BÀI TẬP HỌC KÌ LUẬT TÀI CHÍNH
May 8, 2012
MỤC LỤC:

Đề bài: Tìm hiểu về nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước
theo Luật ngân sách nhà nước và thực tiễn áp dụng.
A. Giới thiệu vấn đề:
Trong hoạt động của mỗi một nhà nước, ngân sách nhà nước chính là một
công cụ, phương tiện quan trọng nhất cho nhà nước thực hiện tốt chức năng
nhiệm vụ điều tiết nền kinh tế và quản lý xã hội. Muốn thực hiện tốt các nhiệm
vụ, chức năng đó, nhà nước luôn phải đảm bảo xây dựng được một hệ thống
ngân sách bền vững và cân đối. Bài viết sau đây đi tìm hiểu nguyên tắc cân đối
trong hoạt động ngân sách nhà nước theo Luật ngân sách nhà nước và thực tiễn
áp dụng nguyên tắc trong hoạt động ngân sách nhà nước.
B. Giải quyết vấn đề:

I.

NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ CÂN ĐỐI NGÂN SÁCH NHÀ
NƯỚC.
1. Ngân sách nhà nước.
a. Khái niệm ngân sách nhà nước.
Thứ nhất, về phương diện kinh tế, ngân sách nhà nước được hiểu là bảng
dự toán về các khoản thu và các khoản chi tiền tệ của một quốc gia, được cơ
quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thực hiện trong một khoảng thời hạn
nhất định, thường là một năm.
Thứ hai, xét về phương diện pháp lý, khái niệm ngân sách nhà nước được đề
cập tại Điều 1 Luật ngân sách nhà nước năm 2002 như sau: “Ngân sách nhà
nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước trong dự toán đã được các cơ
Page 1


nước với các loại ngân sách khác. Bên cạnh đó, ngân sách nhà nước cũng phản
ánh mối tương quan giữa cơ quan hành pháp và cơ quan lập pháp trong việc xây
dựng và thực hiện ngân sách thông qua trình tự cơ bản của quá trình xây dựng
và thực hiện ngân sách (Chính phủ-cơ quan hành pháp xây dựng kế hoạch ngân
sách để Quốc hội-cơ quan lập pháp thông qua sau đó Chính phủ sẽ phải thực
hiện theo kế hoạch đã được phê chuẩn đó).

Page 2


BÀI TẬP HỌC KÌ LUẬT TÀI CHÍNH
May 8, 2012
Ngân sách nhà nước mang tính pháp lý cao: Ngân sách nhà nước không
chỉ là một kế hoạch tài chính thông thường mà còn là một đạo luật. Xuất phát từ
vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển kinh tế, ổn định chính trị-xã hội
của ngân sách nhà nước nên cần phải có một cơ chế pháp lý hoàn chỉnh để ngân
sách nhà nước được thực hiện một cách thiết thực và hiệu quả nhất. Cơ chế pháp
lý đó chỉ có thể được tạo ra thông qua quá trình “luật hóa” bản dự toán ngân
sách nhà nước để nó có giá trị pháp lý như một đạo luật, được đảm bảo thực thi
bằng quyền lực của nhà nước đối với tất cả các chủ thể liên quan; giúp cơ quan
quyền lực đại diện cho nhân dân cả nước là Quốc hội kiểm soát quá trình thực
hiện thu chi của Chính phủ, bảo vệ lợi ích cho toàn thể nhân dân-đối tượng đóng
góp chủ yếu vào ngân sách nhà nước.
Ngân sách nhà nước phục vụ lợi ích chung của toàn thể quốc gia, không
phân biệt đối tượng thụ hưởng các lợi ích đó. Ngân sách nhà nước không chỉ
phục vụ cho các nhiệm vụ chi mang lại lợi ích kinh tế đơn thuần mà vì sự phát
triển của nền kinh tế của đất nước, vì lợi ích của các chủ thể trong xã hội thụ
hưởng ngân sách mà phải đáp ứng nhiều nhiệm vụ chi không mang lại lợi ích cụ
thể. Điều này làm nổi bật sự khác biệt giữa ngân sách nhà nước và ngân sách các
tổ chức kinh tế-cá nhân khác, bởi đối với một tổ chức kinh tế hay cá nhân, ngân

