ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------

ĐẶNG THỊ NGA

VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH VỚI XÂY DỰNG LỐI SỐNG
CỦA CON NGƢỜI VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------

ĐẶNG THỊ NGA

VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH VỚI XÂY DỰNG LỐI SỐNG
CỦA CON NGƢỜI VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Chuyên ngành: Triết học
Mã số: 60.22.03.01

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. Dƣơng Văn Duyên

Hà Nội - 2015

LỐI SỐNG CỦA CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY ...................... 555
2.1.1. Những kết quả đạt được .............................................................. 555
2.1.2 Những hạn chế của gia đình trong xây dựng lối sống của con người
Việt Nam hiện nay ................................................................................ 833
2.2. NHỮNG GIẢI PHÁP NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH TRONG
XÂY DỰNG LỐI SỐNG CỦA CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY ..... 922


2.2.1. Nâng cao nhận thức toàn xã hội về vai trò của gia đình trong xây
dựng lối sống con người Việt Nam hiện nay ........................................ 922
2.2.2. Phát triển kinh tế, nâng cao mức sống của các gia đình là điều kiện
quan trọng để xây dựng con người mới có lối hành xử phù hợp với tự
nhiên, với gia đình và xã hội và lối tiêu dùng văn minh ..................... 9797
2.2.3 Nâng cao chất lượng giáo dục gia đình nhằm phát huy vai trò của
nó trong xây dựng lối sống của con người Việt Nam hiện nay .......... 1011
Tiểu kết chương 2.................................................................................... 1066
KẾT LUẬN .............................................................................................. 10707
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................... 10909


DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT.
STT

Chữ viết tắt

Nguyên nghĩa

1.

CNH – HĐH

trong gia đình là rất quan trọng, thông qua gia đình mà lối sống của mỗi con
người được định hình cụ thể trong xã hội.
Lối sống là một hình thức biểu hiện của văn hóa. Nói đến lối sống là
nói đến cả khía cạnh văn minh nhân loại và truyền thống của một dân tộc và
nó chịu sự quy định của phương thức sản xuất xã hội và toàn bộ những điều
kiện sống của con người. Lối sống của con người Việt Nam được hình thành
do điều kiện địa lý, kinh tế, chính trị, trước hết là tâm lý và văn hóa dân tộc
Việt Nam. Do vậy, lối sống của người Việt Nam là sự hóa thân của các đặc
điểm truyền thống dân tộc mang những nét riêng bản sắc của con người và
văn hóa Việt Nam.
Gia đình là môi trường văn hóa đầu tiên, nơi mà mỗi cá nhân khi chào
đời và quá trình phát triển, liên tục được tiếp nhận những tình cảm tốt đẹp từ
các thành viên khác. Gia đình giáo dục các thành viên thông qua các mối quan
hệ đặc biệt. Đó là quan hệ ruột thịt giữa mẹ, con, quan hệ huyết thống giữa
cha, con, tình cảm của anh chị em ruột, của bố mẹ, ông bà. Quá trình xã hội
hóa cá nhân bắt đầu từ khi các thành viên xác định vị trí, vai trò của mình
trong các mối quan hệ ấy. Gia đình thông qua thái độ, tâm lý, tình cảm và mối
liên hệ thường xuyên, bền bỉ đã truyền thụ cho mỗi cá nhân những khuôn mẫu
1


và chuẩn mực xã hội để ứng xử đúng trong gia đình và ngoài xã hội. Qua mối
quan hệ đặc biệt, thái độ, tình cảm tâm lý gia đình từng bước uốn nắn những
hành vi lệch lạc, ngăn chặn những hành vi trái với chuẩn mực xã hội ở từng
thành viên. Việc giáo dục và hình thành lối sống của con người thông qua gia
đình có tính chất đặt nền móng, mang tính truyền thống gia phong, thực hiện
bước đi đầu tiên. Gia đình là xuất phát điểm và nền tảng của giáo dục con
người, là trường học đầu tiên của con người. Do vậy, việc phát huy tầm quan
trọng của gia đình trong việc hình thành lối sống mang nét đặc trưng của con
người Việt Nam “vừa hồng, vừa chuyên” hiện nay là hết sức cần thiết.

