iii
DANH M C CH

VI T T T

BRN

B nhăr tăn ng

CBYT

Cánăbộăyătế

CL

C măl nh

CS

Cộngăsự

CSSK

Chĕmăsócăs căkh e

CSYT

C ăsởăyătế

IMCI


Tai ậ Mũiă- Họng

THCS

Trungăhọcăc ăsở

PTTH

Phổăthôngătrungăhọc

SDD

Suyădinhădư ng

TTGDSK

Truy năthôngăgiáoăd căs căkh e

TYTX

Tr măyătếăxƣ

UNICEF

Unitedă Nationsă Internaltională Children‟să Emergencyă Fundă
(QuỹăNhiăđ ngăLiênăh păqu c)

VP

Viêmăphổi

Chư ngă2 Đ IăT

NGăVÀăPH

NGăPHÁPăNGHIÊNăC U ........... 21

2.1.ăĐ iătư ngănghiênăc u .................................................................. 21
2.2. Th iăgianăvƠăđ aăđiểmănghiênăc u................................................ 21
2.3.ăPhư ngăphápănghiênăc u.............................................................. 22
2.4.ăPhư ngăphápăxử lýăs li u............................................................ 31
2.5.ăĐ oăđ cănghiênăc u. .................................................................... 31
Chư ngă3 K T QU NGHIÊNăC U ................................................... 32
3.1.ăThôngătinăchungăv đ iătư ngănghiênăc u. .................................. 32
3.2. Thực tr ng nhi m khuẩnăhôăh p c pătínhăở trẻ dưới 5 tuổi.......... 35
3.3. Kết qu v cácăyếu t nguyăc đến nhi m khuẩnăhôăh p c pătính. ....... 42
Chư ngă4 BÀNăLU N ........................................................................... 48
4.1.ăTìnhăhìnhăkinhătếă- Vĕnăhóaăậ Xƣăhộiăt iăđ aăđiểmănghiênăc u ... 48
4.2.ăThựcătr ngăNKHHCăởătrẻăemădướiă5ătuổi. ................................... 49


v
4.3.ăCácăyếuăt ănguyăc ăđếnănhi măkhuẩnăhôăh păc pătính ................ 51
K TăLU N ............................................................................................. 63
1. Thực tr ng b nh nhi m khuẩnăhôăh p c pătínhăở trẻ dưới 5 tuổi .... 63
2.ăCácăyếu t nguyăc ăNKHHCT ở trẻ dưới 5 tuổi. ............................ 63
KI NăNGH ............................................................................................ 64
TÀIăLI UăTHAMăKH O ....................................................................... 66
1.ăTƠiăli uătiếngăvi t ............................................................................ 66
2:ăTƠiăli uănướcăngoƠi ......................................................................... 71
PH ăL C ................................................................................................ 77

B ng 3.19. Liênăquanătỷ l mắc NKHHCT vớiătìnhătr ng SDD c a trẻ . 44
B ng 3.20. Liênăquan giữa tỷ l mắc NKHHCT vớiătìnhătr ngătiêmăch ng..... 45
B ng 3.21.ă Liênă quană tìnhă tr ng bếpă đună trongă nhƠă với tỷ l mắc
NKHHCT ................................................................................................ 45


vii
B ng 3.22. Liênă quanăgiữaă tìnhă tr ngăhútă thu că lá,ă thu că lƠoă trongă nhƠă
với tỷ l mắc NKHHCT .......................................................................... 46
B ng 3.23. Liênăquanăgiữa kho ngăcáchătừ nhƠăở c a trẻ đến chu ng gia
súcăvới tỷ l mắc nhi m khuẩnăhôăh p c pătính ...................................... 46
B ng 3.24. Liênăquanăgiữaăđi u ki n kinh tế với tỷ l mắc NKHHCT .. 47
B ng 3.25.ăLiênăquanăquyămôăhộ giaăđìnhăvới tỷ l mắc NKHHCT ở trẻ......... 47


viii
DANH M C HỊNH
Hình 3.1.ăPhơnăb ătrẻătheoănhómătuổi c aăbƠămẹ .................................... 33
Hình 3.2.ăPhơnăb ătrẻătheoătrìnhăđộăhọcăv năc aăbƠămẹ .......................... 33
Hình 3.3.ăTỷăl ămắcăNKHHCTătheoăgiới ................................................ 36
Hình 3.4.ăTỷăl ămắcăNKHHCTătrênăvƠădướiăởătrẻătheoătrìnhăđộăhọcăv nămẹ....37
Hình 3.5.ăTỷăl ămắcăNKHHCTătrênăvƠădướiăởătrẻătheoăngh ăc aămẹ ..... 38
Hình 3.6. Tỷăl ămắcăNKHHCTătrênăvƠădướiăởătrẻătheoătuổiămẹ ............. 40
Hình 3.7.ăTỷăl ămắcăNKHHCTătrênăvƠădướiăởătrẻătheoăquyămôăhộăgiaăđình .... 41


