I. PHẦN MỞ ĐẦU
1.Trước đây, việc học các tác phẩm văn học thường chưa chú ý tới mối
quan hệ giữa văn học với hiện thực cuộc sống. Vì vậy việc dạy học tác phẩm
văn học trong trường phổ thông chỉ hướng tới một mục tiêu là làm sao giúp học
sinh hiểu và cảm nhận được giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật đặc sắc của tác
phẩm mà chưa chú ý đến ý nghĩa xã hội, đến tính thời sự của tác phẩm văn học
khi đưa vào chương trình phổ thông.Vì thế lâu nay, việc dạy học tác phẩm văn
học trong nhà trường không tạo được mối liên hệ giữa văn học với cuộc sống,
thậm chí việc hiểu để cảm nhận cái hay cái đẹp đặc sắc của tác phẩm văn
chương còn là việc làm viển vông xa rời hiện thực. Ngày nay, trước những yêu
cầu bức thiết của xã hội, học các tác phẩm văn học trong nhà trường không chỉ
để cảm nhận, để thưởng thức mà còn phải thấy được ý nghĩa xã hội, thấy được
tính thời sự ở đó, vì thế kiểu bài nghị luận một vấn đề xã hội trong tác phẩm văn
học là một dạng bài nghị luận xã hội gắn chặt mối quan hệ giữa dạy đọc hiểu
văn bản văn học với thực tế cuộc sống, làm cho học sinh khi học tác phẩm văn
học còn biết liên hệ đến các vấn đề xã hội đang diễn ra xung quanh, đây cũng là
một trong những mục tiêu lớn của việc dạy học ngữ văn trong nhà trường phổ
thông hiện nay.
2. Trong chương trình sách giáo khoa trung học phổ thông, các bài đọc
văn được lựa chọn và đưa vào chương trình rất đa dạng về thể loại và nội dung
tư tưởng. Nếu như trước đây, người ta chú ý nhiều đến các tác phẩm thuộc các
thể loại như thơ trữ tình, tự sự, kịch, thì hiện nay chương trình còn đặc biệt quan
tâm đến các tác phẩm thuộc thể văn nghị luận. Và nếu như trước đây, khi học
các tác phẩm thuộc thể loại thơ, truyện người ta chú ý nhiều hơn đến giá trị nghệ
thuật của nó, thì hiện nay, với việc học nhiều tác phẩm thuộc nhiều thể loại khác
nhau, người học không chỉ được cảm nhận những đặc sắc nghệ thuật ở những
tác phẩm văn học được học trong chương trình mà người học còn cẩn hiểu được
ý nghĩa xã hội, ý nghĩa thời sự của các tác phẩm văn học đó. Kiểu bài nghị luận
về một vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học sẽ giúp người học đáp ứng được
yêu cầu này.
1

được đây là nghị luận văn học hay là nghị luận xã hội, không biết phải bắt đầu
triển khai vấn đề từ đâu và triển khai như thế nào.

2

2


Vì thế, rèn kỹ năng làm bài nghị luận về một vấn đề xã hội trong tác
phẩm văn học là một chuyên đề vô cùng cần thiết và hữu ích đối với cả giáo
viên và học sinh trong giai đoạn hiện nay.
II. PHẦN NỘI DUNG
1. Các dạng bài nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học
Cấu trúc chung của kiểu bài này thường gồm hai phần:
TÁC PHẨM VĂN HỌC/ VẤN ĐỀ XÃ HỘI CẦN BÀN LUẬN
1.1. Nếu phân loại theo tác phẩm văn học được dẫn, có thể có hai
hình thức thường gặp sau đây:
- Dạng 1: Từ một tác phẩm văn học đã được học trong chương trình, yêu
cầu bàn luận về một vấn đề có ý nghĩa xã hội.
Ví dụ:
Đề 1. Triết lí vê việc đỗ, trượt trong thi cử của thân phụ Đặng Huy Trứ
(văn bản Cha tôi trong Ngữ văn 11 Nâng cao) gợi cho anh chị suy nghĩ gì về
việc thi cử của bản thân?
Đề 2. Từ bài thơ Tiến sĩ giấy của Nguyễn Khuyến, nghĩ về danh và thực
trong xã hội chúng ta ngày nay.
- Dạng 2: Từ các mẩu chuyện nhỏ hoặc những văn bản ngắn gọn học sinh
có thể chưa được học nhưng tương đối dễ tiếp nhận, đề bài yêu cầu bàn luận về
ý nghĩa xã hội đặt ra trong đó.
Ví dụ:
Đề 3: Đọc văn bản sau:

giản, phù hợp với đối tượng học sinh đại trà.
Ví dụ:
Đề 1: Nhân được học một số bài thơ trong tập Nhật kí trong tù của Hồ Chí
Minh, anh/chị hãy viết bài văn bàn về ý chí và nghị lực của con người trong
cuộc sống.
- Dạng 2: Vấn đề xã hội không được định hướng sẵn, học sinh phải tự rút
ra để nghị luận. Dạng đề này thường ra với đối tượng là học sinh giỏi.
Ví dụ:
Đề 2: Trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ,
nhân vật Trương Ba nói: “Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo
được. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn”.
Câu nói trên để lại cho anh (chị) những suy nghĩ gì?
Đề 3: Suy nghĩ của anh (chị) từ câu chuyện sau:
Anh dừng lại tiệm bán hoa để gửi hoa tặng mẹ qua đường bưu điện. Mẹ
anh sống cách chỗ anh khoảng 300 kilomet. Khi bước ra khỏi xe anh thấy một
bé gái đang đứng khóc trên vỉa hè. Anh đến và hỏi nó sao lại khóc.
- Cháu muốn mua một bông hoa hồng để tặng mẹ cháu - nó khóc nức nở nhưng cháu chỉ có bảy mươi lăm xu trong khi giá hoa hồng lên đến hai đô la.
Anh mỉm cười và nói với nó:
- Đến đây, chú sẽ mua cho cháu.
4

4


Anh liền mua hoa cho cô bé và đặt một bó hồng để gửi cho mẹ anh. Xong
xuôi, anh hỏi cô bé có cần đi nhờ xe về nhà không. Nó vui mừng nhìn anh và trả lời:
- Dạ, chú cho cháu đi nhờ đến nhà mẹ cháu.
Rồi nó chỉ đường cho anh lái xe đến một nghĩa trang, nơi có một phần mộ
vừa mới đắp. Nó chỉ ngôi mộ và nói:
- Đây là nhà của mẹ cháu.

lần nữa. Rajeev vẽ một kiệt tác khác, nhưng thầy Ranga bảo phải thay đổi thông
điệp dưới bức tranh.‘‘ Con hãy để màu vẽ và bút vẽ ngay cạnh bức tranh ở
quảng trường. Hãy đề nghị mọi người tìm những chỗ sai trong bức tranh và sửa
chúng lại bằng những dụng cụ để vẽ ấy’’.
Hai ngày sau, khi lấy tranh về, Rajeev rất vui mừng khi thấy bức tranh
không bị sửa gì hết và tự tin đem đến chỗ Ranga. Ranga nói:....
Theo anh/chị, thầy Ranga sẽ nói gì với học trò của mình? Bình luận về bài
học rút ra từ câu chuyện trên.
2. Yêu cầu chung về kiến thức và kĩ năng
2.1. Về kiến thức: Cần lưu ý học sinh đây là dạng đề nghị luận xã hội, vì
vậy yêu cầu cần đạt là đề xuất được ý kiến để bàn luận về vấn đề xã hội được rút
ra từ tác phẩm văn học. Để làm tốt dạng bài này, học sinh trước hết phải đọc kĩ
văn bản, xác định đúng vấn đề nghị luận, từ đó vận dụng kiến thức và sự hiểu
biết về đời sống xã hội, những kinh nghiệm và sự trải nghiệm của chính bản
thân để làm bài. Nếu vấn đề xã hội được rút ra mà không đúng với tác phẩm văn
học thì nội dung bàn luận cũng chẳng có giá trị gì. Cần rèn cho học sinh vừa
phải biết nghị luận vừa có khả năng cảm thụ trước một tác phẩm văn học. Bài
viết có thể được lập với những nội dung cơ bản như sau:
- Nêu và phân tích ngắn gọn vấn đề được đặt ra trong tác phẩm.
- Phát biểu những suy nghĩ và tình cảm của mình về vấn đề xã hội đó trong
con mắt nhìn của ngày hôm nay.
- Có thể mở rộng ý nghĩa của vấn đề, bày tỏ thái độ, nêu giải pháp, rút ra
bài học.
Về tư liệu dẫn chứng, cần sử dụng chủ yếu dẫn chứng trong cuộc sống xã
hội. Nếu sử dụng dẫn chứng trong các tác phẩm văn học cần tiêu biểu, chọn lọc,
có chừng mực và khai thác dẫn chứng đó ở phương diện nội dung, tư tưởng
mang tính xã hội. Bởi lẽ tác phẩm văn học chỉ là điểm xuất phát để dẫn đến vấn
đề xã hội cần bàn luận. Phần nói về tác phẩm văn học cần cô đúc, vừa đủ, cốt
sao rút ra được vấn đề xã hội một cách gọn rõ, nổi bật để tiến hành bàn luận.
6


7


3.Các bước rèn kỹ năng cụ thể đối với kiểu bài nghị luận về một vấn
3.1.

đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học
Kỹ năng đọc hiểu tác phẩm văn học
Phần này tuy không phải là phần chính của bài viết nhưng học sinh rất cần
phải có những kĩ năng đọc hiểu cơ bản để có thể cảm thụ đúng hướng, đúng
trọng tâm vấn đề xã hội được đặt ra trong tác phẩm, tránh sa đà quá nhiều vào
nghệ thuật hoặc những vấn đề phụ ít có liên quan. Đặc biệt đối với các tác phẩm
chưa được học trong chương trình, kỹ năng này càng cần được rèn luyện. Nhìn
chung giáo viên nên tập trung luyện tập cho học sinh các thao tác chính như sau:
-Bước 1: Đọc hiểu những chi tiết quan trọng, tiêu biểu trong tác phẩm có
liên quan đến vấn đề cần nghị luận.
- Bước 2: Xác định tư tưởng, chủ đề, nội dung chính của tác phẩm hoặc
hình tượng trung tâm.
- Bước 3: Khái quát vấn đề xã hội được đặt ra qua tác phẩm.
Đối với mỗi thao tác, học sinh cần chú ý rèn luyện ở cả hai dạng bài đã
phân loại ở trên: tác phẩm văn học đã được học và tác phẩm chưa được học
trong chương trình
Sau đây là các ví dụ tiêu biểu đối với từng loại.
VD 1: Quan niệm của Nguyễn Du về đồng tiền trong Truyện Kiều và
quan niệm của anh chị về đồng tiền trong cuộc sống hôm nay.
Bước 1: Học sinh cần dựa vào những kiến thức về tác phẩm để tìm hiểu
quan niệm cụ thể của Nguyễn Du về đồng tiền trong truyện Kiều. Đồng tiền là
thủ phạm gây ra bao nỗi đau thương bất hạnh cho con người, đồng tiền làm đảo
lộn mọi giá trị đạo đức luân lý…Có thể trích ra những câu thơ tiêu biểu như:

giá trị của họ.
Bước 3: Vấn đề xã hội được đặt ra qua tác phẩm là vai trò quan trọng của
cách nhìn nhận đối với cuộc sống, của thái độ sống tích cực cho dù bạn là ai và
đang làm công việc gì…
3.2.
Kỹ năng bình luận về vấn đề xã hội đặt ra qua tác phẩm
Đây là phần chính của bài nghị luận. Phần này sẽ được triển khai dễ dàng
hơn nếu chúng ta xác định vấn đề đúng hướng, đúng trọng tâm. Vấn đề xã hội
trong tác phẩm văn học sau khi được xác định có thể thiên về một tư tưởng đạo
lý, hoặc một hiện tượng trong đời sống xã hội đang thu hút sự quan tâm chú ý
của dư luận…Dù là kiểu nào học sinh cũng cần phối hợp linh hoạt các kỹ năng,
không nên quá cứng nhắc. Có thể đi theo trình tự các bước như sau:
- Bước 1: Giải thích, làm rõ vấn đề cần nghị luận nếu thấy cần thiết.
- Bước 2: Phân tích vai trò, ý nghĩa của vấn đề xã hội được đề cập.
- Bước 3: Chỉ ra những biểu hiện đa dạng phong phú của vấn đề xã hội đó
trong đời sống hiện nay.
- Bước 4: Nêu được những suy nghĩ cá nhân của người viết về vấn đề xã
hội đó.
9

9


Sau đây là các ví dụ tiêu biểu.
VD 1: Từ bài thơ Tiến sĩ giấy của Nguyễn Khuyến, anh/chị hãy viết bài
văn bàn về danh và thực trong cuộc sống hiện nay.
- Bước 1: Giải thích qua hai khái niệm danh và thực.
- Bước 2: Vai trò ý nghĩa của danh và thực trong cuộc sống của mỗi con
người và đối với đời sống xã hội: danh và thực có ý nghĩa như thế nào? Danh và
thực có mối quan hệ ra sao? Danh và thực cái nào là quyết định?

tỉnh ngộ, đeo lại chiếc nhẫn vào tay, và bắt đầu đối mặt giải quyết tất cả mọi
chuyện.. Tuy vậy khi viết bài, học sinh không nhất thiết phải nêu được đúng ý
trong văn bản. Đó cũng chỉ là câu hỏi phụ, trọng tâm của bài làm là phát biểu
được những suy nghĩ về ý nghĩa của câu chuyện. Cụ thể như sau:
- Bước 1: Làm rõ vấn đề cần nghị luận
+ Cuộc sống là vô vàn những khó khăn thử thách, nhưng chỉ cần con
người có cái nhìn đúng đắn và luôn kiên trì, nỗ lực thì mọi khó khăn đều sẽ được
giải quyết.
+ Khó khăn thử thách tồn tại trong cuộc sống không đáng sợ bằng sự mệt
mỏi, yếu đuối tồn tại trong tâm hồn con người. Vì vậy con người phải biết kiên
nhẫn và rèn luyện để có sức mạnh đối mặt vượt lên chính mình. Khi đó mọi việc
đều trở nên thông tỏ.
- Bước 2: Trình bày suy nghĩ về vai trò của ý chí nghị lực của con người
khi đối mặt với khó khăn:
- Trước những khó khăn trong cuộc sống, con người cần có cách nhìn
thoáng, luôn hướng về phía trước với tinh thần : mọi chuyện rồi cũng sẽ qua.
- Suy nghĩ về vai trò của ý chí, nghị lực của con người trong việc đối mặt
với những những cảm xúc tiêu cực của bản thân
- Bước 3: Chỉ ra sự thống nhất giữa các phương diện đó trong việc giúp
con người gặt hái được thành công trong công việc và trong cuộc sống.
- Bước 4: Mở rộng vấn đề và liên hệ bản thân
+ Nghĩ rằng mọi chuyện sẽ qua không đồng nhất với thái độ buông xuôi
hay trông chờ, ỷ lại vào hoàn cảnh mà phải tích cực chủ động giải quyết mọi rắc
rối bằng toàn bộ khả năng của mình.
+ Khi khó khăn được giải quyết, con người cũng cần nhìn nhận xem xét
toàn diện để đúc rút kinh nghiệm cho bản thân mình đồng thời rèn luyện thêm
bản lĩnh để đối mặt với những thử thách tiếp theo.
III. PHẦN KẾT LUẬN
11