xã hội, được biểu hiện trên ba khía cạnh: Kích thích sự tăng trưởng kinh tế (vai
trò điều tiết trong lĩnh vực kinh tế), chống độc quyền; giải quyết các vấn đề xã
hội (điều tiết trong lĩnh vực xã hội); góp phần ổn định thị trường giá cả, chống
lạm phát (điều chỉnh trong lĩnh vực thị trường).
Ngân sách nhà nước được xây dựng và thực hiện trên tinh thần các nguyên
tắc cơ bản như sau:
Nguyên tắc ngân sách nhất niên: Nguyên tắc hàm chứa hai nội dung cơ
bản: Mỗi năm, Quốc hội sẽ biểu quyết ngân sách một lần theo kì hạn do luật
định và bản dự toán ngân sách nhà nước này chỉ có hiệu lực thi hành trong một
năm, Chính phủ là người chịu trách nhiệm thi hành bản dự toán này. Nguyên tắc
này đã được ghi nhận trong Luật Ngân sách nhà nước, nhằm mục đích giúp Nhà
nước kiểm soát kịp thời các khoản thu-chi của quốc gia, tránh sự lãng phí, tồn
đọng thu-chi qua các năm, đảm bảo dân chủ cho người dân bằng việc tham gia
quản trị nguồn tài chính của đất nước thông qua người đại diện là Quốc hội.
Nguyên tắc ngân sách đơn nhất: được hiểu thông thường là mọi khoản thu
và chi tiền tệ của quốc gia trong năm đều được trình bày trong một văn kiện duy
nhất là bản dự toán ngân sách được Chính phủ trình Quốc hội quyết định để thực
hiện. Tuy chưa có ghi nhận nào cụ thể về nguyên tắc này trong các quy định
pháp luật nhưng Luật ngân sách cũng đã có quy định “Quốc hội và hội đồng
nhân dân các cấp được quyền quyết định điều chỉnh dự toán ngân sách nhà nước
các cấp trong trường hợp cần thiết”, đây chính là một cách vận dụng linh hoạt
nguyên tắc này. Nguyên tắc được đặt ra nhằm mục tiêu đảm bảo tính khả thi cho
dự toán ngân sách nhà nước trong quá trình thực hiện, giúp cho cơ quan quyền
lực dễ dàng kiểm soát thống nhất và tập trung hoạt động của ngân sách nhà
nước. Trên cơ sở kế hoạch tập trung của ngân sách nhà nước sẽ có thể phát huy
những điểm mạnh, hạn chế những yếu kém trong dự toán ngân sách năm sau.

Page 4



mà Nhà nước huy động được tập trung vào ngân sách nhà nước trong một năm
và sự phân phối, sử dụng nguồn thu đó thỏa mãn nhu cầu chi tiêu của Nhà nước
trong năm đó.
Xét về góc độ tổng thể, cân đối ngân sách nhà nước phản ánh mối tương
quan giữa thu và chi trong một tài khóa. Nó không chỉ là sự tương quan giữa

Page 5


BÀI TẬP HỌC KÌ LUẬT TÀI CHÍNH
May 8, 2012
tổng thu và tổng chi mà còn thể hiện sự phân bổ hợp lý giữa cơ cấu các khoản
thu và cơ cấu các khoản chi của ngân sách nhà nước.
Xét về phương diện phân cấp quản lý nhà nước, cân đối ngân sách nhà
nước là cân đối về phân bổ và chuyển giao nguồn thu giữa các cấp ngân sách
nhà nước, giữa trung ương và địa phương và giữa các địa phương với nhau để
thực hiện các chức năng và nhiệm vụ được giao.
Cân đối ngân sách nhà nước không chỉ đơn thuần là sự cân bằng về số
lượng biểu hiện qua các con số giữa tổng thu và tổng chi, mà nó còn biểu hiện
qua các khía cạnh khác nhau.
Nói tóm lại, có thể hiểu cân đối ngân sách nhà nước là một bộ phận quan
trọng của chính sách tài khóa, phản ánh sự điều chỉnh mối quan hệ tương tác
giữa thu và chi ngân sách nhà nước nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế xã hội
mà Nhà nước đã đề ra trong từng lĩnh vực và địa bàn cụ thể.
b. Đặc điểm của cân đối ngân sách nhà nước.
Xem xét phân tích các khía cạnh cho thấy, cân đối ngân sách có những đặc
điểm như sau:
Cân đối ngân sách nhà nước phản ánh mối quan hệ giữa thu và chi ngân
sách nhà nước trong dự toán đã được đặt ra, thể hiện các mục tiêu chiến lược
kinh tế xã hội của quốc gia.