đình hiện đại. Để có thể làm được điều đó, cần phải củng cố thiết chế gia
đình, điều kiện khách quan để xã hội hóa cá nhân trong gia đình, thiết lập
mạng lưới giữa gia đình, nhà trường, xã hội trong việc giáo dục để hình thành
lối sống tốt đẹp cho mỗi cá nhân.
Với nhận thức đó, tôi chọn: “Vai trò của gia đình với xây dựng lối
sống của con người Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn
tốt nghiệp của mình.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
Vấn đề gia đình với xây dựng lối sống của con người Việt Nam hiện
nay, từ lâu đã được các nhà Giáo dục, Tâm lý học, Xã hội học nghiên cứu tiêu
biểu là công trình của tập thể tác giả Xô Viết “Lối sống xã hội chủ nghĩa’’,
trong công trình này các tác giả đã đề cập đến nhiều khái niệm lối sống, nội
dung và bản chất của lối sống xã hội chủ nghĩa, cơ sở kinh tế chính trị của lối
sống.
Trong những năm 80 ở nước ta cũng đã xuất hiện những công trình đề
cập đến vấn đề lí luận về lối sống như tác giả Hà Xuân Trường với bài báo:
“Từng bước xây dựng nền văn hóa mới”, tác giả Vũ Khiêu với “Lối sống là
gì?”, Phong Châu và Nguyễn Trọng Thụ: “Về lối sống của chúng ta”và những
3


vấn đề về lối sống cũng được tác giả Lê Hoa trình bày trong “Bàn về lối sống
và nếp sống xã hội chủ nghĩa”. Đây cũng là nghiên cứu lí luận, đưa ra hệ
thống các khái niệm, các mặt nghiên cứu về lối sống ở Việt Nam theo mô
hình xã hội chủ nghĩa thời bao cấp (trước năm 1986). Tác giả Huỳnh Khái
Vinh cũng có công trình nghiên cứu của mình: “Một số vấn đề về lối sống,
đạo đức, chuẩn mực giá trị xã hội”. Trong cuốn sách này, tác giả đưa ra phạm
trù lối sống rất sâu sắc. Trong sự tác động của các nhân tố chính trị, kinh tế,
xã hội và xu hướng chuyển đổi lối sống ở nước ta trong giai đoạn công nghiệp
hóa, hiện đại hóa, thì tác giả Trần Độ (chủ biên), Nxb Văn hóa (năm 1985),

giải pháp” (Hà Nội, năm 1997); Luận án T.S của Nghiêm Sỹ Liêm “Vai trò
của Gia đình Việt Nam hiện nay trong việc giáo dục thế hệ trẻ ở nước ta hiện
nay” (Hà Nội, năm 2001); Luận án TS của Dương Thị Minh “Gia đình Việt
Nam vai trò người phụ nữ hiện nay” (Hà Nội, năm 2003)
Các công trình này góp phần làm rõ thêm về mặt lý luận cũng như thực
tiễn vai trò của gia đình trong việc hình thành nhân cách của con người. Tuy
nhiên, căn cứ vào sự phát triển của thời đại hiện nay thì vai trò của gia đình
trong xây dựng lối sống của con người Việt Nam hiện nay là một vấn đề mới,
chưa có các công trình chuyên sâu nghiên cứu mặc dù đây là một trong những
yếu tố quan trọng tạo nên sự văn minh và phát triển của xã hội.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục đích: Trên cơ sở phân tích vai trò và thực trạng thực hiện vai trò
của gia đình Việt Nam trong xây dựng lối sống con người Việt Nam trong
những năm đổi mới, luận văn đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy tốt hơn
nữa vai trò của gia đình trong hoạt động này.
- Nhiệm vụ: bao gồm:
+ Làm rõ một số vấn đề lý luận chung về lối sống, vai trò giáo dục lối
sống của gia đình trong hình thành lối sống của con người Việt Nam
5


+ Nêu lên thực trạng vai trò của gia đình trong giáo dục lối sống của
con người Việt Nam những năm đổi mới vừa qua.
+ Đề xuất một số giải pháp để phát huy vai trò của gia đình trong xây
dựng lối sống của con người Việt Nam hiện nay.
4. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
- Cơ sở lý luận của luận văn là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí
Minh, quan điểm của Đảng và chính sách của Nhà nước về gia đình, gia đình
với xây dựng lối sống của con người Việt Nam hiện nay.
- Phương pháp nghiên cứu sử dụng trong luận văn: phương pháp luận

