Di n đàn....

Xã h i h c, s 2 - 1998 88

KH O SÁT M C
THÔNG

THEO DÕI CÁC PH

I CHÚNG

THÀNH PH

H

NG TI N TRUY N

CHÍ MINH
TR N H U QUANG

Ngoài vai trò là m t trung tâm kinh t quan tr ng c a khu v c các t nh phía Nam và c a c
n

c, thành ph H Chí Minh c ng đ ng th i còn là m t trung tâm thông tin và báo chí ( 1 ).

Có h c gi còn cho r ng đây là trung tâm báo chí l n nh t n

c, t t nhiên là n u ch xét v

m t báo in và g i đây là m t “thành ph báo chí” – n i mà ng



i công nhân hay viên ch c

c khi đi u ng cà – phê ho c n
i đ p xích lô, ng

i s a xe d c

i th h t tóc m i mê ng i xem báo trong lúc v ng khách, hay c nh bà bán
ch v a gi m t t báo v a bàn tán huyên thuyên v đi u gì đó v a đ c trên

báo v i b n hàng k bên.... thành ph H Chí Minh có m t m ng l

i s p báo ven đ

ng khá

dày đ c n m r i rác t i các qu n, huy n (thành ph hi n có kho ng 170 đ i lý phát hành báo,
kho ng 700 s p báo c đ nh và vài ngàn đi m bán báo l nh h n và ít c đ nh h n), và m t
l cl

ng hàng ch c ngàn ng

i bán báo d o đông đ o, trong đó ph n l n là tr em, len l i

kh p các hang cùng, ngõ h m đ bán báo.
Nét đ c đáo c a th tr
hàng ngày c a ng
ng



thành ph H Chí Minh

Vai trò “trung tâm kinh t ” c a thành ph Hò Chí Minh đã đ c xác đ nh t lâu, còn vai trò “trung tâm thôn
tin” thì m i đây, trong Ngh quy t s 16/NQ-TW ngày 25 – 12 – 1997 v vi c “ti p t c nâng cao ch t l ng và
hi u qu c a báo chí thành ph ” c a Ban Th ng v Thành y thành ph H Chí Minh, c ng có đo n nh c đ n
thành ph H Chí Minh v i t cách là “m t trung tâm thông tin... c a khu v c và c a c n c”.
2
Tr n B ch ng, “C m ngh v báo chí thành ph H Chí Minh n m 1996”. c san Ngh báo c a H i Nhà
báo thành ph H Chí Minh, Xuân inh S u, 1997. Tr.3
1

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c

www.ios.org.vn


89

Tr n H u Quang
in n và phát hành ra th tr
báo chí các lo i c a c n

ng g n n a tri u n b n, chi m kho ng 1/3 trong t ng s
c hàng ngày .

V i m t đ i ng kho ng 800 ng
các bái, đài trung

nb n

ph

ng và xã thu c 4 qu n, huy n c a thành ph trong đó có 3 qu n n i thành và 1 huy n

ngo i thành. Bài vi t sau đây s s d ng m t ph n k t qu c a cu c đi u tra này đ tr

ch t

kh o sát v các m c đ đ c báo, xem truy n hình và nghe đài phát thanh c a c dân thành
ph H Chí Minh sau đó xem xét m i t

ng quan gi a các m c đ theo dõi ba ph

ng ti n

này, và cu i cùng so sánh nh ng s li u c a cu c đi u tra này v i m t s cu c đi u tra tr
đây đ th tìm hi u đ ng thái phát tri n c a t ng ph

c

ng ti n truy n thông đ i chúng này qua

nh n th c và thái đ các gi i công chúng.
Do h n ch c a khuôn kh bài vi t này nên chúng tôi s không đ c p t i tình hình ng
đ c gì, xem gì và nghe gì c ng nh h th

i dân

ng đ c nh ng t báo nào và xem hay nghe nh ng



Cao đ ng và 1,6% còn mù ch . V ngh nghi p, trong m u đi u tra có 11,6% đang làm ngh

3

N m 1997, theo s li u c a C c Th ng kê thành ph H Chí Minh, thành ph H Chí Minh có t ng c ng
170,78 tri u n b n báo chí các lo i, t c là bình quân 0,47 tri u n b n m i ngày. Còn trên ph m vi c n c,
theo ông Bùi Huy Lan, V phó V Báo chí, B V n hóa – Thông tin, m i ngày có kho ng 1,5 tri u n b n báo
chí đ c in n và phát hành (xem Ki n th c ngày nay, s ra ngày 20 – 6 – 1997, trang 3).

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c

www.ios.org.vn


90 Kh o sát m c đ theo dõi các ph

ng ti n truy n thông…

và lao đ ng chân tay t do, 9,6% buôn bán nh , 6,6% làm nông nghi p, 13,9% n i tr , 9,0%
h u trí, già y u, 5,2% sinh viên và 6,7% h c sinh.
I. M c đ đ c báo
K t qu cu c đi u tra tháng 9 – 1997 cho bi t là ph n l n c dân trong m u đi u tra đ u tr
l i là ít nhi u có đ c báo (kho ng 65%), riêng s có đ c báo hàng ngày chi m 34% m u đi u
tra và s có đ c m i tu n vài l n là 25%.
B ng 1. M c đ đ c báo c a m u đi u tra c dân thành ph H Chí Minh t 16 tu i tr lên,
phân t theo đ a bàn c trú
N i thành

Ngo i thành


52

6,8

9,8

7,5

134

101

235

25,1

61,6

33,7

3

-

3

- Có đ c hàng ngày

- M i tu n vài l n

ng tuy t đ i, còn con s

c trình bày trong bày này, m i ô có hai con s : con s
hàng d

i là t l ph n tr m (%) – t l này đ

hàng
c tính

theo t ng c ng c a m i c t.
Ngu n s li u: Cu c đi u tra tháng 9 – 1997
B ng 1 cho th y có s chênh l ch r t rõ gi a c dân n i thành và c dân ngo i thành: n u có
t i 68% nh ng ng
con s này

iđ

ch i

n i thành có đ c báo hàng ngày ho c vài l n m i tu n thì

ngo i thành ch đ t 29%; đ ng th i có t i 62% ng

l i h u nh không đ c báo bao gi , trong khi t l này
dân c

iđ

ch i

l t l có đ c báo s còn th p h n n a.
K t qu đi u tra c ng cho bi t là nam gi i đ c báo hàng ngày nhi u h n n gi i (40% so v i
c l i, s không đ c báo n i n gi i đông h n nam gi i (43% so v i 24%).

28%) và ng
Nh ng ng

i có trình đ h c v n cao h n đ c báo th

ng xuyên h n so v i nh ng ng

h c v n th p h n: T l đ c báo hàng ngày là 69% n i s ng
đ ng, 47% n i s ng

i có

i có trình đ đ i h c và cao

i có trình đ h c v n c p III, 27% n i c p II và ch có 14% n i c p I.

Phân theo ngh nghi p, chúng ta th y nh ng ng

i làm các ngh lao đ ng trí óc và quán lý có

t l đ c báo hàng ngày cao nh t, 69% trong khi đó t l này ch đ t 21% n i công nhân, 28%
n i lao đ ng ti u th công nghi p và lao đ ng t do, 25% n i nh ng ng
ch có 11% n i nh ng ng

i buôn bán nh , và



thành ph H Chí Minh t 16 tu i tr lên là 26 phút. (T l này

Pháp vào n m 1990 là

(4)

kho ng 30 phút ).
Phân tích theo các phân t , chúng ta th y có nh ng khác bi t rõ nét v th i gian đ c báo hàng
ngày bình quân m i ng

i gi a các khu v c dân c đô th và nông thôn ( qu n 1 là 33

phút/ng

i, trong khi

phút/ng

i, còn n là 22 phút/ng

nh ng ng

i có trình đ

huy n Bình Chánh là 13 phút/ng

i), gi a nam so v i n , nam 30

i), gi a các nhóm trình đ h c v n (43 phút/ng

II.

ng ti n truy n thông…

M c đ xem truy n hình

Cu c đi u tra 9 – 1997 cho bi t có 70% c dân t 16 tu i tr lên trong m u đi u tra tr l i là
có xem tivi hàng ngày, 14% xem m i tu n vài l n, 3% xem m i tháng vài l n và ch có 13%
h u nh không xem.
B ng 2. M c đ xem truy n hình n i m u đi u tra c dân thành ph H Chí Minh t 16 tu i
tr lên, phân t theo đ a bàn c trú.
N i thành

Ngo i thành

T ng c ng

380

105

485

71,3

64,0

69,6

75


17,1

12,6

4

-

4

- G n nh hàng ngày

- M i tu n vài l n

- M i tháng vài l n

- H u nh không

- Không tr l i

0,8
T ng c ng

0,6

533

164


c máy thu hình. N u tính

i t 16 tu i tr lên (t c là k c nh ng ng

i

i dân thành ph dành ra đ xem ti vi là 1 gi 15 phút hàng

ngày.
B n quy n thu c Vi n Xã h i h c

www.ios.org.vn


Tr n H u Quang

93

N u kh o sát theo các phân t gi i tính, tu i tác, h c v n và ngh nghi p chúng ta c ng nh n
th y là không có chênh l ch gì l n đáng k nh khi chúng ta kh o sát v th i l

ng dành ra đ

đ c báo. Chúng ta có th qua đây nh n đ nh r ng vi c xem truy n hình đã tr thành m t sinh
ho t ph bi n đ i v i h u h t các gi i c dân

thành ph H Chí Minh, b t lu n nam ph lão

u, b t lu n trình đ h c v n hay ngh nghi p xã h i, k c n i thành và ngo i thành.
III.


71

19

90

13,3

11,6

12,9

28

5

33

5,3

3,0

4,7

385

100

485


- G n nh hàng ngày

- M i tu n vài l n

- M i tháng vài l n

- H u nh không

- Không tr l i

T ng c ng

Ngu n s li u: Cu c đi u tra tháng 9 – 1997
B ng 3 cho th y c dân ngo i thành có t l có nghe radio là 39%, cao h n so v i t l 27%
n i c dân

n i thành. Riêng s ó nghe radio hàng ngày là 24%

ngo i thành, trong khi

n i thành, con s này ch đ t 9%.
Vi c phân t theo các nhóm gi i tính, đ tu i, trình đ h c v n c ng nh ngh nghi p đ u cho
th y là h u nh không có gì khác bi t đáng k v m c đ nghe đài phát thanh gi a các nhóm
xã h i này, ngo i tr nhóm nh ng ng
raido hàng ngày (22%) t

i làm nông nghi p ( nông thôn) thì có t l nghe

ng đ i cao h n các nhóm ngh nghi p khác.


i có đ c báo hàng ngày, 70% coi truy n hình hàng ngày và ch có 13% nghe đài phát

thanh hàng ngày.
Chúng tôi đã x lý t ng h p c ba ch báo trên đ xem xét m i quan h đan xen gi a các
nhóm ng

i theo dõi hàng ngày ba ph

ng ti n báo chí, truy n hình và phát thanh. K t qu

x lý cho bi t có 77% m u đi u tra có theo dõi hàng ngày ít nh t m t l n trong ba ph

ng

ti n truy n thông đ i chúng này (xin coi s đ 1).
S đ 1. T l nh ng ng

i theo dõi hàng ngày báo chí, tivi và radio xét trong m i t
quan gi a ba ph

(

n v : % t l này đ

ng

ng ti n này v i nhau.
c tính trên t ng s m u đi u tra)


m t

trong

ba

này hàng ngày =
76,9%
Ngu n s li u: Cu c đi u tra tháng 9 – 1997
S đ 1 cho th y rõ là hi n nay, vô tuy n truy n hình đã tr thành m t ph
thông ph bi n v i t l áp đ o trong c dân thành ph . Nhóm nh ng ng

ng ti n truy n
i ch xem truy n

hình hàng ngày chi m t l cao nh t (70%), trong khi đó ph n l n nh ng ng
hàng ngày l n nh ng ng

i có đ c báo

i có nghe radio hàng ngày c ng đ u có xem truy n hình hàng ngày.
B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn


95

Tr n H u Quang
Còn nhóm nh ng ng

i ch đ c báo hàng ngày ho c nhóm ch nghe radio hàng ngày đ u


i này h u nh u hoàn toàn không đ c b o, không nghe radio mà c ng không

coi tivi.
X lý th ng kê theo các phân t v đ c đi m nhân kh u đ tìm hi u coi nhóm này g m nh ng
thành ph n nào là chính, chúng tôi nh n th y là khá đông là c dân ngo i thành (chi m 34%
i trong đó là ng

trong s này); m t khác nhi u ng
ng

i Hoa (chi m 43% trong s này), nhi u

i l n tu i không bi t đ c ti ng Vi t ho c n u có thì đ c kém. Trong t ng s nhóm không

theo dõi gì h t này, v gi i tính, có 63% là n ; còn v trình đ h c v n có t i 60% là
và 20%

c p I,

c p II, còn mù ch thì 7%. Rõ ràng là nh ng bi n s v a k đ u là nh ng nhân t

có tác đ ng d n đ n tình tr ng không ti p xúc v i các ph
n đây, m t câu h i khác có th đ

c đ t ra là: li u có tác đ ng hay nh h

hay không gi a các m c đ theo dõi ba ph
ph ? Gi thuy t c a chúng tôi


c khi đ t n

cb

c vào công cu c đ i m i kinh t - xã h i (n m

1986) t c là cách đây h n 10 n m, qua cu c đi u tra tháng 9 – 1997, 66% nh ng ng

iđ

c

h i cho bi t là h có xem truy n hình nhi u h n; còn đ i v i báo in thì có t l ít h n, 47%
cho bi t có đ c báo nhi u h n và ch có 17% tr l i là có nghe đài phát thanh nhi u h n
tr

c. Chúng ta bi t là trong h n 10 n m qua, h u h t các báo, đài

thành ph đ u có nh ng

n l c r t l n đ không ng ng đ i m i nh m th a mãn nh ng nhu c u ngày càng phong phú
và đa d ng c a các t ng l p xã h i, đ ng th i nh m đáp ng nh ng yêu c u ngày càng cao và
sôi n i c a quá trình phát tri n kinh t và xã h i c a đ t n
th y m t th c t là

c. Th nh ng, s li u đi u tra cho

thành ph H Chí Minh truy n hình đang thu hút công chúng m nh h n
B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn



thành có đ c báo hàng ngày n m 1997 là 39% trong khi t l này là 43% vào n m 1989. Tuy
nhiên, đi u c ng đáng l u tâm là khi phân t theo các t ng l p ngh nghi p, chúng tôi nh n
th y r ng xu h

ng đ c báo ít đi ch di n ra ch y u n i các thành ph n lao đ ng chân tay

nhi u h n là n i các thành ph n lao đ ng trí óc. Ch ng h n, nhóm công nhân (xí nghi p công
nghi p) có t l đ c báo hàng ngày là 41% theo cu c đi u tra n m 1989 và t l này ch đ t
21% vào cu c đi u tra n m 1997. Trong khi đó,

nhóm trí th c (lao đ ng trí óc) thì t l này

là 61% vào n m 1989, nh ng đ n n m 1997 thì l i t ng lên t i 77%.
Nh ng đ i v i ph
ng

ng ti n phát thanh thì ph

ng h

ng s t gi m di n ra khá rõ r t. T l

i dân n i thành có nghe radio hàng ngày, t 40% n m 1989 gi m đi còn 27% n m 1993

và xu ng ch còn 9% vào n m 1997.
Trong khi đó, đ i v i truy n hình, đi u đáng chú ý là ng

c l i v i vi c nghe radio t l dân



1997

380

206

452

798

380

354

274

48

42,5

38,6

51,0

78,5

71,3

39,9


22,9

16,8

13,3

109

36

66

25

14

75

36

28

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c

www.ios.org.vn


97



60

255

536

385

15,2

25,1

18,2

5,8

11,3

28,8

52,7

72,2

-

3

-

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

Ngu n s li u:
•

Cu c đi u tra tháng 9 -1997: ch tính riêng

•

Cu c đi u tra tháng 5 – 1989: S li u th ng kê k t qu đi u tra v “vi c s d ng th i

n i thành

gian nhàn r i và vi c ngh ng i gi i trí c a nhân dân thành ph H Chí Minh”, do
Vi n Khoa h c Xã h i t i thành ph H Chí Minh ph i h p v i Vi n Quy ho ch thành
ph H Chí Minh ti n hành đi u tra vào tháng 5 – 1989, v i t ng s là 887 ng

i dân

ng ti n truy n thông đ i

chúng, 34% trong m u đi u tra có đ c báo hàng ngày, 13% nghe đài phát thanh hàng
ngày, và có t i 70% coi truy n hình hàng ngày. N u tính chung s ng
trong ba ph

i theo dõi m t

ng ti n truy n thông này “hàng ngày” l n “m i tu n vài l n”, thì t l

này lên t i 89% trong m u đi u tra. Còn n u tính riêng s ng
ngày ít nh t m t trong ba ph

i có theo dõi hàng

ng ti n truy n thông này, thì con s c ng lên t i 77%.

Ch s 10% hoàn toàn không theo dõi b t c ph

ng ti n truy n thông đ i chúng nào.

Nh ng d ki n đó ch ng t vi c mua báo và đ c báo, nghe radio và coi truy n hình đã tr
thành m t t p quán sinh ho t thông d ng trong đ i s ng th

ng nh t c a ng

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c



đi u này đ c bi t có ý ngh a

i dân

c ch đ ng c a mình, xác l p

ng ho t đ ng c a mình trong cu c s ng và lao đ ng –

m t khu v c đô th nh thành ph H Chí Minh, v n là n i

mà nh ng chuy n đ ng kinh t - xã h i di n ra hàng ngày h t s c sôi đ ng, đ n m c khi n
cho ng

i dân có th c m th y nh mình b l ch h u n u ngày nào đó không đ

cđ c

báo.
Hành vi theo dõi tin t c, th i s trên báo, đài, nh nhi u h c gi đã nh n xét không ph i
ch là m t hành vi nh m hi u bi t tin t c, th i s mà còn là m t hình thái đ ng
duy trì m i liên h th

ng xuyên v i c ng đ ng mà mình đang s ng. Chúng ta th

i dân
ng nói

r ng báo chí là m t trong nh ng thi t ch mang ch c n ng xã h i hóa c a xã h i, nh ng
chúng ta c ng không đ

c nói chung k t

n m 1986 có m t t m quan tr ng và ý ngh a h t s c đ c bi t đ i v i công chúc.
rõ ràng là nh ng ph

ây

ng ti n r t h u hi u trong n l c nâng cao dân trí, phát tri n ý

th c dân ch trong qu ng đ i ng

i dân. Và đi u quan tr ng là nh ng s li u k t qu

đi u tra đã gián ti p kh ng đ nh r ng công chúng đã ch p nh n và ng h công cu c
đ i m i này trong báo chí.
3. Vi c so sánh k t qu đi u tra n m 1997 v i các cu c đi u tra n m 1989 và n m 1993
thành ph H Chí Minh có th cho phép chúng ta nêu lên gi thuy t v xu h

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c

ng phát

www.ios.org.vn


Tr n H u Quang
tri n r t m nh và th m chí l n l
gi i công chúng

99

s còn ti p t c gia t ng, ch không d ng l i
m t các đài truy n hình

m c nh hi n nay. S d nh v y là vì, m t

Vi t Nam hi n đang còn có nhi u k ho ch phát tri n r ng rãi

h n n a m t khác m t khi kinh t t ng tr
dành nhi u th i gi h n tr

i dân thành ph

ng và đ i s ng c dân khá lên thì ng

i dân s

c cái màn nh nh trong gia đình

4. Trong xu th th gi i hienj nay, qu là chúng ta c n nhanh chóng phát tri n m t ngành
truy n thông nghe – nhìn qu c gia v ng m nh đ c bi t là l nh v c truy n hình. Tuy
nhiên, theo thi n ý chúng tôi, chúng ta v n c n ti p t c ch m sóc và đ u t h n n a
cho các l nh v c báo in và đài phát thanh.
Báo in là m t kênh thông tin truy n th ng, ngh a là ch y u v n d a trên ch vi t là chính
nh ng chính vì nó d a trên ch vi t nên nó v n là m t kênh h t s c quan tr ng trong quá
trình nâng cao dân trí và v n hóa, góp ph n đ c l c vào vi c m mang ki n th c và kh n ng
thông hi m lý gi i các v n đ th i s n i các gi i công chúng.
Còn v l nh v c phát thanh, chúng ta đã th y qua các s li u đi u tra là có chi u h
gi m trong vòng vài n m qua và t l thính gi đài phát thanh

ng sút


th nói hai th m nh n i b t nh t và h n h n báo in và truy n hình, đó là kh n ng thông tin
nhanh nh t và tính ch t ti n l i c a nó( 6 ).(m t cái radio dùng pin c m tay có th b túi ho c
5

Xem International Herald Tribune, s ra ngày 10 – 3 – 1997, trang 2
Nh ng th m nh này c ng đã đ c T ng Bí th Ban ch p hành Trung ng ng C ng s n Vi t Nam Lê Kh
Phiêu nh n m nh trong bài phát bi u t i H i ngh cán b ch ch t c a ài ti ng nói Vi t Nam t i Hà N i vào
đ u tháng 3 – 1998. Ngoài vi c nêu lên nh ng yêu c u và ph ng h ng ho t đ ng c a ài ti ng nói Vi t Nam
nói riêng và h th ng các đài phát thanh c a c n c nói chung. T ng Bí th Lê Kh Phiêu c ng còn đ c p c

6

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c

www.ios.org.vn


100 Kh o sát m c đ theo dõi các ph

đem đi đâu c ng đ

ng ti n truy n thông…

c, và l i r h n nhi u so v i m t cái tivi). Và hai th m nh này không

ph i ch có ý ngh a đ i v i c dân nông thôn mà ngay c c dân thành th .
nhi u n

c công nghi p phát tri n, s ng

ch t c ng nh nguyên nhân c a tình hình này. Do đó, chúng tôi cho r ng c n ti n hành m t
cu c đi u tra nghiên c u chuyên sâu h n v công chúng đài phát thanh nh m góp ph n vào
vi c c ng c và phát tri n tr l i v trí c a ph
tinh th n hàng ngày c a ng

ng ti n phát thanh trong đ i s ng v n hóa –

i dân thành ph H Chí Minh.

t i vi c làm sao “kh n tr ng t ch c vi c s n xu t radio v i s l ng l n, b o đ m ch t l ng, giá r đ đ a
xu ng t n h gia đình, nh t là vùng sâu, vùng xa...” Xem Sài Gòn Gi i phóng, ngày 8 – 3 – 1998, tr.7
7
Xem Nathalie Funés, “Qui écoute la radio? Une comparaison internatioale”, trong Jean – Marie Charon, L’état
des médisa, Pari, La Découverte, Médiaspouvoirs, CFPJ, 1991, tr.196 – 202.

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c

www.ios.org.vn