CÁCH LÀM VÀ SỬ DỤNG BẢN ĐỒ
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ
Tại trường TH – THCS Đinh Công Bê, Huyện Cao Lănh,
Tỉnh Đồng Tháp
A.phần mở đầu:
1.Lí do chọn sáng kiến:
Một trong những nội dung quan trọng của đổi mới giao dục phổ thông hiện nay là
đổi mới phương phap dạy học theo hướng phat huy tính tích cực, chủ động, sang tạo của
học sinh. Đổi mới dạy học nói chung và đổi mới dạy học lịch sử nói riêng là một qua
trình được thực hiện thường xuyên và kiên trì, trong đó có nhiều yếu tố quan hệ chặt chẽ
với nhau. Dạy như thế nào? Học như thế nào để đạt được hiệu quả học tập tốt nhất là điều
mong muốn của tất cả thầy cô giao. Muốn thế phải đổi mới phương phap, biện phap dạy
và học.
Trong việc dạy học, du là phương phap truyền thống, cải cach hay đổi mới thì việc
sử dụng phương tiện đồ dung dạy học là một vấn đề cần thiết, du là môn khoa học tự
nhiên hay môn khoa học xa hội có sử dụng đồ dung dạy học đều mang lại hiệu quả cao.
Phân môn Lịch sử là một bộ môn khoa học xa hội rất quan trọng trong nhà trường. Nó
giup cho thế hệ trẻ hiểu được cội nguồn dân tộc, biết được qua khứ của tổ tiên. Từ những
hiện vật cụ thể, những sự kiện lịch sử, học sinh tự hào về truyền thống dân tộc, tiếp theo,
biết kế thừa và phat huy những tinh hoa của tổ tiên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ
quốc ngày nay. Muốn làm sống dậy qua khứ của lịch sử, mỗi bài dạy ở trên lớp ngoài
việc cung cấp đầy đủ những kiến thức cơ bản cần phải sử dụng một cach hợp lý kheo leo
đồ dung dạy học mới tai hiện được sự việc đa qua.
Để góp phần vào việc đổi mới phương phap dạy học nói chung, dạy học lịch sử
nói riêng, tôi xin trình bày một số vấn đề về “ Cach làm và sử dụng bản đồ trong dạy học
lịch sử”Với việc nghiên cứu sang kiến này, tôi mong muốn sẽ góp phần giup giao viên
tiến hành một giờ dạy đạt hiệu quả cao hơn, biết cach làm và sử dụng đồ dung dạy học tốt
hơn học sinh tích cực hơn trong việc tiếp thu, lĩnh hội kiến thức của bài học.
II. Mục đích và phương pháp nghiên cứu:
1. Mục đích:
Với sang kiến này, tôi muốn tìm hiểu: Cach làm và sử dụng bản đồ trong dạy học