CHƢƠNG 1: LỐI SỐNG VÀ VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH TRONG XÂY
DỰNG LỐI SỐNG CỦA CON NGƢỜI VIỆT NAM HIỆN NAY
1.1. LỐI SỐNG VÀ XÂY DỰNG LỐI SỐNG CỦA CON NGƢỜI VIỆT
NAM HIỆN NAY
1.1.1. Lối sống
1.1.1.1. Khái niệm
Lối sống là phạm trù bao quát một bình diện rộng lớn của con người và
xã hội. Do đó, có nhiều ngành khoa học nghiên cứu với nhiều cách tiếp cận
khác nhau như: triết học, xã hội học, kinh tế chính trị học, văn hoá học....Một
trong những người đầu tiên sử dụng thuật ngữ “lối sống”như một khái niệm
khoa học là một học giả người Đức - Max Weber (1864- 1920).
Đến nay, mặc dù đã có nhiều tác giả, nhiều tài liệu đề cập đến khái
niệm lối sống nhưng vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về vấn đề này.
C.Mác và Ph.Ăngghen trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức”có viết: “Không
nên nghiên cứu phương thức sản xuất ấy đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái
sản xuất ra sự tồn tại thể xác của cá nhân. Mà hơn thế, nó là một phương thức
hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, một hình thức nhất định của hoạt
động sống của họ, một phương thức sinh sống của họ”. [34, tr.30].
Như vậy, C. Mác đã khẳng định, sản xuất là yếu tố quyết định sự tồn tại
của cá nhân và phương thức sản xuất là hình thức hoạt động cơ bản của con
người, là phương thức sinh sống của con người, là mặt cơ bản của lối sống.
Theo C. Mác, lối sống chính là phương thức, là dạng hoạt động của con
người, nó chịu sự quyết định của phương thức sản xuất. Tuy chịu sự quyết
định của phương thức sản xuất, nhưng lối sống không phải là sản phẩm thụ
động của lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và những điều kiện sống khác.
Bởi lẽ, phạm vi của lối sống rộng hơn phương thức sản xuất. Ngoài những

8



dung lối sống, TS triết học V.I.Tônxtưkhơ có định nghĩa: “Lối sống là những
hình thức cố định, điển hình của họat động sống cá nhân và tập đoàn của con
người; những hình thức ấy nói lên đặc điểm về sự giao tiếp, hành vi và nếp
nghĩ của họ trong các lĩnh vực lao động, hoạt động xã hội - chính trị, sinh
hoạt và giải trí” [53, tr 17- 18].
Cùng với quan điểm xem xét lối sống là một phương thức hoạt động,
I.V.Bextugiep cho rằng: “Lối sống được kiến giải như một phương thức hoạt
động sống của con người, thì điều hợp lý là lấy các hoạt động sống quan
trọng nhất làm nền tảng cho cơ cấu của lối sống, các lĩnh vực đó ta đều biết
là: lao động, sinh hoạt, hoạt động chính trị - xã hội và văn hoá xã hội”[Trích
dẫn 18, tr.19]. Ở góc độ khác, M.N. Rutkêvich còn khẳng định, lối sống chịu
sự quyết định của phương thức sản xuất, khái niệm “lối sống”và khái niệm
“phương thức sản xuất”liên hệ chặt chẽ với nhau. Ông viết: “Lối sống là một
trong những khái niệm cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử, nó liên quan
chặt chẽ với một khái niệm có ý nghĩa mấu chốt đối với nó là phương thức
sản xuất của cải vật chất”[53, tr 12]. Theo hướng này, Z.Dunốp khẳng định
“lối sống trước hết là những điều kiện trong đó con người tự tái sản xuất về
mặt sinh học cũng như mặt xã hội. Đó là toàn bộ những hình thức hành vi
hàng ngày, ổn định và điển hình của con người”[Trích dẫn 52, tr.19]. Định
nghĩa này cho thấy lối sống chịu sự quy định của điều kiện vật chất, mà nó
chính là nền tảng để thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của con người và
xã hội. Ở Việt Nam, cũng có những định nghĩa khác nhau về lối sống, “lối
sống”là một danh từ ghép. Lối là lề lối, thể thức, kiểu cách, phương thức.
Sống là sinh hoạt, là quá trình hoạt động sinh vật của con người và xã hội.
Hiện nay, nhiều từ điển Việt và Việt - Hán đã và đang lưu hành chỉ đề cập
10


khái niệm “lối sống giản dị” làm ví dụ minh hoạ cho từ “lối” và “nếp
sống”khi đề cập khái niệm “sống”. Có tác giả cho rằng, từ lối sống và nếp