1
Đ TV NĐ
Nhi măkhuẩnăhôăh păc pătínhălƠăb nhăcóătỷăl ămắcăvƠătửăvongăcaoănh tăởă
trẻăemădướiă5ătuổiăt iăb nhăvi năvƠăởăcộngăđ ngătrongăđóăh nă90%ăcácătrư ngă

cựcăvƠoăvi căthựcăhi n lu tăB oăv ăs căkh eătrẻăemă[21],[26],[27].
V năđ ăđ tăraăhi nănay,ătỷăl ănhi măkhuẩnăhôăh păc pătínhăởătrẻăemă
t iă khuă vựcă H iă Dư ngă lƠă baoă nhiêu?ă Cácă yếuă t ă liênă quană đếnă nhi mă
khuẩnăhôăh păc pălƠăgì?ăCònăítănghiênăc uăđ ăc păđến.ăTheoănghiênăc uă
môă hình b nhă t tă nhữngă nĕmă vừaă quaă c aă BSCKII.ă Nguy nă Th ă Th c,ă
môăhìnhăb nhăt tăt iăb nhăvi năNhiăH iăDư ngăc ăb nălƠămôăhìnhăb nhă
t tă đangă hi nă di nă ởă nướcă ta [46]. Đ ngă hƠngă đầuă ởă b nhă vi nă Nhiă H iă
Dư ngălƠăcácăb nhălýăv ăhôăh păchiếmă54%,ăcácăb nhăđư ngătiêuăhóaăchiếmă
16%,ăcácăb nhănhi mătrùngăvƠăkýăsinhătrùngăchiếmă13%ăvƠăb nhălýăs ă
sinhăchiếmă9%. Vìăv yăchúngătôiătiếnăhƠnhănghiênăc uăđ ătƠi:ăThựcătr ngă
vƠămộtăs ăyếuăt ăliênăquanăđếnăNKHHCTăởătrẻădướiă5ătuổiăt iăB nhăvi nă
NhiăH iăDư ngănhằmă2ăm cătiêu:
1. Mô tả thực trạng nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ dưới 5
tuổi đến khám và điều trị tại bệnh viện Nhi Hải Dương năm 2013.
2. Xác định một số yếu tố liên quan đến bệnh nhiễm khuẫn hô
hấp cấp tính ở trẻ dưới 5 tuổi tại Bệnh viện Nhi Hải Dương.


3
Ch

ng 1

T NG QUAN TẨI LI U
1. Khái ni m, phơn lo i nhi m khu n hô h p c p tính vƠ m t s đ c
đi m gi i ph u sinh lỦ b ph n hô h p c a tr em?
1.1. Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính là gì?.
Nhi m khuẩnăhôăh p c pătínhă(NKHHCT)ăđư căđ nhănghĩaălƠăt t
c cácătrư ng h p nhi m khuẩn (do vi khuẩn ho c virus) ở đư ngăhôăh p
từ mũiăhọngăchoăđến phế nang. Th i gian b b nhăkéoădƠiăkhôngăquáă30ă

tĕngăg pă3ălầnălúcăđẻ,ă12ătuổiătĕngăg pă10ălầnăvƠăphổiăngư iălớnăn ngăg pă
20ălầnăphổiătrẻăs ăsinh.ăThểătíchăphổiătrẻăs ăsinhălƠă65ă- 67ml,ăđếnă12ătuổiă
tĕngăg pă10ălần.ăTổngăs phếănangăởătrẻăs ăsinhălƠă30.000.000ăphếănang,ă
đếnă8ătuổiătĕngăg pă10ălần,ăngư iălớnălƠă600ătri uăđếnă700ătri uăphếănang .
Kíchăthư căphếănangăthayăđổi theoătuổi:ăTrẻăs ăsinhălƠă0,05mm;ăTrẻăbúă
mẹă ->ă 5ătuổi:ă0,12mmăvƠă Trẻă lớn:ă0,17mm.ăNhưăv yădi nătíchătraoăđổiă
khíătỷăl ăthu năvớiăkíchăthướcăphếănang.
Phổiătrẻăemănh tălƠătrẻănh ăcóănhi uăm chămáu,ăb chăm chăvƠăs iă
c ănh năcũngănhi uăh n,ăvìăv yăphổiătrẻăemăcóăkh ănĕngăcoă bópălớnăvƠă
táiăh pă thuă cácă d chătrongă lòngăphếă nangănhanhăh n.ă NgoƠiă raă phổi trẻă
nh ăítătổăch căđƠnăh iănh tălƠăquanhăphếănangăvƠămaoăm ch,ăcácăc ăl ngă