- Tổ chức kiểm tra thống kê số liệu thực tế việc làm và sử dụng đồ dung dạy học
của giao viên và học sinh trong tổ.
- Phân công trực tiếp từng bộ môn cụ thể làm 6 đồ dung/năm.
- Hình thức: Giao viên tự làm ở nhà, phân công học sinh làm, vẽ bản đồ, mô hình,
photo lược đồ…
- Thời gian: Tiến hành nghiên cứu thực hiện từ năm học 2007 đến nạy.
- Ngay từ đầu năm học tổ quan triệt tinh thần nhiệm vụ trọng tâm của năm học là
(Thầy dạy Tốt – học Tốt).
- Ở cấp tổ thì phân công giao viên và học sinh tự làm và sử dụng đồ dung dạy học
cụ thể theo từng môn học.
- Phân công nhóm học tập và phân công nhiệm vụ làm việc theo hình thức nâng
cao tìm và sưu tầm những tư liệu tự làm và sử dụng đồ dung dạy học.
- Thống kê việc giao viên và học sinh tự làm và sử dụng đồ dung dạy học
B. Nội dung:
I. Cơ sở lư luận:
Đai-ri nhà giao dục Liên Xô cũ đa từng nói: “ Dạy sử cũng như bất cứ dạy cai gì
đoi hỏi người thầy phải khêu gợi cai thông minh chứ không phải là bắt buộc cai trí nhớ
làm việc, bắt nó ghi chep rồi tả lại…” Như vậy, mục đích của việc dạy học lịch sử ở
trường người giao viên không chỉ giup cho học sinh hình dung được những hình ảnh của
qua khứ, biết và ghi nhớ được cac sự kiện, hiện tượng của lịch sử mà quan trọng hơn là
phải hiểu được lịch sử và thấm nhuần được cac gia trị, tinh hoa văn hóa nhân loại. Bên
cạnh đó, dạy học lịch sử có thể giao dục cho cac em tư tưởng đạo đức của Hồ Chí Minh,
thông qua đó cac em tự ren luyện bản thân mình vừa có tài vừa có đức, yêu đất nước, yêu
hoa bình và biết trân trọng những thành quả đạt được.
Như chung ta đa biết, dạy học là một qua trình hoạt động nhận thức, con đường
nhận thức ngắn nhất theo con đường “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, va
-2-


từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn” (Lê-Nin).

thiết bị dạy học là công tac rất khó khăn, rất công phu và rất tốn kem nhưng:
Sử dụng đồ dung dạy học như thế nào và làm đồ dung dạy học ra sao cho hiệu
quả cao trong giảng dạy lịch sử lại là một vấn đề càng khó khăn hơn. Đó cũng chính là
vấn đề mà mỗi người giao viên lịch sử đa và đang quan tâm hiện nay.
III. Thực trạng và mâu thuẫn:
Từ nhiều năm nay cac bộ môn đa thực hiện chương trình đổi mới phương phap
giảng dạy, trong đó có môn lịch sử. Trên thực tế giao viên chỉ đi sâu vào nội dung sach
giao khoa. Như vậy vô tình giáo viên đa quên một việc làm thường xuyên của đặc thu của
bộ môn lịch sử: Bản đồ dung trong cac nhà trường, cụ thể từng bài dạy phải sử dụng triệt
để.
Bản đồ đóng vai tṛo quan trọng trong tiết dạy và cả khóa trình của năm học. Nếu
-3-


bài học đó có yêu cầu bản đồ, nhưng giao viên không sử dụng xem như tiết dạy đó
không đạt yêu cầu.
Thực trạng hiện nay, nhiều trường trung học cơ sở trong Tỉnh lại không tận dụng
triệt để bản đồ có sẵn ở trường hoặc để hư rach, mất mat. Thậm chí có nơi lưu trong kho.
Nhiều loại bản đồ do điều kiện nào đó chưa thể ấn hành, giao viên cũng không vẽ mới.
Nhiều thư viện trường chưa giới thiệu hoặc thiếu ý thức bảo quản, trưng bày chủ yếu làm
mẫu, chứ thực chất không sử dụng hoặc sử dụng không triệt để. Điều đó đa gây lăng phí
lớn cho nhà trường và xa hội . Điều kiện cung cấp kiến thức cho học sinh bị giới hạn rất
nhiều. Điều quan trọng chính là giao viên“dạy chay” đi ngược lại phương phap giảng dạy
hiện đại.
Lên lớp không có bản đồ, sơ đồ đồng nghĩa với “nói suông” thuần lý thuyết. Mức
độ khắc sâu kiến thức hạn chế nhiều. Bài dạy không sinh động hay đung hơn không thể
làm lịch sử sống lại trong ḷong học sinh.
Qua thực tế giảng dạy tại trường và xem lại hướng dẫn giảng dạy bộ môn lịch sử
thì yêu cầu sử dụng bản đồ là rất lớn đối với cấp học Trung học cơ sở và Trung học phổ
thông.