hưởng đến lối sống của con người, lối sống của các nhóm xã hội và cộng
đồng dân cư”[48, tr.12]. Định nghĩa này tiếp cận lối sống như một phương
thức hoạt động thực của con người trong một môi trường nhất định. Và lối
sống tuy bị quy định khách quan bởi môi trường sống nhưng khi trở thành văn
hóa, lối sống cùng với truyền thống văn hóa cải biến môi trường tự nhiên sao
cho phù hợp với hệ thống nhu cầu sống của con người. Do vậy, ở định nghĩa
này nó có ưu điểm là làm sáng rõ mối quan hệ biện chứng giữa lối sống và
môi trường.
Trên cơ sở tiếp cận quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về lối sống,
GS Vũ Khiêu trong tác phẩm “Văn hoá Việt Nam, xã hội và con người”đã
quan niệm lối sống theo nghĩa rộng: “Lối sống là phạm trù xã hội khái quát
toàn bộ hoạt động của các dân tộc, các giai cấp, nhóm xã hội, các cá nhân
trong điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định và biểu hiện trên
các lĩnh vực của đời sống: trong lao động và hưởng thụ, trong quan hệ giữa
người với người, trong sinh hoạt tinh thần và văn hoá” [26, tr.514].
Xét lối sống gắn liền với hoạt động sống của con người và với một hình
thái kinh tế - xã hội, GS Thanh Lê quan niệm: “Lối sống là một hệ thống
những nét căn bản nói lên hoạt động của các dân tộc, các giai cấp, các tập
đoàn xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế - xã
hội nhất định” [31, tr.24]. Ở góc độ xem xét tổng hoà các mặt cơ bản, khắc
hoạ những đặc điểm cá nhân, tập thể, giai cấp và cộng đồng, GS.TS Nguyễn
Văn Huyên cho rằng: “Lối sống là tổ hợp các mô hình, cách thức và phong
thái sống của con người thể hiện trong mọi phương thức cũng như lĩnh vực
hoạt động, từ sản xuất, tiêu dùng đến thái độ hành vi, cách tư duy, lối ứng xử

12


giữa con người với con người, giữa chủ thể với đối tượng, giữa điều kiện với
phương tịên và mục đích sống” [24, tr 29].

+ Thứ ba, đặc trưng bản chất của lối sống trong toàn bộ hoạt động sống
là hoạt động lao động sản xuất, bởi nó là hoạt động có tính chất nền tảng, có
tính người trong việc sáng tạo ra các giá trị vật chất cũng như các giá trị tinh
thần.
+ Thứ tư, tổng hoà các khuôn mẫu ứng xử, các thể chế xã hội được vận
hành theo một bảng giá trị xã hội nào đó trong điều kiện kinh tế xã hội nhất
định, đó chính là nội dung và phạm vi của lối sống.
+ Thứ năm, lối sống nói chung mang tính văn hoá, bởi vì trong các
hành động xã hội, các quan hệ xã hội, thể chế xã hội, các khuôn mẫu ứng xử...
trong lối sống đều mang ý nghĩa văn hoá, hướng tới cái đúng, cái tốt, cái đẹp.
Như vậy, lối sống được kiến giải như một phương thức hoạt động sống
của con người thì điều hợp lí là lấy các lĩnh vực hoạt động sống quan trọng
nhất làm nền tảng cho cơ sở của lối sống các lĩnh vực đó ta đều biết là: lao
động, sinh hoạt, hoạt động chính trị - xã hội và văn hóa - xã hội.
Từ sự phân tích ở trên, có thể khái quát một cách chung nhất như sau:
Lối sống là tổng hợp những dạng hoạt động sống ổn định của cộng đồng (dân
tộc, giai cấp, nhóm xã hội…) và các cá nhân, được vận hành theo những
chuẩn mực giá trị xã hội nào đó trong sự thống nhất với các điều kiện của
một hình thái kinh tế - xã hội nhất định.
Khái niệm trên bao gồm mấy vấn đề cơ bản sau:
+ Một là, lối sống bao gồm tất cả mọi lĩnh vực hoạt động của con
người trong một xã hội nhất định, lối sống biểu hiện qua quan hệ giữa con
người với tự nhiên, con người với con người trong lao động sản xuất, trong
lĩnh vực chính trị, trong lĩnh vực tư tưởng văn hóa, trong ứng xử giao tiếp
hàng ngày. Lối sống là phương thức sống của con người trong một chế độ
14


nhất định được biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống như lao động sản
xuất, hoạt động chính trị, hoạt động văn hóa tinh thần và hoạt động hàng ngày