quan trọng và cần thiết giúp Nhà nước thực hiện các chức năng nhiệm vụ của
mình. Nó có vai trò quyết định đến vấn đề ổn định và phát triển của một quốc
gia, luôn được các quốc gia chú trọng và quan tâm thể hiện qua các quy định của
pháp luật về cân đối ngân sách. Với Việt Nam, một quốc gia đang phát triển theo
hướng hội nhập với cộng đồng kinh tế quốc tế, vấn đề cân đối ngân sách lại càng
quan trọng hơn bao giờ hết. Nhằm thực hiện có hiệu quả cân đối ngân sách nhà
nước, vấn đề cân đối ngân sách nhà nước đã được xây dựng thành nguyên tắc
ghi nhận trong Luật ngân sách nhà nước-đạo luật quy định chung nhất về các
vấn đề liên quan đến ngân sách.
Hoạt động ngân sách nhà nước, về bản chất chính là các hoạt động quản
lý trong quá trình thu chi ngân sách nhà nước. Dưới góc độ nghiên cứu của các
nhà khoa học kinh tế xã hội thì “nguyên tắc cân đối thu chi trong hoạt động
ngân sách nhà nước được hiểu là tư tưởng chủ đạo để cân đối các khoản thu,
chi trong quá trình xây dựng và thực hiện dự toán ngân sách nhà nước. Việc xây
dựng và thực hiện chỉ tiêu chi ngân sách nhà nước phải phù hợp với khả năng
thu của ngân sách nhà nước đồng thời việc xác định và thực hiện các khoản chi
phải phù hợp với tốc độ tăng trưởng kinh tế và có tích lũy” (Theo cuốn “Từ điển
giải thích từ ngữ luật học” (chuyên ngành luật kinh tế, luật môi trường, luật tài
chính ngân hàng năm 1999).

Page 7


BÀI TẬP HỌC KÌ LUẬT TÀI CHÍNH
May 8, 2012
Dưới góc độ luật thực định, nguyên tắc cân đối ngân sách nhà nước được
quy định cụ thể trong Luật ngân sách nhà nước năm 2002 như sau:
“Ngân sách nhà nước được cân đối theo nguyên tắc tổng số thu từ thuế,
phí, lệ phí phải lớn hơn tổng số chi thường xuyên và góp phần tích luỹ ngày
càng cao vào chi đầu tư phát triển; trường hợp còn bội chi, thì số bội chi phải

là việc khó tránh khỏi. Trong trường hợp này, nguyên tắc đưa ra yêu cầu phần
bội chi ngân sách bù đắp bởi nguồn vay trong nước hoặc nước ngoài thì phải
đảm bảo được sử dụng cho mục đích đầu tư phát triển chứ không được sử dụng
cho mục đích tiêu dùng. Tức là các khoản vay ngân sách nhà nước nhằm bù
khoản thu thiếu hụt không được sử dụng cho mục đích tiêu dùng không có tính
chất thu hồi vốn, mà phải dùng đầu tư phát triển tạo cơ sở vật chất hạ tầng kĩ
thuật cho nền kinh tế phát triển. Các khoản đầu tư đó sẽ đáp ứng yêu cầu thu hồi
vốn để phục vụ trả nợ khi đến hạn.
• Cơ sở của nguyên tắc
Muốn lí giải được cơ sở để các nhà làm luật đưa ra nguyên tắc cân đối
ngân sách như một nguyên tắc căn bản trong hoạt động ngân sách nhà nước, cần
phải có được cái nhìn tổng quan về các khoản thu và khoản chi được đề cập
trong nguyên tắc.
Thứ nhất, thuế, phí và lệ phí là một khoản thu nằm trong cơ cấu các khoản
thu của ngân sách nhà nước, ổn định, thường xuyên và chiếm tỉ trọng lớn trong
tổng thu ngân sách nhà nước. Trong đó thuế là nguồn thu chiếm tỷ trọng chủ yếu
trong tổng thu ngân sách nhà nước (khoảng 90%), mang tính pháp lý cao, được
quy định bằng các văn bản luật. Phí và lệ phí là các khoản thu mang tính chất
đối giá và hoàn trả trực tiếp khi tổ chức, cá nhân sử dụng các dịch vụ mà Nhà
nước đã sử dụng ngân sách để cung cấp, đầu tư. Ví dụ như viện phí là một khoản
thu mang tính chất đối giá và hoàn trả trực tiếp khi cá nhân sử dụng dịch vụ
khám chữa bệnh tại các cơ sở y tế, bệnh viện thuộc quyền quản lý, đầu tư từ
ngân sách của nhà nước.
Thứ hai, chi thường xuyên là các khoản chi mang tính định kì, lặp đi lặp
lại: chi cho các hoạt động sự nghiệp giáo dục, đào tạo, y tế, xã hội, văn hóa,
thông tin, văn học nghệ thuật, thể dục, thể thao, khoa học và công nghệ, chi cho
Page 9