nghĩa Hai Bà Trưng
(năm 40)
+ Khởi nghĩa Hai Bà Trưng và
Bài 19: Từ sau Trưngcuộc khang chiến chống quân xâm
Vương đến trước Lílược Han 40-43
+
-4-

+

+

+

+

+

+


Nam Đế (Giữa thế kỉ I
– Giữa thế kỉ VI)
+ Châu Giao và Cham-pa giữa
Bài 21: Khởi nghĩa LíTK.IV
+
Bí. Nước Vạn Xuân
(542 – 602)
Bài 22: Khởi nghĩa Lí+ Khởi nghĩa Lý Bí khang chiến
Bí. Nước Vạn Xuânbảo vệ chủ quyền


+

Yêu cầu bản đồ

Đa in Hiện co Chưa
co
Bài 8: Nước ta buổi+ Mười hai sứ quân và Đinh Bộ+
+
đầu độc lập.
lĩnh qua trình thống nhất 930-931
+ Khang chiến chống Tống 981

+

Bài 9: Nước Đại Cồ
Việt thời Đinh – Tiền+ Đại Việt thời Lý Trần thế kỉ X +
Lê.
Bài 11: Cuộc khang
chiến chống quân xâm+ Khang chiến chống Tống 1075-+
lược Tống (1075 –1077
1077).
Bài 14: Ba lần khang
chiến chống quân xâm+ Chống quân Mông Cổ lần I+
lược Mông – Nguyên(1258)
-5-

+
+
+

Động.
+
+ Chiến thắng Chi Lăng- Xương
Giang.
+
+Lanh thổ Đại Việt thế kỉ XV

+
+
+
+

+

+

+

+

+
+

*Lớp 8
Đa in
Tên bài
Yêu cầu bản đồ
* Phần I: LỊCH SỬ
THẾ GIỚI
Bài Mở đầu

-6-

Đa vẽ

+


+ Nam A và Đông Nam A giữa
TK. XIX
+
Bài 5: Công xa Pari
1871.
+ Công xa Pari 1870
Bài 7: Phong trào
+
công nhân quốc tế cuối
thế kỉ XIX đầu thế kỉ+ Thành phố Pê -tec -bua
XX.
+
Bài 12: Nhật Bản giữa
thế kỉ XIX đầu thế kỉ
XX
+ Đế quốc Nhật Bản
Bài 13: Chiến tranh
+
thế giới thứ nhất (1914
– 1918).
+ Chiến tranh thế giới I (1914Bài 15: Cach mạng1918)
+
thang Mười Nga 1917

những chuyển biến
kinh tế xa hội ở Việt
Nam.
Bài 30: Phong trào+ Hành trình cứu nước của Nguyễn
-7-

+
+
+

+
+

+

+

+

+

+

+

+

+
+
+


Tên bài

Yêu cầu bản đồ

A.Lịch sử thế giới :
Bài 1: Liên Xô và cac
nước Đông Âu từ 1945+ Bản đồ Liên Xô 1917-1941
+
đến giữa những năm 70
của thế kỉ XX.
Bài 3: Qua trình phat
triển của phong trào
giải phóng dân tộc và+ Phong trào cach mạng thế giới+
sự tan ra của hệ thốngtrước chiến tranh thế giới thứ II
thuộc địa.
+ Cach mạng Trung Quốc 1919-+
1939
B.LỊCH SỬ VIỆT+ Cach mạng Châu A trước chiến+
NAM
tranh thế giới thứ II
Bài 14: Việt Nam sau
Chiến tranh thế giới
+ Việt Nam trong cuộc khai thac
thứ nhất.
thuộc địa lần II
+
Bài 16: Những hoạt
động của Nguyễn Ai
Quốc ở nước ngoài+ Hành trình cứu nước của Nguyễn+


+
+

+

+

+

+

+

+

+


nhân dân (1945 –
1946)
Bài 25: Những năm
đầu của cuộc khang+ Chiến dịch Việt Bắc 1947
+
chiến toàn quốc chống
thực dân Phap (1946 –
1950)
+ Chiến dịch biên giới 1950
+
Bài 27: Cuộc khang


+

+

Trước thực trạng kể trên nếu cải tiến phương phap giảng dạy mà thiếu đồ dung
dạy học đặc biệt là bản đồ, sơ đồ đối với bộ môn lịch sử, nghĩa là không cải tiến. Thực tế
nhiều năm, giao viên bộ môn, Ban giam hiệu và cac cấp quản lý có chu ý việc này, nhưng
ở chừng mực nhất định. Vì nhiều lý do như thiếu kinh phí, chờ đợi bản đồ từ trên Bộ rót
xuống và đặc biệt là xem thường bộ môn. Giao viên đứng lớp lại không chủ động đề ra
kế hoạch làm mới bổ sung. Theo đanh gia tình hình hiện nay giao viên bộ môn Lịch Sử
sử dụng bản đồ chiếm tỉ lệ chưa cao.
Do thực tế trên, nên nỗi bức xuc cho giao viên dạy môn lịch sử cần làm ngay đồ
dung dạy học chủ yếu và trước hết là bản đồ, sơ đồ cho phu hợp tình hình cải tiến phương
phap hiện nay.
IV.Các biện pháp giải quyết vấn đề:
1. Một số cách sử dụng bản đồ:
- Trước tiên giao viên phải biết cach phân loại bản đồ thành 3 nhóm chính:
+ Đồ dung trực quan hiện vật bao gồm những di tích lịch sử và cach mạng(như
thành nhà Hồ, hang Pắc Bó, nhà số 5D Hàm Long…)những di vật khảo cổ và cac di vật
thuộc cac thời đại lịch sử(như công cụ đồ đa cũ Nui Đọ, trống đồng Đông Sơn, cọc gỗ
Bạch Đằng…)
-9-


+ Nhóm đồ dung trực quan tạo hình gồm cac loại phục chế mô hình, sa bàn, tranh
ảnh lịch sử…
+ Đồ dung trực quan quy ước, bao gồm cac loại: bản đồ lịch sử, đồ thị, sơ đồ, niên
biểu…
- Khi sử dụng đồ dung dạy học giao viên cần chu ý cac nguyên tắc sau:

không tranh khỏi mâu thuẫn này tất yếu sẽ dẫn đến cuộc chiến tranh đế quốc.
+ Đối với học sinh việc sử dụng bản đồ, sơ đồ, đồ thị… không những để chỉ ghi
nhớ, xac định vị trí cac địa điểm lịch sử mà con để hiểu rõ nội dung của bản đồ. Hiểu bản
đồ, sơ đồ, đồ thị không chỉ biết cac chu dẫn, cac kí hiệu…mà cần thấy sau cac điều quy
ước ấy, những hiện tượng lịch sử sinh động, tính chất phức tạp của những quan hệ kinh
tế, chính trị, xa hội. Phải dạy cho học sinh biết “đọc”bản đồ như người ta đọc sach lịch sử
vậy.
+ Về cach sử dụng tranh ảnh lịch sử treo tường, chung ta cần lưu ý học sinh quan
- 10 -


sat tranh, giải thích những nội dung tranh để chọn lựa những nội dung chi tiết phục vụ
cho bài học: cụ thể hóa sự kiện lịch sử, làm cơ sở cho việc tường thuật miêu tả và rut ra
kết luận khai quat. Hiện nạy học sinh thích xem tranh lịch sử, nhưng ít biết khai thac nội
dung để phục vụ bài học.
+ Loại bản đồ trực quan cỡ nhỏ được sử dụng riêng cho từng học sinh trong giờ
học, trong việc tự học ở nhà. Giao viên phải hướng dẫn học sinh sử dụng tốt loại đồ dung
trực quan này: quan sat kĩ, tìm hiểu sâu sắc nội dung, hoàn thành cac bài tập tập vẽ bản
đồ, chứ không phải “can” theo sach.
+ Khi sử dụng tranh ảnh chân dung cac nhân vật lịch sử, giao viên không nên chu
ý đến miêu tả hình dạng bên ngoài của nhân vật, mà phải hướng dẫn học sinh phân tích
nôi tâm, tài, đức, quan điểm thể hiện ở hành động của nhân vật.
Tóm lại, trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông việc kết hợp chặt chẽ giữa lời
nói sinh động với sử dụng đồ dung trực quan là một trong những điều quan trọng nhất để
thực hiện nhiệm vụ giao dưỡng, giao dục và phat triển.
2.Thống kê những bản đồ sẳn co:
Giao viên bộ môn: Giao viên thống kê và sắp xếp lại bản đồ và phân loại. Chia
làm 2 phần:
a.Bản đồ do Bộ Giao dục ấn hành.
b.Loại lược đồ do giao viên, học sinh tự vẽ.

A.Tổ chức phân công:
+ Nhiệm vụ tổ trưởng đóng vai tṛo chỉ đạo làm mới đồ dung dạy học, phân công
thành viên trong tổ và xem đây là tiêu chí thi đua của tổ khi xet cuối năm. Trường THTHCS Đinh Công Bê là tổ ghep: Sử - Địa – Văn Học – Tiếng Anh – Mĩ Thuật – Công
Dân, tuy kinh phí của trường mà đề ra kế hoạch vẽ từng bước.
+ Nhiệm vụ giao trực tiếp giao cho giao viên bộ môn vẽ hoặc học sinh tham gia.
+ Theo chỉ tiêu: một đồng chí vẽ 6 bản đồ/năm.
B.Kỹ thuật vẽ:
*Dụng cụ cần thiết:
+ Giấy vẽ ( Loại giấy làm bao tường )
+ Thước kẻ, compa, chì màu,…
+ Bản đồ mẫu.
+ Photo( trường hợp giao viên không thực hiện tự vẽ được để làm sơ đồ)
*Cách họa bản đồ:
+ Bản mẫu được kẻ ô:
2 cm

*Bản phong to gấp đôi:
4 cm

- 12 -


*Cách thực hiện :
+ Kẻ cac ô vuông bằng viết chì trong bản mẫu. Nếu bản đồ có những đường cong
phức tạp có thể kẻ thêm những đường nhỏ khi phat họa sẽ chính xac hơn.
+ Tiếp tục kẻ những ô vuông trên bản vẽ. Tuy theo khổ giấy mà muốn phóng to
bản đồ mức độ nào.
+ Ghi chu đề mục bản đồ ( nên tham khảo kiểu chữ trong vi tính hoặc sach vẽ chữ
đẹp).
*Ví dụ: Cách làm sơ đồ khu di tích thành Cổ Loa(đồ dung đa được thẩm định

Chữ vẽ
Màu đen
Mũi đanh của ta
Màu đỏ
Mũi đanh của địch
Màu xanh
Nền bản đồ
Màu vàng
Biển
Xanh lam nhạt
* Chú ý:
Người vẽ cần tham khảo cac lô gô của Bộ giao dục mà thực hiện cho phu hợp.
Tuy theo bản đồ có dạng đơn giản hay phức tạp mà giao viên bộ môn phân công
cho học sinh thực hiện. Không phân công cho một ca nhân học sinh vẽ mà hướng dẫn
nhóm hoặc tổ thực hiện, nhằm mục đích ren luyện kỹ năng cho cac em và ôn kiến thức
trên bản đồ. Điều quan trọng giao viên bộ môn cần có thời gian hướng dẫn chi tiết về kỹ
thuật vẽ. Sau khi nghiệm thu bản đồ, cần đanh gia mức độ chính xac và lệch lạc để rut
kinh nghiệm và cho điểm thực hành trên lớp.
V. Hiệu quả áp dụng:
+ Số lượng đồ dung tự làm của trường không ngừng được tăng thêm hằng năm
qua cac năm học từ 2007 đến nay. Riêng môn lịch sử của trường đa thực hiện được hơn
30 bản đồ mới do Bộ giao dục chưa ấn hành. Đóng sửa lại 70 bản đồ cũ.
+ Học sinh tham gia làm đồ dung tích cực và rất thích thu, sang tạo.
+ Trong tiết học học sinh hứng thu học tập, tiếp thu lĩnh hội kiến thức thật chủ
động và sang tạo.
+ Trước hết là sự quan tâm của tổ bộ môn và trach nhiệm quản lý đôn đốc của Ban
Giam Hiệu đa có đi vào nề nếp và đây cũng được xem là cach góp phần đổi mới công tac
quản lí.
+ Tổ trưởng vạch kế hoạch và kiểm tra thực hiện là nhân tố hết sức quan trọng khi
tiến hành đem lại nhiều hiệu quả cao hơn.

+ Học sinh: qua việc thực hành vẽ bản đồ ren luyện tính kiên nhẫn, cẩn thận. Từ
đó củng cố kiến thức. Khai thac kiến thức sẵn có trên bản đồ. Đặc biệt giao dục tính sang
tạo, thao tac lao động giao dục nhận thức khai thac bản đồ trên giờ lên lớp.
+ Tổ chuyên môn: Giup cho tổ chuyên môn có đủ phương tiện dạy học cần thiết
ở mỗi giờ lên lớp. Trong điều kiện khó khăn chung của ngành. Nâng cao chất lượng bộ
môn tiết kiệm một phần kinh phí khi mua sắm đồ dung dạy học mới. Đanh gia hoạt động
thực tiễn với công việc được giao.
+ Đối với trường:
Cach làm này có thể là đề tài tham khảo cho cac môn khac: sinh vật, giao dục
công dân, tiếng anh, thể dục, toan học,… ap dụng. Điều đó giup cho giao viên sang tạo
trong cach nghĩ và làm việc với phương phap hiện đại. Trường cũng có thêm đồ dung
giảng dạy mới nâng cao chất lượng dạy- học ngày càng đạt hiệu quả cao hơn.
+ Đối với ngành:
Tôi không có tham vọng lớn, nhưng nếu cac trường hiện nay ap dụng sang kiến
này có thể tiết kiệm được một nguồn ngân sach cho trường và cho ngành mà nó con
̣ đap
ứng ngay nhu cầu dạy học theo phương phap cải tiến.
II.Khả năng áp dụng:
Trên thực tế sang kiến này đa được đi vào thực tế từ hơn 3 năm qua tại trường THTHCS Đinh Công Bê, xa Mỹ Thọ – Huyện Cao Lanh – tỉnh Đồng Thap và đa đạt nhiều
thành tựu: số lượng đồ dung dạy học tự làm của trường ngày càng tăng thêm rất nhiều,
học sinh và giao viên biết được cach làm và sử dụng đồ dung hiệu quả.
Nhiều năm liên tục trường đạt nhiều giải thưởng cao trong cac hội thi tự làm đồ
dung dạy học cấp Huyện, tỉnh.
Nếu sang kiến được nhân rộng hơn ở nhiều trường trong tỉnh Đồng Thap thì sẽ
đem lại hiệu quả giao dục cao hơn.
III.Bài học kinh nghiệm, hướng phát triển:
+ Trường nào có sự quan tâm của Ban Giam Hiệu hết ḷong hỗ trợ thì sẽ đạt được
kết quả.
+ Tổ trưởng phải là người thao vat, năng động và có quyết tâm thực hiện cải tiến
phương phap theo nhu cầu mới, được sự giup đỡ của đồng nghiệp thì sẽ tạo ra khả năng


Nguyễn Văn Nhiên
Tài liệu tham khảo
- Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị đồ dung trực quan trong dạy học lịch sử ở trường phổ
thông, NXB giao dục Hà Nội 1998

- 16 -