Tâm lý học đại cương Lớp: N02_Nhóm 1

MỞ ĐẦU:
Nhân cách luôn là một đề tài nghiên cứu mang ý nghĩa xã hội sâu sắc, từ rất
lâu, ngành khoa học này đã phát triển và trở thành đề tài quan trọng. Đặc biệt là về
các yếu tố hình thành và phát triển của nhân cách luôn có rất nhiều quan điểm khác
nhau xung quanh vấn đề này. Ở phương Tây, người ta thường chia các yếu tố này
thành 2 loại, đó là nhóm yếu tố bẩm sinh- di truyền và nhóm các yếu tố dưỡng dục
(bao gồm các yếu tố như: môi trường, học tập,…), và con người được đặt tỏng mối
quan hệ là kết quả của sự tương tác của 2 nhóm yếu tố này. Khác với phương Tây,
ở các nước phương Đông nói chung và theo quan điểm tiếp nhận của các nhà tâm
lý học ở Việt Nam nói riêng thì các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát
triển của nhân cách lại được chia thành 5 nhân tố khác nhau, theo đó thì vai trò của
mỗi nhân tố sẽ khác nhau, được thể hiện ở mỗi góc độ và mức độ khác nhau. Để
phân tích nội dung này, em xin được đưa ra đề tài nghiên cứu trong bài luận này
như sau: “Phân tích vai trò của các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và
phát triển nhân cách; liên hệ thực tiễn”.
NỘI DUNG:
I. Khái quát chung về nhân cách:
1. Khái niệm nhân cách:
Nhà tâm lý học Xô Viết nổi tiếng X.L.Rubinstein đã viết: “con người là cá tính
do nó có những thuộc tính đặc biệt, không lặp lại, con người là nhân cách do nó xác
định được quan hệ của mình với những người xung quanh một cách có ý thức”. Có
nhiều định nghĩa khác nhau về nhân cách những có thể thấy được nhân cách được
xác định như là một hệ thống các quan hệ của con người đối với thế giới xung
quanh và đối với bản thân mình. Nhân cách được hình thành và phát triển như
những quan hệ xã hội mà trong đó cá nhân đang lớn lên và đang được biến đổi, bắt
đầu quá trình hoạt độngc ủa mình. Chính trong quá trình hình thành và phát triển
nhân cách của con người, các đặc điểm của họ với tư cách là cá tính được biến đổi
và trở thành những đặc điểm mang tính đích thực, tính xã hội- đạo đức.
1

sự hoàn thiện các giác quan, sự phối hợ vân động.
- Sự phát triển về mặt tâm lý: biểu hiện ở sự biến đổi cơ bản trong các quá trình
nhận thức, xúc cảm, ý chí, sự hình thành các thuộc tính tâm lý mới của nhận thức.
2


Tâm lý học đại cương Lớp: N02_Nhóm 1

- Sự phát triển về mặt xã hội: biểu hiện ở thái độ, hành vi ứng xử trong các mối
quan hệ xã hội, ở việc tích cực, tự giác tham gia các hoạt động xã hội.
Như vậy, có thể thấy được sự phát triển nhân cách là quá trình biến đổi cả về
thể chất, tinh thần, cả về lượng và chất của các mặt trên.
II. Vai trò của các yêu tố đối với sự hình thành và phát triển nhân cách:
Vai trò của các nhân tố là khác nhau, và nó luôn có sự bổ sung thống nhất với
nhau, với mỗi vai trò em xin đưa ra các liên hệ thực tiễn cụ thể:
1.

Yếu

tố

di

truyền

bẩm

sinh.

Bẩm sinh- di truyền là những đặc điểm giải phẩu sinh lý của hệ thần kinh và các

việc lựa chọn học sinh bồi dưỡng đã thấy được vai trò quan trọng của tố chất thông
minh sẵn có trong học sinh đó. Có thể thấy được vai trò quan trọng của yếu tố di
truyền- bẩm sinh trong tình huống này.
Và tại sao trong một số gia đình liên tục xuất hiện nhiều người tài trong nhiều
thế hệ nối tiếp nhau? Đó cũng là quá trình hình thành nhân cách theo bẩm sinh di
truyền. Nếu như trong gia đình, cha và mẹ đều là người tài giỏi thì đó là yếu tố giúp
con

mình

noi

theo.