BÀI TẬP HỌC KÌ LUẬT TÀI CHÍNH

Page
10


BÀI TẬP HỌC KÌ LUẬT TÀI CHÍNH
May 8, 2012
chiếm một phần nhỏ trong tổng thu ngân sách nhà nước, không có khả năng đáp
ứng được khoản chi thường xuyên khổng lồ của mỗi năm ngân sách. Trong
trường hợp này, để đảm bảo cho ngân sách cân bằng, không bội chi ngân sách,
yêu cầu “các khoản thu từ thuế, phí và lệ phí phải lớn hơn số chi thường xuyên
và góp phần tích lũy ngày càng cao vào chi đầu tư phát triển” là hoàn toàn hợp
lý để có thể tạo ra ngân sách cân đối.
Trường hợp các điều kiện kinh tế xã hội phát triển theo chiều hướng làm
bội chi ngân sách, nguyên tắc đặt ra là số bội chi phải nhỏ hơn số chi đầu tư phát
triển. Điều này đặt ra trên cơ sở nhằm đảm bảo cho nguồn lực ngân sách nhà
nước được tập trung ưu tiên cho các khoản chi đầu tư phát triển xây dựng cơ sở
hạ tầng kinh tế. Số bội chi ngân sách không thể lớn hơn số chi đầu tư phát triển
khiến cho nguồn lực ngân sách nhà nước sử dụng sang các mục đích khác ngoài
chi đầu tư phát triển nếu như xảy ra trường hợp số thu mang tính chất hoa lợi
nhỏ hơn số chi thường xuyên của ngân sách nhà nước.
Về khoản 2 Điều 8 Luật ngân sách nhà nước quy định “Bội chi ngân sách
nhà nước được bù đắp bằng nguồn vốn vay trong nước và nước ngoài. Vay bù
đắp bội chi ngân sách nhà nước phải đảm bảo nguyên tắc không sử dụng cho
tiêu dùng, chỉ được sử dụng cho mục đích phát triển và bảo đảm bố trí ngân
sách để chủ động trả nợ đến hạn” có thể hiểu như sau: Vay nợ là một trong
những hình thức huy động vốn ngân sách nhà nước hiệu quả, thu hút vốn cao để
tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước nhằm đầu tư cho các dự án, kế hoạch lớn
cần đến nguồn vốn ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, nguồn vốn vay trong nước
và nước ngoài này chỉ có thể để bù đắp bội chi ngân sách nhà nước cho mục
đích phát triển chứ không sử dụng vào mục đích tiêu dùng. Bởi lẽ, nếu các

sản của nhà nước, được thể hiện trong quỹ ngân sách nhà nước. Nói cách khác,
luật ngân sách được ban hành chính là để điều chỉnh các quan hệ xã hội phát
sinh trong quá trình thu nộp ngân sách nhà nước. Tất cả các hoạt động của ngân
sách nhà nước đều phải thực hiện theo các quy định bắt buộc của luật ngân sách.
Trong các quy định của luật ngân sách, như đã trình bày ở trên, xác định được
tầm quan trọng của vấn đề cân đối ngân sách nhà nước đối với sự tồn tại và phát
triển của một nền kinh tế quốc gia vững mạnh, các nhà làm luật đã đưa ra
nguyên tắc cân đối ngân sách nhà nước như một tư tưởng chủ đạo, kim chỉ nam
cho các hoạt động chủ yếu của ngân sách nhà nước. Với sự bảo đảm thực hiện
bằng quyền lực nhà nước, nguyên tắc được thể chế dưới dạng quy phạm pháp
Page
12


BÀI TẬP HỌC KÌ LUẬT TÀI CHÍNH
May 8, 2012
luật cụ thể, giúp các chủ thể liên quan đến ngân sách nhà nước dễ dàng áp dụng
vào quá trình tham gia ngân sách nhà nước. Nguyên tắc cũng đã thể hiện sự thận
trọng trong chính sách tài khóa của nhà nước ta trong bối cảnh nền kinh tế thị
trường đang có nhiều biến động, chịu nhiều ảnh hưởng, tác động của kinh tế thế
giới trong đó có cả tác động tích cực cũng như tiêu cực. Hướng đến cân đối ngân
sách nhà nước không chỉ là mục tiêu của riêng nước ta mà là mục tiêu hàng đầu
của bất cứ nhà nước nào, chính bởi vì vậy, việc đưa ra nguyên tắc cân đối ngân
sách nhà nước làm nguyên tắc căn bản cho mọi hoạt động của ngân sách nhà
nước quy định trong văn bản pháp luật đã tạo lập nền tảng pháp lý cho quá trình
thực hiện các nhiệm vụ, chức năng của nhà nước có sử dụng đến ngân sách, cải
thiện tình trạng thâm hụt ngân sách, tiến tới cân bằng ngân sách. Bên cạnh đó,
nguyên tắc cũng chính là phương hướng giúp phát triển nền tài chính công lành
mạnh làm động lực thúc đẩy đất nước đi lên hội nhập với kinh tế thế giới. Có thể
nói nguyên tắc cân đối ngân sách nhà nước được quy định trong văn bản luật có

hội, do vậy Chính phủ đã báo cáo và được Quốc hội chấp thuận tăng mức bội
chi không quá 7% GDP.
Kết quả thực hiện bội chi NSNN năm 2009 ở mức 6,9% GDP, trong phạm
vi Quốc hội cho phép, được sử dụng toàn bộ cho đầu tư phát triển theo đúng quy
định của Luật Ngân sách nhà nước, tập trung cho các công trình, dự án kích
thích kinh tế thực hiện trong năm 2009.
Năm 2010: Bội chi ngân sách nhà nước dự toán là 119.700 tỉ đồng, chiếm
6.2 %, nguồn bù đắp bội chi ngân sách vay trong nước là 98.700 tỉ đồng, vay
ngoài nước là 21.000 đồng. Sau quá trình thực hiện, cho thấy bội chi ngân sách
năm 2010 chiếm 5.8% GDP, giảm 0.4% so với dự toán.
Năm 2011: Bội chi ngân sách nhà nước dự toán là 120.600 tỷ đồng, chiếm
5.3 % GDP.
(Trích từ Báo cáo Ngân sách nhà nước hàng năm của Bộ tài chính).
Xem xét các bản dự toán ngân sách nhà nước qua các năm đồng thời kết
hợp với các kết quả báo cáo về tình trạng cân đối ngân sách nhà nước qua các
năm cho thấy, trong những năm qua chúng ta đã kiểm soát được mức độ bội chi
ngân sách ở mức giới hạn cho phép (tương đối ở mức 5% GDP trên năm, tùy
Page
14


BÀI TẬP HỌC KÌ LUẬT TÀI CHÍNH
May 8, 2012
theo điều kiện kinh tế xã hội thuận lợi và khó khăn theo từng năm) và nguồn vốn
vay chủ yếu là chi cho đầu tư phát triển. Ngoài ra, chúng ta cũng đã tích lũy
được một phần từ nguồn thu thuế, phí, lệ phí chi đầu tư phát triển. Trong vấn đề
xử lý bội chi ngân sách nhà nước, nguyên tắc cân đối ngân sách nhà nước đã
được triệt để áp dụng, xử lý các khoản thu ngân sách từ thuế, phí, lệ phí đã đáp
ứng được các khoản chi thường xuyên yêu cầu, số bội chi nhỏ hơn số chi đầu tư
phát triển. Những điều này có thể minh chứng qua các con số chi cho đầu tư

tắc để tiến tới cân đối ngân sách nhà nước, xây dựng ngân sách nhà nước vững
mạnh.

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Giáo trình Luật ngân sách nhà nước – Đại học Luật Hà Nội – NXB Tư
pháp – 2007.
Page
16


BÀI TẬP HỌC KÌ LUẬT TÀI CHÍNH
May 8, 2012
2. Giáo trình Luật ngân sách nhà nước – Đại học Luật Hà Nội – NXB Tư
pháp – 2005.
3. Đại học quốc gia Hà Nội, Giáo trình luật tài chính, Hà Nội, 2007.
4. Luật NSNN năm 2002.
5. Trường Đại học Luật Hà Nội, Từ điển giải thích thuật ngữ luật học
(Phần luật tài chính), Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, 1999.
6. http://www.mof.gov.vn/portal/page/portal/mof_vn/1351583/2126549/21
17088?7x259sag=7x259sag
7. http://tailieu.vn/xem-tai-lieu/de-tai-can-doi-ngan-sach-nha-nuoc-thuctrang-va-huong-hoan-thien-.367078.html
8. http://www.mof.gov.vn/portal/page/portal/mof_vn/1670950?
p_pers_id=&p_folder_id=2201649&p_recurrent_news_id=15240150

Page
17