5
ngựcă chưaă phátă triểnă đầyă đ ă nênă l ngă ngựcă diă độngă kém,ă d ă gơyă xẹpă
phổi,ăkhíăphếăthũng,ăho căgiƣnăphếănangăkhiăb ăviêmăphổiă[10],[11].
1.3. Phân loại các trường hợp nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính.
- Phân loại theo vị trí tổn thương (vị trí giải phẫu)
DựaăvƠoăv ătríăcácăđo năc aăbộăph năhôăh păngư iătaăchiaăraăđư ngă
hôăh pătrênăvƠăđư ngăhôăh pădưới.ăRanhăgiớiăđểăphơnăchiaălƠănắpăthanhă
qu n:ă đo nă trênă nắpă thanhă qu nă lƠă đư ngă hôă h pă trên,ă đo nă dướiă nắpă
thanhăqu nălƠăđư ngăhôăh pădưới.
+ăNKHHătrênăbaoăg m:ăHoă- c măl nh,ăviêmămũi,ăviêmăhọngăc p,ă
viêmăV.A,ăviêmăAmiđan,ăviêmăxoang.ăNKHHCTătrênăthư ngătiênălư ngă
nhẹă(chiếmă2/3ătrư ngăh p)ătrẻămắc [12],[14].
+ă NKHHCTă dướiă thư ngă g pă ítă h nă (1/3ă trư ngă h p)ă nhưngă
thư ngă lƠă n ngă vƠă d ă tửă vongă như:ă Viêmă thanhă qu n,ă viêmă nắpă thanhă
qu n,ăviêmăthanhăkhíăphếăqu năc p,ăviêmăphếăqu năc p,ăviêmăphổi,ăđ că
bi tălƠăviêmăphổiăc pătínhăởătrẻănh ăcóătỷăl ătửăvongăcaoănh tă[12],[13].
- Phân theo mức độ nặng nhẹ của bệnh

c pă(NKHHC)ătừă4ăậ 9ălần.ă ớcătínhătrênătoƠnăcầuămỗiănĕmăcóăkho ngă2ă
tỷălư tătrẻămắcăNKHHCăchiếmă19-20%ăs ătửăvongădướiă5ătuổiătrênătoƠnă
cầu.ăT iăkhuăvựcăĐôngăNamăÁătửăvongădoăNKHHCăv nălƠănguyênănhơnă
caoănh tă(25%)ătrongăcácănguyênănhơnăgơyătửăvongăởătrẻ,ătiếpătheoălƠătiêuă
ch yă(14%)ăvƠăs ăsinhă(32%)ăkếtăh păvớiăcácăb nhăkhác,ăcònăl iălƠ cácă
nguyênănhơnăkhácă[27],[90].
Theo RudanăI.ă(2005),ăướcălư ngătỷăl ăviêmăphổiăởătrẻăemădướiă5ă
tuổiătrênăph măviătoƠnăcầuătrongăcácănghiênăc uădọcădựaăvƠoăcộngăđ ngă
choăth y:ătỷăl ămớiămắcăcácăđ tăviêmăphổiăởăcácănướcăđangăphátătriểnălƠă
0,29ăđ t/nĕm/trẻ.ă ăcácănướcăphátătriểnălƠă0,026ăđ t/nĕm/trẻăvƠătrênă95%ă
cácă đ tă viêmă phổiă ởă trẻă emă trênă thếă giớiă x yă ra ởă cácă nướcă đangă phátă
triểnă [82].ă Nĕmă 2004,ă Michaelă Ostapchukă vƠă cộngă sựă đƣă tiếnă hƠnhă
nghiênăc uătìnhăhìnhăviêmăphổiămắcăph iăởăcộngăđ ngăthuộcăChơuăÂuăvƠă


7
BắcăMỹ.ăTácăgi ăđƣăđưaăraăthu tăngữă“viêmăphổiămắcăph iăcộngăđ ngăậ
CommunityăAcquiredăPneumonia”ă(CAP)ăđ ăc pătớiămộtălo iăviêmăphổiă
x yăraăởămộtănướcăngư iătrướcăđóăkhoẻăm nh,ăngư iămắcăph iăb nhănƠyă
ởăbênăngoƠiăb nhăvi n.ăCAPălƠămộtătrongănhữngănhi măkhuẩnăphổăbiếnă
vƠă n ngănh tăởă trẻă emăvớiăs ămớiă mắcă hƠngănĕmălƠă từă34ă ậ 40ăcaă trênă
1000ătrẻăởăChơuăÂuăvƠăBắcăMỹă[69],[72],[97].ăM cădùătửăvongădoăCAPă
lƠăhiếmăg păởă cácă nướcă côngănghi păphátătriểnăkhôngănhữngătỷăl ă mắcă
b nhănƠy caoămƠăcònăgơyătửăvongăcaoă[72].ăNhi măkhuẩnăhôăh pădướiălƠă
một trongănhữngănguyênănhơnătửăvongăhƠngăđầuăởătrẻăemăt iăcácă nướcă
đangăphátătriểnă [72].ă Nghiênă c uă c aă Baquiă A.ă Hă vƠă cộngăsựă (2007)ă ởă
Bangledeshăchoăth y,ătỷăl ănh păvi năởătrẻăemădướiă2ătuổiălƠăcaoăh năsoă
vớiă trẻă lớnă tuổi,ăvƠă kho ngă25%ă cácătrư ngăh pătửăvongăởătrẻă
đư că triểnă khai,ă trongă đóă cóă chĕmă sócă vƠă b oă v ă s că khoẻă trẻă emă nóiă
chungăđƣăcóăkếtăqu ătư ngăđ iăt t.ăTuyăv yăhi nănayăNKHHCTăv nălƠă
nguyênă nhơnă gơyă mắcă b nhă vƠă tửă vongă caoă nh tă ởă trẻă emă dướiă 5ă tuổi.ă
Đ căbi tălƠănhữngăvùng khóăkhĕn,ăvùngăsơu,ăvùngăxa [26].


9
Kếtăqu ăđi uătraăt iăcộngăđ ngăc aădựăánăNKHHCTătrẻăemăchoăth yătầnă
xu tămắcăNKHHCTăởătrẻăemădướiă5ătuổiătừă4ăậ 5ălần/ătrẻ/ănĕmă.ă ớcătínhă
ởănướcătaăhi nănayăcóă9ătri uătrẻăemădướiă5ătuổiăthìămỗiănĕmăcóăkho ngă
36 ậ 45ătri uălư tătrẻămắcăNKHHCTăởăcácăthểă[8],[27].
Nhi mă khuẩnă hôă h pă c pă tínhă chiếmă tỷă l ă caoă nh tă (40ă - 50%)
trongătổngăs ătrẻăđếnăkhámăvƠăchữaăb nhăt iăcácăc ăsởăyătế.ăHi nănayăt iă
cácăc ăsởăchữaăb nhătừătuyếnăTrungăư ng,ătuyếnăt nh,ăđếnătuyếnăhuy nă
đ uăquáăt iădoătrẻămắcăNKHHCTăvƠoăđi u tr ă[8].
Nhi măkhuẩnăhôăh păc pătínhăởătrẻăemăcũngălƠănguyênănhơnăgơyătửă
vongăcaoănh tăởăb nhăvi năvƠăcộngăđ ng.ăTheoăs ăli uăbáoăcáoăc aăBộăYă
tếănĕmă2004ăđƣăchoăth yătìnhăhìnhămắcăb nhăvƠătửăvongădoăNKHHCTăởă
trẻăemăởămộtăs ăb nhăvi nănhưăsau:ăB nhăvi năNhiăTrungăư ng,ătỷăl ătrẻă
nh păvi nădoăNKHHCTălƠă32,5%ă,ătỷăl ătửăvongăchiếmă20,2%ătổngăs ătửă
vongăởătrẻ.ăTỷăl ănh păvi nădoăNKHHCTăcaoăg păgầnă2ălầnăsoăvớiăb nhă
tiêuăch yăc pă(17,7ă%)ăvƠăđ ngăđầuătrongăcácănguyênănhơnănh păvi năởă
trẻ;ă S ă trẻă mắcă NKHHCTă vƠo vi nă đi uă tr ă t iă khoaă nhiă b nhă vi nă đaă
khoaăthƠnhăph ăĐƠăN ngălƠă45,6%,ăs ătrẻăchếtădoăviêmăphổiă32,5%;ăT iă
b nhă vi nă đaă khoaă t nhă S nă Laă tửă vongă doă viêmă phổiă ởă trẻă emă chiếmă
63,2%ătrongătổngăs ătửăvongăởătrẻădướiă5ătuổi;ăT iăb nhăvi năChiêmăHoá,ă
t nhăTuyênăQuangăs ătrẻămắcăNKHHCTăvƠoăđi uătr ă92,8%,ătửăvongădoă
viêmăphổiă88,9%ă[19],[22],[25].
V ătửăvongătrẻăemătrướcă24ăgi ăt iăb nhăvi n:ăTháiăNguyênă63,5%,ă
b nhăvi năNhiăTrungăư ngă18,8%,ăS năLaă41,7%ă[30].

Đểă gi iă quyếtă v nă đ ă NKHHCTă ởă trẻă em,ă chư ngă trìnhă phòngă
ch ngă NKHHCTă đư că Bộă Yă tếă Vi tă Namă sớmă đưaă vƠoă mộtă trongă cácă
chư ngă trìnhă Yă tếă Qu că giaă vƠă bắtă đầuă triểnă khaiă trênă c ă nướcă từă nĕmă
1984,ă ch ă sauă 1ă nĕmă WHOă triểnă khaiă chư ngă trìnhă ARIă trênă toƠnă cầuă
nĕmă1983ăvƠălƠănướcăth ă2ătrênăthếăgiớiătriểnăkhaiăchư ngătrìnhănƠyă(sauă
Brazil) [92].ăĐi uănƠyăthểă hi năsựăquanătơmăvƠă chúătrọngăc aăĐ ngăvƠă


11
NgƠnhăyătếăđ iăvớiăvi căchĕmăsócăvƠăb oăv ăs căkh eăchoătrẻăem.ăTheoă
chư ngătrìnhăH pătácăQu căgia,ătínhăđếnănĕmă2000ăthìă100%ăs ăxƣătrongă
c ănướcăđƣătriểnăkhaiăchư ngătrìnhăphòngăch ngăNKHHCTăchoătrẻădướiă
5ătuổiăvớiă3ăm cătiêuăchínhălƠăgi mătỷăl ămắc,ăgi mătỷăl ăchếtăvƠăgi mătỷă
l ăsửăd ngăkhángăsinhătrongăđi uătr ăNKHHCT.ăTuyăv yătheoăcácănghiênă
c uăhƠngănĕmăv ăNKHHCTăchoăth yătỷăl ămắcăNKHHCTăởătrẻănh ăv nă
khôngăthuyênăgi m trongănhữngănĕmăgầnăđơyă[26],[27].
Trongăsu tă2ăth păkỷătriểnăkhaiăthựcăhi năchư ngătrìnhăARI,ăngư iă
ta th yărằngătiếnăhƠnhănhữngăchư ngătrìnhăho tăđộngăriêngăbi tăchoămộtă
đ iătư ngălƠătrẻăemăm cădùăcóăsựăthƠnhăcôngănh tăđ nhănhưngăbênăc nhă
đóăl iăbộcălộănhi uăm tăh năchếănhưăt năth i gian, nhơnălực,ăkinhăphí...ă
M tăkhác,ătrênăthựcătế,ăhầuăhếtătrẻăb ăb nhăthư ngăcóătri uăch ngă
c aă nhi uă b nhă kếtă h p,ă xửă tríă từngă b nhă cóă thểă d nă đếnă vi că đi uă tr ă
thiếuătoƠnădi n.ăĐểănơngăcaoăhi uăqu ăc aăcácăchư ngătrìnhăyătế,ăWHOă
kếtăh păUNICEFăđưaă ra mộtăchiếnălư cămớiănhằmăquanătơmă toƠnădi nă
đếnătrẻăemăđóălƠăho tăđộngăl ngăghépăchĕmăsócătrẻăb nhăă(IMCI).ăĐơyă lƠă
mộtăho tăđộngănhằmăm căđích gi mătỷăl ătửăvong,ăgi mătỷăl ămắc,ăgi mă
nguyăc ămắcăb nhăn ngăvƠăh năchếădiăch ngăchoătrẻăemăt iăcộngăđ ng,ă
đ ngă th iă c iă thi nă s că kh eă trẻă emă ởă cácă nướcă đangă phátă triển.ă Mộtă
trongănhữngăđiểmănổiăb tăc aăchư ngătrìnhănƠyălƠănh năm nhăvi căphátă
hi năsớmăb nhăchoătrẻ,ăphơnălo iăvƠăxửătríăđúngăb nhăngayăt iătuyếnăc ă

choămộtătrẻătrongămộtănĕm).ăS ătrẻămớiămắcăviêmăphổiăhƠngănĕmăởăcácă
nướcăcôngănghi păphátătriểnădaoăđộngătừă3%ăđếnă4%ăvƠăởăcácănướcăđangă
phátă triểnă lƠă 10%ă đếnă 20%.ă Sựă khácă bi tă cũngă th yă rõă ngayă trongă mộtă
thƠnhă ph ă ho că trongă mộtă nước.ă ă khuă vựcă phíaă Namă Brazil,ă tỷă l ă tửă
vongădoănhi măkhuẩnăhôăh pădướiăc păđ iăvới trẻăởăcácăgiaăđìnhăcóăthuă
nh pădướiă50ăUSDămộtăthángălƠă12/1000ătrẻ;ă16%ătrongăs ănhữngăđ aătrẻă
nƠyăvƠoăvi năb ănhi măkhuẩnăhôăh pădướiăc păx yăraăởătrẻădướiă20ăthángă
tuổi.ăTrongăs ătrênă600ătrẻ,ăthuănh păgiaăđìnhătrênă300ăUSDămộtătháng,ă


13
khôngăcóămộtătrư ngăh pătửăvongănƠoădoăviêmăphổiăvƠăchiă2%ăvƠoăvi nă
vìă b ă nhi mă khuẩnă hôă h pă dướiă c p.ă Mộtă vƠiă nghiênă c uă khácă cũngă ởă
Brazil,ăBaăLan,ăchoăth yătrẻăemăs ngătrongăgiaăđìnhăcóăđi uăki năkinhătếă
th păthìăcóănguyăc ănhi măkhuẩnăhôăh pădướiăn ngăh nă[58],[75],[80].
+ăTrìnhăđộăhọcăv năc aăb ,ămẹ:ătrìnhăđộăhọcăv năth păc aăb ,ămẹă
cóăliênăquanătớiăsựăgiaătĕngăvƠoăvi năvƠătửăvongădoănhi măkhuẩnăhôăh pă
dướiăc păc aătrẻă[58],[76].
- Yếuăt ămôiătrư ng:ăyếuăt ănguyăc ămôiătrư ngăđư cănghiênăc uă
nhi uănh tăbaoăg măph iănhi măvớiăkhóiăb i,ănhƠăởăch tăchộiăđôngăđúcă
vƠănhi tăđộăth p.
+ăÔănhi mădoăcácăch tăđ tătrongăgiaăđình:ăngư iătaădựătínhărằngăởă
cácănướcăđangăphátătriển,ă30%ăcácăhộăgiaăđìnhăởăthƠnhăph ăvƠă90%ăcácă
hộăgiaăđìnhăởăvùngănôngăthônăsửăd ngăc iăgỗ,ăr măr ăvƠăch tă th iăđộngă
v tănhưălƠăngu năđ tăchínhăchoăđunăn u,ăsưởiă măvƠăn ngăđộăcácăch tăôă
nhi mătrongănhƠăcaoăg pă20ălầnăsoăvớiăcácănướcăcôngănghi păphátătriển.ă
Trẻă emă ngư iă Mỹă g că b nă đ aă dướiă 2ă tuổiă ph iă nhi mă vớiă lòă sưởiă đ tă
bằngă c i,ă cóă nguyă c ă viêmă phổiă caoă g p 5ă lầnă soă vớiă trẻă cùngă tuổiă vƠă
cùngăgiớiăởănhữngăgia đìnhăkhôngădùngălòăsưởiănƠyă[58].ăNghiênăc uăc aă
JonathanăGriggă(2007)ăv ăvi căđ tăcácănhiênăli uăđểăn uăĕnăvƠăsưởiă mă