1.1.1.2. Một số khái niệm có liên quan đến lối sống là: mức sống, lẽ
sống, nếp sống.
- Mức sống là thuật ngữ kinh tế - xã hội để đánh giá nhu cầu vật chất và
tinh thần dã được thỏa mãn và có thể đo lường trực tiếp bằng số lượng.
+ Thông thường mức sống phản ánh trình độ con người đạt được trong
hoạt động sản xuất.
+ Mức sống được nâng cao là điều kiện vật chất cần thiết và có tính
khách quan để cải thiện lối sống.
+ Không đồng nhất mức sống với lối sống, vì lối sống còn chịu sự định
hướng và định tính của lẽ sống, định hướng giá trị và môi trường sống... Mặc
dù hai khái niệm này có mối quan hệ khăng khít với nhau, nhưng mức liên hệ
ấy không phải trực tiếp, bởi vì cùng một mức sống giống nhau, lối sống có thể
khác hẳn nhau, thậm chí đối lập nhau. Điều này thể hiện rõ trong đời sống xã
hội có những người có đầy đủ điều kiện vật chất nhưng lại có lối sống thấp
kém, lệch lạc ngược lại có những người trong xã hội tuy họ không giàu về vật
chất nhưng lại giàu về tinh thần họ luôn sẵn sàng giúp đỡ người khác, đây là
biểu hiện của lối tốt đẹp trong xã hội.
- Lẽ sống là mặt ý thức của lối sống. Nó đề cập đến mục đích, ý nghĩa,
lý tưởng của cuộc sống, là ý chí khát vọng của con người. Lẽ sống phản ánh
mục đích của lối sống, định hướng cho cuộc sống.
Lẽ sống gắn liền với hệ tư tưởng, là thế giới quan, nhân sinh quan của
con người. Lẽ sống có vai trò “kim chỉ nam”cho cá nhân điều chỉnh hành vi
của mình, vì hạnh phúc của mỗi cá nhân, vì cộng đồng xã hội. Lẽ sống biểu
hiện ở quan điểm sống, mục đích sống, động cơ, thái độ lựa chọn các hoạt
16


động và các mối quan hệ trong cuộc sống. Một người có lẽ sống đúng đắn sẽ
góp phần hình thành lối sống tốt đẹp. Đối với giáo dục gia đình thì lẽ sống và
lối sống không bao giờ tách rời nhau. Khi các thành viên trong gia đình

trên nhiều yếu tố, nhiều lĩnh vực để có sự tác động tổng hợp đến cộng đồng
cũng như đến với gia đình và cá nhân cụ thể, từ đó giúp họ hướng tới lối sống
theo chuẩn mực tốt đẹp để hoàn thiện bản thân.
Quá trình hình thành lối sống bị quy định bởi phương thức sản xuất bởi
đặc điểm dân tộc. Lối sống một mặt chịu sự quy định của tồn tại xã hội mặt
khác tác động trở lại tồn tại xã hội. Một lối sống tích cực sẽ thúc đẩy xã hội
phát triển, ngược lại nó sẽ hạn chế và cản trở sự phát triển của xã hội.
- Lối sống có thể phân chia như sau:
+ Lối sống của một cộng đồng: dân tộc, giai cấp, các nhóm xã hội.
Trong xã hội có nhiều giai cấp, bên cạnh những đặc điểm chung của dân tộc
thì các giai cấp khác nhau có lối sống khác nhau, thậm chí đối lập nhau. Lối
sống cá nhân vừa mang những dấu ấn của xã hội, mặt khác mang những đặc
điểm của cá nhân.
+ Lối sống có thể chia thành lối sống tích cực và lối sống tiêu cực. Lối
sống tích cực là lối sống phù hợp với yêu cầu của thời đại, thúc đẩy sự phát
triển của hình thái kinh tế - xã hội đang tồn tại phát triển. Lối sống tiêu cực là
lối sống ngăn cản, kéo lùi sự phát triển của xã hội. Tất nhiên quan niệm tích
cực và tiêu cực cũng bị quy định bởi hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Thời kỳ này,
giai đoạn này có thể là tích cực nhưng ở thời kỳ khác có khi là tiêu cực.
1.1.2. Xây dựng lối sống của con ngƣời Việt Nam hiện nay
1.1.2.1. Những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình xây dựng lối sống
của con người Việt Nam hiện nay
+ Thứ nhất, sự tác động của nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất
nước:
18


Trong những năm gần đây, để đẩy mạnh phát triển kinh tế chúng ta
đang thúc đẩy quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện các