi, quần áo bảo vệ chống hơi, bụi chất lỏng độc cần phải che kín cổ
tay
chân, ngực. Khi làm việc với dung môi hữu cơ hòa tan thì phải mang quần áo
bảo
vệ chống thấm và mặt nạ cách ly.
Cấm hút dung dịch hóa chất độc bằng miệng. Không được cầm nắm trực tiếp
hóa
chất độc.
Các thiết bị chứa hóa chất độc dễ bay hơi, phải thật kín va nếu không co quy
trình
sản xuất bắt buộc thì không được đặt cùng chỗ với bộ phận khác không có hóa
chất
độc...
1.1.6. Ô nhiễm môi trường. Các biện pháp bảo vệ môi trường[8], [15],

[20],
[26], [36]
1.1.6.1.

nguy cơ gây tác hại đến thực vật, sức khoẻ con người và môi trường xung
quanh
như: có mùi, làm giảm tầm nhìn...
Không khí sạch thường gồm 78% khí nitơ, 21% khí oxi và một lượng nhỏ khí
cacbonic và hơi nước...
Không khí bị ô nhiễm thường có chứa quá mức cho phép nồng độ khí
cacbonic,

khí

mêtan và một số khí độc khác như cacbon monoxit, amoniac, lưu huỳnh
đioxit,
hiđro

clorua

và

một

số

vi

khuẩn

gây

bệnh.
21

thấtgió
thoát
bão,khí
lũ
Bệnh kiết lỵ

độc

lụt..

mất nước nhiều, bị chuột rút

.Nước

mưatrình
rơi sản
xuống
xuất,mặt
cácđất,
chất
mái
thảiruột
nhà,
công
đường
nghiệp
thường
có nồng
ruộng,
độkhu

períringers
và
các chịu, ăn không ngon hay bị
trình
- đốt
Sựcháy
ô nhiễm
nhiênnước
liệu có
củanguồn
động cơ,
gốckèm
nhânthao
tạo bụi
chủvà
yếu
tiếng
do nước
ồn làmthải
ô nhiễm
từ các
chuột rút và ỉa chảy
vi khuẩn khác
Một số chất hữu cơ tống họp trong
không •vùng
dânnước bị ô nhiễm
cư,
Viêm gan
Bại liệt



đau
Các
kémdạng
chất gây
lượng,
ô nhiễm
nguồnmôi
thảitrường
các khí
nước
độccó
nhỏ
thểnhưng
diễn raphân
thường
bố dày
xuyên
đặchoặc
cục tức
bộ
thời
trong

chất Một số tác động đến sức khỏe
do
từng
các sự
không
cố rủigian

kim - Trước hết
là “hiệu
ứng hại
nhà gan
kính”vàgây
sự tăng nồng độ cơ2, Nơ2,
Ung
thư, làm
có ra
thểdotác
loại nặng,
CH4,
các anion NO3'. PO43'. S042'...một lượng lớn thuốc bảo vệ thựcO3,
vật
và

CFC... làm cho nhiệt độ của trái đất nóng lên. Mặt trái của hiệu ứng

nhà
hóa học sẽ bị ngấm kính
vào nước ruộng, ao hồlàsông ngòi lan truyềngây
và
Etylen đibromti (EDB) phân bón
Ung thư, tác động đên gan và thận,
tích
ra sự khác thường về khí hậu, gây hạn hán lũ lụt, ảnh hưởng đến môi
• Một số có
bệnh ở ngiròi do nước bị ô nhiễm gây nên
trường
sinh

hủy sẽ tích lũy theo chuỗi thức ăn của con người và động vật, gây nên những
bệnh
nguy hiểm... De hạn chế ô nhiễm kim loại nặng và tác hại của nó cần xử lí thật
tốt
nguồn nước thải.
• o nhiễm môi trường nước ngầm

Nước ngầm là một dạng nước dưới đất, tích trữ ừong các lớp đất đá trầm
tích,
trong các khe nứt, hang cactơ dưới bề mặt trái đất và có thể khai thác phục vụ
cho
hoạt động của con người.
Nước ngầm là nguồn cung cấp nước sinh hoạt chủ yếu ở nhiều quốc gia và
vùng
dân cư trên thế giới. Do vậy ô nhiễm nước ngầm có ảnh hưởng lớn đến chất
lượng
cuộc sống con người.
Tác nhân gây ô nhiễm nguồn nước ngầm có thể là:
• Ô nhiễm môi trường nước mặt
-Tác nhân tự nhiên: Nhiễm mặn, nhiễm phèn, hàm lượng ion kim loại trong
nước
Môi trường nước mặt bao gồm nước ở ao hồ, sông suối, đồng ruộng...
cao.
Nguồn
nước các sông và kênh tải nước thải, các hồ khu vực đô thị, khu công nghiệp và
-Tác nhân nhân tạo: các anion, cation các vi sinh vật...
đồng ruộng lúa nước là nhũng nơi thường có mức độ ô nhiễm cao. Nguồn gây
ra

• o nhiễm biến

khai thác, phần còn lại được xem là chất thải.
1.1.6.2.

Các biện pháp bảo vệ môi trường [15],[26],[32],[36]
• Khái niệm bảo vệ môi trường

-Là sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên và bảo vệ cân bằng sinh thái
Sử dụng hợp lý có nghĩa là sử dụng tài nguyên một cách tiết kiệm, không
lãng
phí và có hiệu quả cao. Do đó việc khai thác phải có kế hoạch, đảm bảo được
nhu
cầu trước mắt và cả trong tương lai. Việc khai thác phải được giới hạn ở một
mức
độ nào đó để đảm bảo sao cho các tài nguyên không bị cạn kiệt, sự cân bằng
sinh
thái không bị phá hủy và nguồn tài nguyên vẫn giữ được khả năng phục hồi
bình
thường.
Sử dụng hợp lý còn là phương án sử dụng tối ưu, dựa trên cơ sở các quy
luật
phát triển của môi trường đế có thế khai thác sử dụng các tài nguyên có lợi
nhất
môi trường cũng tốt hơn.

và
26


Sinh thái học trên trái đất rất phong phú và đa dạng, nhất là vùng nhiệt đới
và

+ Xây dựng quy hoạch sử dụng và bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên
nhiên
và môi trường.
Đây là biện pháp quan trọng hàng đầu đối với mỗi quốc gia cũng như mỗi
địa
27