nhi măkhuẩnăhôăh pădướiăc păbaoăg măcơnăn ngălúcăsinh,ătìnhătr ngădinhă
dư ng,ăsữaămẹ,ăn ngăđộăvitaminăAăvƠ cácăviăch tădinhădư ngăkhácă[58],ă
[65],[76].ă Nghiênă c uă c aă Wayseă (2004),ă ởă nă Độă choă th yă thiếuă h tă
vitaminăDăvƠănuôiăconăkhôngăhoƠnătoƠnăbằngăsữaămẹătrongă4ăthángăđầuă
lƠăyếuăt ănguy c ăđ iăvớiăNKHHCT n ngăởătrẻă[89].
+ăCơnăn ngăs ăsinhăth p:ămộtănghiênăc uăởăAnhăđƣăch ăraărằng,ătrẻă
emă cóă cơnă n ngă s ă sinhă th pă cóă nguyă c ă mắcă NKHHCă caoă g pă 2ă lầnă
trongănhữngănĕmăđầuăsauăkhiăsinh.ăKếtăqu ăcácănghiênăc uăđ uăchoăth yă
sựăgiaătĕngănguyăc ătư ngăđ iădaoăđộngătừă1,5ălầnăđếnă8ălầnăđ iăvớiătrẻă
cóă cơnă n ngă s ă sinhă th p.ă Trẻ đẻă thiếuă thángă vƠă trẻă cóă cơnă n ngă th pă


15
trongăth iăkỳămangăthaiăởăBrazilăcũngăcóănguyăc ăvƠoăvi nătư ngătựăvìă
viêmăphổiătrongă1,ă2ănĕmăđầuăsauăkhiăsinh.ăNhữngăkếtăqu ătrênăđƣăđưaătớiă
kếtălu nălƠătrẻăemăcóăcơnăn ngăs ăsinhăth păs ăcóănguyăc ămắc b nhăviêmă
phổiăn ngăcaoăh nă[58],[76],[83].
+ăThiếuăsữaămẹ:ămộtănghiênăc uăđƣăcungăc păthôngătinăv ătửăvongă
đ căhi uădoănhi măkhuẩnăhôăh pădướiăc păliênăquanătớiătrẻănuôiăbằngăsữaă
mẹ,ănhữngătrẻăkhôngăđư cănuôiăbằngăsữaămẹă thìăcóănguyăc ămắcă b nhă
caoăh nă3,6ălầnăsoăvớiătrẻăđư cănuôiăbằngăsữaămẹ.ăNghiênăc uăv ăsựăliênă
quană giữaă sữaă mẹă vƠă vƠoă vi nă doă viêmă phổiă ởă Trungă Qu c,ă Brazil,ă
CanadaăvƠăArgentinaăđ uăch ăraărằngătrẻăemăkhôngăđư cănuôiăbằngăsữaă
mẹăcóănguyăc ăvƠoăvi năcaoăg pătừă1,5ăđếnă4ălầnă[58],[83].
Mộtăs ătácăgi ătrênăthếăgiớiăđƣătiếnăhƠnhănghiênăc uătổngăh păcácă
yếuă t ă nguyă c ă trênă cùngă mộtă nhómă cộngă đ ng:ă nghiênă c uă c aă
Baker.R.Jă(2006)ăchoăth y,ăph iănhi măvớiănhiênăli uăđ tăcháyătrongănhƠă
ởădoăsưởiă m,ăn uăĕn,ăhútăthu căláătrongăgiaăđìnhăthìătỷăl ătrẻămắcănhi mă
khuẩnăhôăh pădướiăc păthư ngăg păvớiătầnăs ănhi uăh năsoăvớiănhữngătrẻă
s ngătrongănhƠăkhôngăcóăcácăyếuăt ătrên [51].ăNghiênăc uăc aăBroorăSăvƠă

c aăcácăbƠămẹăởăvùngănôngăthônăNamăPhiăchoăth y,ănh năth căv ănguyênă
nhơnăgơyăb nhălƠăr tăkhácănhauăgiữaăcácăbƠămẹ.ăBƠămẹăthư ngăsửăd ngă
thu căđôngăyăđi uătr ăthayăthếăchoăthu cătơyăy,ămi năcư ngăkhiătìmăkiếmă
sựăchĕmăsócăyătếăvƠăsửăd ngăkhángăsinhăkhôngăthíchăh p.ăTácăgi ăđƣăch ă
raărằng:ănh năth căc aăcácăbƠămẹăv ăNKHHCăcònăr tăyếu.ăVìăv yăr tăcầnă
thiếtă kếă chiếnă lư că truy nă thôngă giáoă d că s că khoẻă (TTă ậ GDSK) cho
cácănhơnăviênăyătếăv ăb nhăhôăh păđểăcácăbƠămẹătìmăkiếmăk păth iăd chă
v ăchĕmăsócăyătếăchoăconăkhiăb ăb nhăhôăh p,ăchĕmăsócăhỗătr ăt iănhƠăvƠă
tuơnăth ăquyătrìnhăsửăd ngăkhángăsinhă[68].


