BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRẦN THỊ THÚY

VẬN DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY VÀO DẠY HỌC
CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN” VẬT LÝ
LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Nghệ An, 2015


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRẦN THỊ THÚY

VẬN DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY VÀO DẠY HỌC
CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN” VẬT LÝ
LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lý luận và PPDH bộ môn Vật lí
Mã số: : 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học
TS. NGUYỄN THỊ NHỊ


Cuối cùng, xin bày tỏ lòng biết ơn đối với gia đình, bạn bè đã giúp đỡ, động
viên trong việc học tập và hoàn thành luận văn.

Tác giả luận văn

Trần Thị Thúy


iii

MỤC LỤC
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO...................................................................................................i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.......................................................................................viii
DANH MỤC HÌNH VẼ BẢNG BIỂU.......................................................................................ix
DANH MỤC ĐỒ THỊ..........................................................................................................xiv
MỞ ĐẦU.............................................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài............................................................................................................1
2. Mục đích nghiên cứu.....................................................................................................3
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu.....................................................................................3
4. Giả thuyết khoa học.....................................................................................................3
5. Nhiệm vụ nghiên cứu...................................................................................................3
7. Đóng góp mới của luận văn............................................................................................4
8. Cấu trúc luận văn...........................................................................................................5
CHƯƠNG 1.........................................................................................................................6
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY VÀO DẠY HỌC
VẬT LÝ Ở TRƯỜNG THPT....................................................................................................6
1.1. Khái niệm về bản đồ tư duy........................................................................................6
1.1.1. Khái quát về tư duy....................................................................................................6
1.1.1.1.Tư duy là gì? ................................................................................................................................6


1.2.2. Tác dụng bản đồ tư duy trong hoạt động học............................................................22
1.2.3. Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các loại bài học Vật lý ở trường phổ thông ......23
1.2.3.1. Bài học xây dựng kiến thức mới................................................................................................23
1.2.3.2. Bài học luyện tập.......................................................................................................................24
1.2.3.3. Bài học thực hành......................................................................................................................25
1.2.3.4. Bài học ôn tập, tổng kết hệ thống kiến thức.............................................................................26

Trong dạy học, hệ thống hóa kiến thức có vai trò rất quan trọng, giúp người học hình
dung tri thức trong mối quan hệ biện chứng với các tri thức khác trong cùng một chủ đề
hoặc một nội dung nào đó. Việc hệ thống hóa kiến thức đòi hỏi khả năng khái quát hóa,
đồng thời phải có hiểu biết nhất định về kiến thức đó. Như vậy, dùng hệ thống hóa kiến
thức không những giúp người học ôn tập mà còn có thể kiểm tra trình độ, thói quen tư
duy của người học khi yêu cầu họ tự mình hệ thống hóa một phạm vi tri thức nào đó. 26
Sử dụng Bản đồ tư duy để hệ thống hóa kiến thức, với cùng một chủ đề, mỗi người lại
thiết kế một bản đồ khác nhau cả về nội dung và hình thức tùy thuộc vào thói quen tư
duy và trình độ cuả người thiết kế. Bản đồ tư duy sẽ trở nên sinh động, dễ sử dụng và
dễ ghi nhớ hơn nhờ những nội dung được thay thế bằng những minh họa đặc trưng..26
Cấu trúc bài học ôn tập, tổng kết hệ thống hóa kiến thức...............................................26


v

- Giáo viên vẽ Bản đồ tư duy, học sinh thuyết minh, hoặc.............................................26
- Học sinh vừa vẽ, vừa thuyết minh Bản đồ tư duy, giáo viên nhận xét, bổ sung, hoàn
thiện Bản đồ tư duy.........................................................................................................26
1.3. Những định hướng thiết kế và sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học Vật lý..........26
1.3.1. Nguyên tắc sử dụng Bản đồ tư duy hỗ trợ dạy học Vật lý...........................................26
1.3.2. Quy trình thiết kế bài học với sự hỗ trợ của Bản đồ tư duy........................................28
1.4.1. Những thuận lợi trong việc dạy học với sự hỗ trợ của Bản đồ tư duy.........................32


Hình 2.2 : Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Động lượng,.........................................47
định luật bảo toàn động lượng”......................................................................................47
Hình 2.3 : Vẽ bằng phần mềm máy tính Bản đồ tư duy cho bài :....................................48
“Công và công suất”.........................................................................................................48
Hình 2.4 Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Công và công suất”................................48
Hình 2.5 Vẽ bằng phần mềm máy tính Bản đồ tư duy cho bài : “Động năng”.................49
Hình 2.6 Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Động năng”...........................................49
Hình 2.7 Vẽ bằng phần mềm máy tính Bản đồ tư duy cho bài : “Thế năng ”..................50
.........................................................................................................................................50
Hình 2.8 Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Thế năng ”...........................................50
Hình 2.9 Vẽ bằng phần mềm máy tính Bản đồ tư duy cho bài :“ Cơ năng ”..................51
Hình 2.10 Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Cơ năng ”............................................51
2.2.1. Bản đồ tư duy chương cho bài tổng kết, ôn tập.........................................................52

Hình 2.11 Bản đồ tư duy cho bài : “ Tổng kết, ôn tập ”..................................................52
2.3. Thiết kế tiến trình dạy học một số bài học điển hình chương

“Các định luật bảo

toàn” Vật lý 10 THPT........................................................................................................52
2.3.1 Bài học xây dựng kiến thức mới...............................................................................53

Hình vẽ 2.12.....................................................................................................................54
GV : Hình vẽ 2 .13............................................................................................................55
Hình vẽ 2.14....................................................................................................................56
2.3.2.Bài học luyện tập giải bài tập vật lý............................................................................56

- Hình vẽ 2.15...................................................................................................................58
Hình vẽ 2.16.....................................................................................................................58

KẾT LUẬN CHUNG.............................................................................................................76
TÀI LIỆU THAM KHẢO.......................................................................................................78


viii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ĐC

:

Đối chứng

GV

:

Giáo viên

HS

:

Học sinh

NXB

:

Nhà xuất bản


TP. HCM

:

Thành phố Hồ Chí Minh

SGK

:

Sách giáo khoa

NXBGD

:

Nhà xuất bản giáo dục


ix

DANH MỤC HÌNH VẼ BẢNG BIỂU
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO...................................................................................................i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.......................................................................................viii
DANH MỤC HÌNH VẼ BẢNG BIỂU.......................................................................................ix
DANH MỤC ĐỒ THỊ..........................................................................................................xiv
MỞ ĐẦU.............................................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài............................................................................................................1


1.1.6. Nguyên tắc xây dựng bản đồ tư duy .........................................................................17
1.1.6.1. Nhấn mạnh................................................................................................................................17
1.1.6.2. Liên kết......................................................................................................................................18
1.1.6.3. Mạch lạc....................................................................................................................................19
1.1.6.4. Trình tự phân cấp.....................................................................................................................20
1.1.6.5. Trình tự đánh số........................................................................................................................20

1.2. Sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học......................................................................20
1.2.1. Tác dụng Bản đồ tư duy trong hoạt động dạy............................................................20
1.2.1.1.Soạn ghi chú cho bài giảng.........................................................................................................20
1.2.1.2.Xây dựng các kế hoạch cho năm học.........................................................................................21

1.2.2. Tác dụng bản đồ tư duy trong hoạt động học............................................................22
1.2.3. Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các loại bài học Vật lý ở trường phổ thông ......23
1.2.3.1. Bài học xây dựng kiến thức mới................................................................................................23
1.2.3.2. Bài học luyện tập.......................................................................................................................24
1.2.3.3. Bài học thực hành......................................................................................................................25
1.2.3.4. Bài học ôn tập, tổng kết hệ thống kiến thức.............................................................................26

Trong dạy học, hệ thống hóa kiến thức có vai trò rất quan trọng, giúp người học hình
dung tri thức trong mối quan hệ biện chứng với các tri thức khác trong cùng một chủ đề
hoặc một nội dung nào đó. Việc hệ thống hóa kiến thức đòi hỏi khả năng khái quát hóa,
đồng thời phải có hiểu biết nhất định về kiến thức đó. Như vậy, dùng hệ thống hóa kiến
thức không những giúp người học ôn tập mà còn có thể kiểm tra trình độ, thói quen tư
duy của người học khi yêu cầu họ tự mình hệ thống hóa một phạm vi tri thức nào đó. 26
Sử dụng Bản đồ tư duy để hệ thống hóa kiến thức, với cùng một chủ đề, mỗi người lại
thiết kế một bản đồ khác nhau cả về nội dung và hình thức tùy thuộc vào thói quen tư
duy và trình độ cuả người thiết kế. Bản đồ tư duy sẽ trở nên sinh động, dễ sử dụng và
dễ ghi nhớ hơn nhờ những nội dung được thay thế bằng những minh họa đặc trưng..26

2.2.Thiết kế các bản đồ tư duy chương “Các định luật bảo toàn”

Vật lý lớp 10

THPT.................................................................................................................................46
2.2.1.Bản đồ tư duy cho các bài học xây dựng kiến thức mới..............................................46

Hình 2.1 Vẽ bằng phần mềm máy tính Bản đồ tư duy cho bài: ......................................47
“Động lượng, định luật bảo toàn động lượng”...............................................................47


xii

Hình 2.2 : Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Động lượng,.........................................47
định luật bảo toàn động lượng”......................................................................................47
Hình 2.3 : Vẽ bằng phần mềm máy tính Bản đồ tư duy cho bài :....................................48
“Công và công suất”.........................................................................................................48
Hình 2.4 Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Công và công suất”................................48
Hình 2.5 Vẽ bằng phần mềm máy tính Bản đồ tư duy cho bài : “Động năng”.................49
Hình 2.6 Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Động năng”...........................................49
Hình 2.7 Vẽ bằng phần mềm máy tính Bản đồ tư duy cho bài : “Thế năng ”..................50
.........................................................................................................................................50
Hình 2.8 Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Thế năng ”...........................................50
Hình 2.9 Vẽ bằng phần mềm máy tính Bản đồ tư duy cho bài :“ Cơ năng ”..................51
Hình 2.10 Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Cơ năng ”............................................51
2.2.1. Bản đồ tư duy chương cho bài tổng kết, ôn tập.........................................................52

Hình 2.11 Bản đồ tư duy cho bài : “ Tổng kết, ôn tập ”..................................................52
2.3. Thiết kế tiến trình dạy học một số bài học điển hình chương


3.4. Tiến hành thực nghiệm sư phạm..............................................................................67
3.5. Kết quả thực nghiệm sư phạm.................................................................................67
3.5.1. Đánh giá định tính (Phân tích kết quả thực nghiệm)..................................................67
3.5.2. Đánh giá định lượng.................................................................................................68

Bảng 3.1. Bảng thống kê các điểm số kết quả bài kiểm tra..............................................69
Bảng 3.2. Bảng phân phối tần suất...................................................................................70
Đồ thị 3.1. Đồ thị phân phối tần suất...............................................................................70
Bảng 3.3. Bảng phân phối tần suất tích luỹ.....................................................................71
Đồ thị 3.2. Đồ thị phân phối tần suất tích luỹ.................................................................71
Biểu đồ 3.2. Phân phối tần suất tích luỹ...........................................................................71
Bảng 3.4. Bảng thông số thống kê....................................................................................72
KẾT LUẬN CHUNG.............................................................................................................76
TÀI LIỆU THAM KHẢO.......................................................................................................78


xiv

DANH MỤC ĐỒ THỊ
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO...................................................................................................i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.......................................................................................viii
DANH MỤC HÌNH VẼ BẢNG BIỂU.......................................................................................ix
DANH MỤC ĐỒ THỊ..........................................................................................................xiv
MỞ ĐẦU.............................................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài............................................................................................................1
2. Mục đích nghiên cứu.....................................................................................................3
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu.....................................................................................3
4. Giả thuyết khoa học.....................................................................................................3
5. Nhiệm vụ nghiên cứu...................................................................................................3

1.1.6.3. Mạch lạc....................................................................................................................................19
1.1.6.4. Trình tự phân cấp.....................................................................................................................20
1.1.6.5. Trình tự đánh số........................................................................................................................20

1.2. Sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học......................................................................20
1.2.1. Tác dụng Bản đồ tư duy trong hoạt động dạy............................................................20
1.2.1.1.Soạn ghi chú cho bài giảng.........................................................................................................20
1.2.1.2.Xây dựng các kế hoạch cho năm học.........................................................................................21

1.2.2. Tác dụng bản đồ tư duy trong hoạt động học............................................................22
1.2.3. Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các loại bài học Vật lý ở trường phổ thông ......23
1.2.3.1. Bài học xây dựng kiến thức mới................................................................................................23
1.2.3.2. Bài học luyện tập.......................................................................................................................24
1.2.3.3. Bài học thực hành......................................................................................................................25
1.2.3.4. Bài học ôn tập, tổng kết hệ thống kiến thức.............................................................................26

Trong dạy học, hệ thống hóa kiến thức có vai trò rất quan trọng, giúp người học hình
dung tri thức trong mối quan hệ biện chứng với các tri thức khác trong cùng một chủ đề
hoặc một nội dung nào đó. Việc hệ thống hóa kiến thức đòi hỏi khả năng khái quát hóa,
đồng thời phải có hiểu biết nhất định về kiến thức đó. Như vậy, dùng hệ thống hóa kiến
thức không những giúp người học ôn tập mà còn có thể kiểm tra trình độ, thói quen tư
duy của người học khi yêu cầu họ tự mình hệ thống hóa một phạm vi tri thức nào đó. 26
Sử dụng Bản đồ tư duy để hệ thống hóa kiến thức, với cùng một chủ đề, mỗi người lại
thiết kế một bản đồ khác nhau cả về nội dung và hình thức tùy thuộc vào thói quen tư
duy và trình độ cuả người thiết kế. Bản đồ tư duy sẽ trở nên sinh động, dễ sử dụng và
dễ ghi nhớ hơn nhờ những nội dung được thay thế bằng những minh họa đặc trưng..26
Cấu trúc bài học ôn tập, tổng kết hệ thống hóa kiến thức...............................................26


xvi

THPT.................................................................................................................................46
2.2.1.Bản đồ tư duy cho các bài học xây dựng kiến thức mới..............................................46

Hình 2.1 Vẽ bằng phần mềm máy tính Bản đồ tư duy cho bài: ......................................47
“Động lượng, định luật bảo toàn động lượng”...............................................................47


xvii

Hình 2.2 : Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Động lượng,.........................................47
định luật bảo toàn động lượng”......................................................................................47
Hình 2.3 : Vẽ bằng phần mềm máy tính Bản đồ tư duy cho bài :....................................48
“Công và công suất”.........................................................................................................48
Hình 2.4 Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Công và công suất”................................48
Hình 2.5 Vẽ bằng phần mềm máy tính Bản đồ tư duy cho bài : “Động năng”.................49
Hình 2.6 Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Động năng”...........................................49
Hình 2.7 Vẽ bằng phần mềm máy tính Bản đồ tư duy cho bài : “Thế năng ”..................50
.........................................................................................................................................50
Hình 2.8 Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Thế năng ”...........................................50
Hình 2.9 Vẽ bằng phần mềm máy tính Bản đồ tư duy cho bài :“ Cơ năng ”..................51
Hình 2.10 Vẽ thủ công Bản đồ tư duy cho bài : “Cơ năng ”............................................51
2.2.1. Bản đồ tư duy chương cho bài tổng kết, ôn tập.........................................................52

Hình 2.11 Bản đồ tư duy cho bài : “ Tổng kết, ôn tập ”..................................................52
2.3. Thiết kế tiến trình dạy học một số bài học điển hình chương

“Các định luật bảo

toàn” Vật lý 10 THPT........................................................................................................52
2.3.1 Bài học xây dựng kiến thức mới...............................................................................53


Bảng 3.1. Bảng thống kê các điểm số kết quả bài kiểm tra..............................................69
Bảng 3.2. Bảng phân phối tần suất...................................................................................70
Đồ thị 3.1. Đồ thị phân phối tần suất...............................................................................70
Bảng 3.3. Bảng phân phối tần suất tích luỹ.....................................................................71
Đồ thị 3.2. Đồ thị phân phối tần suất tích luỹ.................................................................71
Biểu đồ 3.2. Phân phối tần suất tích luỹ...........................................................................71
Bảng 3.4. Bảng thông số thống kê....................................................................................72
KẾT LUẬN CHUNG.............................................................................................................76
TÀI LIỆU THAM KHẢO.......................................................................................................78


1

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Chúng ta đang sống trong thế kỷ 21, thế kỷ của công nghệ thông tin và
truyền thông. Thế giới chuyển dần từ nền văn minh công nghiệp sang nền văn
minh công nghệ thông tin.Với khối lượng kiến thức đồ sộ, cung cấp cho nhân
loại, làm thay đổi bộ mặt của xã hội. Sự phát triển đó, đã tạo nên những điều
kiện thuận lợi, đồng thời đặt ra những thách thức mới trong xu thế hội nhập
toàn cầu. Đòi hỏi đất nước phải đào tạo những thế hệ trẻ thông minh, năng
động, sáng tạo.
Do đó, đổi mới phương pháp dạy học là nhiệm vụ quan trọng, hàng đầu
của ngành giáo dục. Nhằm đáp ứng những nhu cầu mới của xã hội về đào tạo
nguồn nhân lực, trong đó đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lý là một
trong những vấn đề được quan tâm nhiều. Nhiệm vụ của người giáo viên là
mở rộng trí tuệ, hình thành năng lực, kỹ năng cho học sinh, chứ không phải
làm đầy trí tuệ của các em, bằng cách truyền thụ những kiến thức đã có. Việc
mở rộng trí tuệ của học sinh đòi hỏi giáo viên phải biết cách dạy cho học sinh

tích cực hoạt động nhận thức, phát triển khả năng tư duy học sinh trong dạy
học môn Vật lý.
Chương “Các định luật bảo toàn” Vật lý lớp 10 THPT có vai trò quan
trọng vì đó là phần kiến thức được ứng dụng rộng rãi trong kỹ thuật và đời
sống. Sử dụng bản đồ tư duy tổ chức dạy học cho phần kiến thức này không
chỉ phát huy cao độ tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, xây dựng niềm
tin về bản chất khoa học trong việc ứng dụng các kỹ thuật vật lí trong đời
sống và sản xuất mà còn hình thành cho học sinh phương pháp ghi chép, ghi
nhớ, sắp xếp các ý tưởng một cách khoa học. Hơn nữa vận dụng kiến thức
chương “Các định luật bảo toàn” để giải một số bài tập một cách đơn giản và
ngắn gọn hơn. Vì vậy học sinh cần nắm rõ lý thuyết một cách chắc chắn.


3

Xuất phát từ những lý do trên tôi chọn vấn đề nghiên cứu là “Vận dụng
bản đồ tư duy vào dạy học chương “Các định luật bảo toàn” Vật lý lớp
10 THPT”
2. Mục đích nghiên cứu
Vận dụng bản đồ tư duy vào dạy học chương “Các định luật bảo toàn”
Vật lý lớp 10 THPT nhằm phát huy tính tích cực của học sinh từ đó nâng
cao chất lượng dạy học chương này nói riêng, dạy học vật lý THPT nói
chung.
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu
+ Bản đồ tư duy
+ Hoạt động dạy học Vật lý với bản đồ tư duy ở trường THPT
- Phạm vi nghiên cứu
+ Học sinh lớp 10 THPT
+ Chương “Các định luật bảo toàn” Vật lý lớp 10 THPT

- Tìm hiểu hoạt động day học thông qua trao đổi với học sinh và giáo
viên, dự giờ, phân tích để đánh giá hiệu quả trong học tập môn Vật lí, mức độ
hứng thú của học sinh trong học tập đối với môn Vật lí nói chung và các bài
mà đề tài chọn nói riêng tại trường THPT.
- Điều tra việc sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học nói chung và dạy
học vật lí nói riêng ở trường trung học phổ thông
- Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở các trường THPT có đối chứng để
kiểm tra giả thuyết khoa học về: tính khả thi, tính đúng đắn mà giả thuyết nêu
ra.
6.3. Phương pháp thống kê toán học
Sử dụng các phương pháp thống kê, mô tả toán học để trình bày kết quả
thực nghiệm sư phạm.
7. Đóng góp mới của luận văn
7.1. Về lý luận
- Hệ thống hóa cơ sở lý luận của việc vận dụng bản đồ tư duy vào dạy
học Vật lý ở trường THPT.


5

7.2. Về thực tiễn
- Thiết kế được hệ thống gồm 12 Bản đồ tư duy hỗ trợ dạy học chương
“Các định luật bảo toàn” Vật lý 10 THPT. ( Cả bằng máy và bằng thủ công vẽ
tay )
- Thiết kế được 3 giáo án dạy học các kiến thức cụ thể của chương “Các
định luật bảo toàn” Vật lý lớp 10 THPT có sử dụng hệ thống Bản đồ tư duy
đã thiết kế.
8. Cấu trúc luận văn
Mở đầu (5 trang)
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng Bản đồ tư duy