Một em học sinh được kế thừa yếu tố di truyền của mẹ là đàn giỏi thì đó chỉ là tiền
đề cơ sở, nếu không tạo điều kiện cho em học đàn để phát huy năng khiếu, và bản
thân em đó cũng không tích cực học tập thì cũng sẽ không trở thành một người đàn
giỏi được...
Tuy nhiên, cũng cần phê phấn một số quan niệm sai lầm khi nhìn nhận về vai
trò của di truyền với sự phát triển nhân cách như: “Nhân cách là một tiến trình có
tính chất tiền định” ví dụ: cha mẹ sinh con, trời sinh tính. Hay quan điểm phân biệt
chủng tộc; ví dụ: con vua thì lại làm vua; Hay quan điểm xem nhẹ, hạ thấp vai trò
của yếu tố di truyền; ví dụ: quan điểm “trẻ em như một tờ giấy trắng, nhà giáo dục
có thể vẽ bất kỳ cái gì cũng được”.
Xung quanh vấn đề này cũng có nhiều quan điểm khác nhau về vai trò của yếu
tố di truyền- bẩm sinh đối với sự hình thành và phát triển nhân cách. Như: yếu tố di
truyền không phải là yếu tố quyết định, mà là do các yêu tố khác quyết định đến sự
hình thành và phát triển nhân cách; hay cũng có quan điểm cho rằng yếu tố nào
cũng quan trọng đối với sự hình thành và phát triển nhân cách. Với mỗi quan điểm
họ đưa ra các dẫn chứng để chứng minh, nhưng dù thế nào thì cũng ko thể phủ


phá

vỡ

nhân

cách.

Ví dụ: Một đứa trẻ sinh ra trong một gia đinh nông thôn nghèo, cuộc sống hằng
ngay luôn gắn liền với những công việc đồng áng, với làng xóm, đồng ruộng, hằng
ngày làm lụng, lao động như cắt cỏ, nuôi trồng, gặt hái, làm việc nhà, chăm trẻ,
mặc nhiên đứa trẻ lớn lên với một sự chăm chỉ, tần tảo, chịu thương chịu khó, biết
vượt qua hoàn cảnh, không sợ khó khăn, vất vả…Từ môi trường sống đã hình
thanh nên suy nghĩ, nhân cách trong con người, tạo thanh một nết lâu bền, bền
vững.
Như vậy, môi trường có vai trò gần như là quyết định đối với sự hình thành và
phát triển nhân cách. Dân gian ta có câu: “gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”. Một
câu khẳng định sự tác động mạnh mẽ của yếu tố môi trường đối với sự phát triển
nhân cách con người, chúng ta ở môi trường nào thì sẽ bị mang bản chất, khuynh
hướng phát triển của môi trường đó. Nếu môi trường tốt, lành mạnh thì nhân cách
5


Tâm lý học đại cương Lớp: N02_Nhóm 1

con người đó cũng sẽ phát triển theo khuynh hướng tốt, lành mạnh, tích cực; ngược
lại, nếu sống trong môi trường xấu, tiêu cực, không lành mạnh, nhiều tệ nạn thì
mặc nhiên con người đó cũng sẽ phát triển theo khuynh hướng tiêu cực. Nói như
vậy, không có nghĩa là phủ nhận yếu tố kiểm soát sự tác động của yếu tố môi

6


Tâm lý học đại cương Lớp: N02_Nhóm 1

- Giáo dục có thể bì đắp những thiếu hụt do bệnh tât đem lại cho con người.
Ví dụ: bằng những phương pháp giáo dục đặc biệt trẻ em và người lớn bị khuyết
tật, có thể khắc phục những chắc năng đã mất, hoặc có thể phát triển tài năng và
trí tuệ một cách bình thường. Chắng hạn, những đứa trẻ bị mù từ bé, nhờ giáo dục
mà khả năng âm nhạc của họ được phát huy và đã trở thành một tài năng âm nhạc
được nhiều người biết đến.
- Có thể uốn nắn sai lệch, uốn nắn những phẩm chất xấu, do tác động tự phát
của môi trường xã hội gây nên và làm cho nó phát triển theo chiều hướng mong
muốn của xã hội.
Ví dụ: Những học sinh có tư chất xấu do sống trong môi trường xấu từ bé,
nhưng nhờ sự giáo dục của nhà trường, cung với gia đình, những người thân thiết
xung quanh, đứa trẻ dần nhận thức được mình và có những thay đổi trong định
hướng cách sống, tương lại.
Hay ví dụ: Hồ Chí Minh có câu:
“Ngủ thì ai cũng như lương thiện
Tỉnh dậy phân ra kẻ dữ hiền
Hiền dữ phải đâu là tính sẵn
Phân fnhieeuf do giáo dục mà nên”
Qua đoạn thơ trên chúng ta có thể nhận thấy được tầm quan trọng của yếu tố
giáo dục. Giáo dục đóng vai trò chủ đạo trong quá trình hình thành và phát triển
nhân cách của cá nhân. Thông qua hoạt động giáo dục, cá nhân được tác động có
mục đích, có phương pháp và có kế hoạch để thay đổi theo những chuẩn mực,
giá trị xã hội quy định. Ba lực lượng giáo dục ảnh hưởng rất lớn đến sự hình
thành và phát triển nhân cách của trẻ là gia đình, nhà trường và xã hội. Ba lực
lượng trên phải phối hợp chặt chẽ trong việc giáo dục nhân cách lành mạnh cho

- Hoạt động là yếu tố quan trọng bậc nhất và mang tính chất quyết định đối với
sự hình thành và phát triển nhân cách. Khác với động vật, hoạt động của con
người là hoạt độngc ó mục đích, có ý thức. Hoạt động của con người được hình
thành và phát triển cùng với sự hình thành và phát triển của ý thức, là nguồn gốc
và nội dung của ý thức.
- Muốn hình thành nhân cách, con người phải tham gia vào các dạng hoạt động
khác nhau, trong đó đặc biệt chú ý tới hoạt đồng chủ đạo.
- Phải lựa chọn, tổ chức và hướng dẫn các hoạt động đảm bảo tính giáo dục và
8


Tâm lý học đại cương Lớp: N02_Nhóm 1

hiệu quả đối với việc hình thành và phát triển nhân cách.
- Việc đánh giá hoạt động là rất quan trọng trong việc hình thành nhân cách.
Việc đánh giá sẽ chuyển dần thành tự đánh giá, giúp con người thấm nhuần
những chuẩn mực, những biểu giá trị xã hội, trở thành lương tâm của con người.
Ví dụ: Cách dễ nhất để kết hợp cả việc học và chơi với nhau là nên thông qua
những hoạt động hàng ngày của trẻ em.
Trẻ có thể học được rất nhiều bài học thông qua việc phân loại quần áo. Hãy để
trẻ giúp mẹ phân loại những bộ quần áo lớn nhỏ, màu sắc quần áo cũng như kiểu
quần áo để mẹ đem đi giặt. Nếu trên một cái áo có in hình một chữ cái nào đó,
hãy chỉ cho bé biết đó là chữ gì. Và lần sau khi bé mặc chiếc áo đó bé sẽ nhận ra
ngay đó là chữ cái gì.
Tuy nhiên nếu trẻ không tham gia vui chơi với bạn bè, không bắt chước những
hành vi, cách xử sự của người lớn, không học tập thì trẻ sẽ không thể phát triển
đầy đủ những phẩm chất và năng lực của nhân cách. Vì vậy, người lớn cần phải
hướng dẫn, tổ chức và lôi kéo trẻ tham gia tích cực vào các hoạt động để giúp
hình thành và phát triển nhân cách trẻ.
5. Yếu tố giao tiếp:

KẾT LUẬN:
Nhân cách là một trong những vấn đề quan trọng trong Tâm lý học được các
nhà tâm lý cũng như các tác giả ở các lĩnh vực khoa học khác quan tâm nghiên
cứu. Từ khi sinh ra cho đến khi từ giã cõi đời, con người chúng ta trải qua những
giai đoạn phát triển khác nhau, đó là một phần kết quả của các yếu tố tác động
đến sự hình thành và phát triển nhân cách, điều đó cho thấy rõ được tác động
mạnh mẽ của các yếu tố này, một lần nữa khẳng định vai trò quan trọng của các
yếu tố trong sự hình thành và phát triển nhân cách.

10


Tâm lý học đại cương Lớp: N02_Nhóm 1

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình tâm lí học đại cương, Nxb. Công
an nhân dân, Hà Nội, 2011.
2. Vũ Dũng (chủ biên), Từ điển tâm lí học, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội,
2000.
3. Phạm Minh Hạc, Tuyển tập tâm lí học, Nxb. Giáo dục, Hà Nội, 2002.
4. Bùi Văn Huệ, Giáo trình tâm lí học, Nxb. Đại học Quốc gia, Hà Nội, 2000.

11


Tâm lý học đại cương Lớp: N02_Nhóm 1

MỤC LỤC\

12