17
* Yếu tố sinh học
- Giớiătính:ătrongămộtăs ănghiênăc uădựaăvƠoăcộngăđ ng,ăngư iătaă
th yătỷăl ătrẻătraiădư ngănhưăthư ngăhayămắcăNKHHCT caoăh nătrẻăgáiă
[53],[58].
- Tuổi:ănghiênăc uăch ărõărằngămắcăNKHHCănóiăchungătư ngăđ iă
ổnăđ nhătrongănhómătrẻătừă1ăđếnă5ătuổi,ătửăvongăt pătrungăởănhómătrẻănh .ă
Thựcătế,ăkho ngămộtănửaăcácătrư ngăh pătửăvongădoăb nhăđư ngăhôăh pă
ởătrẻădướiă5ătuổiăx yăraăch ăyếuăởătrẻă6ăthángăđầuăsauăkhiăsinhă[58].
3.2. Tại Việt Nam
ăVi tăNam,ăm cădùătửăvongădoăviêmăphổiăởătrẻăemădướiă5ătuổiăđƣă
cóăchi uăhướngăgi mănhưngăởănhữngăvùngăkhóăkhĕn,ăvùngăsơu,ăvùngăxaă
viêmăphổiăv nălƠănguyênănhơnăcaoănh tătrongătửăvongătrẻăemăvƠăcácăyếuă
t ănguyăc ăcũngătư ngătựănhưănghiênăc uătrênăthếăgiới.
* Yếu tố về sinh học, môi trường tự nhiên – xã hội
DoătrẻăcƠngănh ătuổiăcƠngăd ăb ăNKHHC,ăđ căbi tălƠătrẻănh ădướiă
1ătuổi.ăCơnăn ngălúcăsinhăth p,ăđẻănon,ăho căsuyădinhădư ngăbƠoăthai,ătrẻă
suyă dinhă dư ng,ă còiă xư ng,ă thiếuă vitamină Aă hayă nhƠă ởă ch tă chội,ă ẩmă
th p,ă nhăhưởngăkhóiăbếp,ăkhóiăthu căláătrongănhƠăcóăthểălƠmătỷăl ămắcă

Nĕmă2002,ăHƠnăTrungăĐi n:ănghiênăc uăNKHHCăởătrẻădướiă1ătuổiă
t iă cộngă đ ngă vƠă tácă độngă c aă TTă ậ GDSKă t iă Bắcă Giang,ă HƠă Tĩnh,ă
Qu ngăTr .ăKếtăqu ăchoăth y,ănhómătrẻănuôiăkhôngăhoƠnătoƠnăbằngăsữaă
mẹăcóătỷăl ălư tămắcăviêmăphổiă(22,8%)ăcaoăh nănhómănuôiă hoƠnătoƠnă
bằngăsữaă mẹă (19,7%)ă vớiă (pă ă0,05ă[30].
* Yếu tố về hệ thống y tế
Nĕmă2007,ătheoăbáoăcáoăc aămộtăs ăt nhănhư:ăHƠăTĩnh,ăBắcăGiang,ă
PhúăThọ,ăHƠă Nam,ăĐƠă N ngăchoăbiết,ătrongăth iăgianădƠiăchư ngătrìnhă
phòngăch ngăNKHHCătrẻăemăhầuănhưăkhôngăho tăđộng,ăkhôngăcóăkinhă
phí,ă khôngă cungă ngă thu că vƠă trangă thiếtă b ,ă khôngă đƠoă t o,ă t pă hu nă
đư căchoăCBYTăxƣ,ăNVYTTBăv ăkiếnăth c,ăkỹănĕngăxửătríătrẻăNKHHCă
vƠăkỹănĕngăTTăậ GDSK, sửăd ngăkhángăsinhăkhôngăđúngătrongăđi uătr ă
t iă cácă c ă sởă yă tếă (trẻă ho,ă s tă đ nă thuầnă cònă dùngă khángă sinhă nhi u),ă
khôngătổăch căgiámăsát,ăvìăv yăhu năluy năt iăchỗăhầuănhưăkhôngăthựcă
hi năđư c.ăNgư iănuôiătrẻăthiếuăhiểuăbiếtăv ăb nhăt tăvƠăcáchănuôiădư ng
trẻăkhiăb ăb nh.ăĐ căbi tăthóiăquenădùngăkhángăsinhăkhiătrẻăch ăcóăho,ăs tă
đ năthuầnăho căđauăhọngălƠăr tăphổăbiến.ăNhi uăkhiăcácăbƠămẹătựăýămuaă
thu că đi uă tr ă choă con,ă khôngă tuơnă theoă hướngă d nă c aă CBYTă [2],[3],