BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỞ TP. HỒ CHÍ MINH

TRƯƠNG PHI CƯỜNG

CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NĂNG SUẤT
LAO ĐỘNG CỦA HỘ NÔNG DÂN SẢN XUẤT
ĐIỀU Ở TỈNH BÌNH PHƯỚC
Chuyên ngành : Kinh tế học
Mã ngành : 60 31 03

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ
Người hướng dẫn khoa học
PGS.TS Đinh Phi Hổ

TP. Hồ Chí Minh, Năm 2011


LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan rằng luận văn “CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NĂNG SUẤT
LAO ĐỘNG CỦA HỘ NÔNG DÂN SẢN XUẤT ĐIỀU Ở TỈNH BÌNH PHƯỚC”
là bài nghiên cứu của chính tôi.
Ngoài trừ những tài liệu tham khảo được trích dẫn trong luận văn này, tôi cam đoan
rằng toàn phần hay những phần nhỏ của luận văn này chưa từng được công bố hoặc
được sử dụng để nhận bằng cấp ở những nơi khác.
Không có sản phẩm/nghiên cứu nào của người khác được sử dụng trong luận văn này
mà không được trích dẫn theo đúng quy định.
Luận văn này chưa bao giờ được nộp để nhận bất kỳ bằng cấp nào tại các trường đại
học hoặc cơ sở đào tạo khác.
TP. Hồ Chí Minh, năm 2011

năm, sản lượng điều thu hoạch được mang đến cho Bình Phước một nguồn lợi không
nhỏ. Cây Điều trên đất Bình Phước còn là một trong những giống cây giúp người dân
Bình Phước xóa đói giảm nghèo. Tuy nhiên thời gian gần đây nguồn lợi từ Điều không
còn hấp dẫn người nông dân nữa. Để người nông dân gắn bó với ngành Điều thì phải
làm sao nâng cao thu nhập cho nông dân. Yếu tố quyết định để nâng cao năng lực cạnh
tranh và cải thiện thu nhập cho nông dân chính là năng suất lao động sản xuất Điều.
Tìm kiếm các giải pháp nâng cao năng suất lao động sản xuất Điều là thách thức của
các nhà chính sách. Để thực hiện điều này cần nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến
năng suất lao động của hộ nông dân sản xuất Điều.
Với mục tiêu là xác định các yếu tố ảnh hưởng đến năng xuất lao động sản xuất
Điều của hộ nông dân ở tỉnh Bình Phước và gợi ý chính sách nhằm nâng cao năng xuất
lao động sản xuất Điều. Đề tài được thực hiện trên đối tượng là những hộ nông dân
trồng cây Điều của 3 huyện Đồng Phú, Bù Đăng và Bù Gia Mập của tỉnh Bình Phước.
Thông qua việc tổng hợp lý thuyết liên quan đến năng suất lao động nông nghiệp
và những nghiên cứu về năng suất lao động cùng với việc tham khảo ý kiến của
chuyên gia đã nhận diện 13 yếu tố ảnh hưởng đến năng suất lao động sản xuất Điều.
Căn cứ vào giả thuyết nghiên cứu, tiến hành thiết lập bảng câu hỏi điều tra,
phỏng vấn thử và điều chỉnh bảng câu hỏi điều tra trước khi tiến hành thu thập số liệu
chính thức.
Sau khi điều tra khảo sát, các phiếu thu thập sẽ được xem xét mức độ hoàn chỉnh
về thông tin. Những bảng khảo sát không đầy đủ thông tin được loại bỏ. Sau đó, tiến
hành mã hóa, nhập liệu và làm sạch dữ liệu trước khi tiến hành phân tích. Quá trình
phân tích dữ liệu được thực hiện thông qua các công cụ: phân tích thống kê mô tả dữ
liệu bằng phần mềm SPSS 16.0 và Excel 2007, Phân tích định lượng với mô hình hồi
qui đa biến bằng phương pháp hồi qui tuyến tính bội và thực hiện các kiểm định cần
thiết.
Kết quả phân tích dữ liệu nghiên cứu bằng phương pháp định lượng cho thấy có
6 nhân tố tác động đến NSLĐ của hộ nông dân sản xuất điều là : công nghệ sinh học,
kiên thức nông nghiệp, giống, dân tộc, học vấn và mô hình sản xuất đa dạng.
Ngoài ra, kết quả phân tích thống kê mô tả cũng cho thấy một số vấn đề đáng

Mục tiêu nghiên cứu ............................................................................................ 3

1.4.

Câu hỏi nghiên cứu .............................................................................................. 3

1.5.

Đối tượng, phạm vi và nội dung nghiên cứu ....................................................... 3
1.5.1. Đối tượng nghiên cứu .................................................................................. 3
1.5.2. Giới hạn phạm vi nghiên cứu ...................................................................... 3
1.5.3. Nội dung nghiên cứu ................................................................................... 4

1.6.

Phương pháp nghiên cứu ..................................................................................... 4
1.6.1. Phương pháp thu thập dữ liệu ..................................................................... 4
1.6.1.1.

Dữ liệu thứ cấp ............................................................................. 4

1.6.1.2.

Dữ liệu sơ cấp ............................................................................... 4

1.6.2. Phương pháp phân tích dữ liệu ................................................................... 5
1.6.2.1.

Thống kê mô tả ............................................................................ 5


2.1.2.1.

Theo FAQ, WB và IMF.............................................................. 11

2.1.2.2.

Randy Barker (2002) ................................................................. 11

2.1.2.3.

Cách tính năng suất lao động sử dụng trong nghiên cứu .......... 12

2.1.3. Lý thuyết thay đổi công nghiệp trong nông nghiệp ................................... 12
v


2.1.3.1.

Khái niệm .................................................................................. 12

2.1.3.2.

Tiến bộ công nghệ và chuyển giao công nghệ sản xuất nông
nghiệp . ....................................................................................... 12

2.1.4. Lý thuyết các yếu tố đầu vào cơ bản trong nông nghiệp .......................... 13
2.1.4.1.

Vốn trong nông nghiệp .............................................................. 13


Lewis (1955) .............................................................................. 16

2.1.5.4.

Todaro (1990) ............................................................................ 16

2.1.5.5.

Park S.S (1992) .......................................................................... 17

2.1.5.6.

Đinh Phi Hổ(2008) .................................................................... 18

2.1.5.7.

Hàm sản xuất ............................................................................. 19

Các nghiên cứu thực tiễn tại Việt Nam ............................................................. 20
2.2.1. Tăng Văn Khiên (2005) ............................................................................ 20
2.2.2. Đinh Phi Hổ (2009) ................................................................................... 20
2.2.3. Đinh Phi Hổ (2010) ................................................................................... 21
2.2.4. Đinh Phi Hổ & Hoàng Thị Thu Huyền ..................................................... 22
2.2.5. Đinh Phi Hổ & Nguyễn Hữu Trí (2010) ................................................... 23

2.3.

Tóm tắt chương 2 .............................................................................................. 24

Chương 3: Mô hình và thiết kế nghiên cứu ............................................................. 24


3.2.3.1.

Phân tích thống kê mô tả dữ liệu ............................................... 34

3.2.3.2.

Phân tích định lượng với mô hình hồi qui đa biến .................... 35

Tóm tắt chương 3 ................................................................................................ 37

Chương 4: Thực trạng – kết quả nghiên cứu............................................................ 38
4.1.

Thực trạng ngành điều ...................................................................................... 38
4.1.1. Thực trạng ngành Điều thế giới ................................................................ 38
4.1.2. Thực trạng ngành Điều trong nước ........................................................... 39
4.1.2.1.

Diện tích .................................................................................... 39

4.1.2.2.

Năng suất và sản lượng .............................................................. 40

4.1.2.3.

Thu mua và chế biến .................................................................. 41

4.1.2.4.

4.2.2.1.

Xây dựng mô hình hồi qui ......................................................... 74

4.2.2.2.

Kết quả hồi qui .......................................................................... 77

4.2.2.3.

Đánh giá mức độ phù hợp của mô hình hồi qui ........................ 81

4.2.2.4.

Kiểm định các vi phạm giả thuyết trong mô hình hồi qui ......... 83

4.2.2.5.

Xác định tầm quan trọng của các biến trong mô hình ............... 89

vii


4.2.2.6.
4.3.

Tóm tắt kết quả hồi qui .............................................................. 91

Tóm tắt chương 4 ............................................................................................... 92



5.2.6.

Liên quan đến nhân tố mô hình sản xuất đa dạng (DD) .......................... 97

5.2.7.

Một số gợi ý về chính sách với các vấn đề khác ..................................... 98

Giới hạn đề tài và gợi ý nghiên cứu tiếp theo .................................................... 99
5.3.1. Giới hạn đề tài ........................................................................................... 99
5.3.2. Gợi ý nghiên cứu tiếp theo ........................................................................ 99

Tài liệu tham khảo .................................................................................................... 100
Phụ lục ....................................................................................................................... 103
Phụ lục A ............................................................................................................ 103
Phụ lục B ............................................................................................................. 104
Phụ lục C ............................................................................................................ 108
Phụ lục D ........................................................................................................... 109
Phụ lục E ............................................................................................................ 109
Phụ lục F ............................................................................................................. 110
Phụ lục G ........................................................................................................... 110
Phụ lục H ........................................................................................................... 111
Phụ lục I ............................................................................................................. 111
Phụ lục J .............................................................................................................. 112
Phụ lục K ........................................................................................................... 115
Phụ lục L ............................................................................................................ 118

viii


Hình 4.3: Lượng và kim ngạch xuất khẩu Điều của Việt Nam sang Hoa kỳ
theo tháng, 2008 ........................................................................................... 44
Hình 4.4: Tốc độ tăng trưởng xuất khẩu Điều của Việt Nam sang Trung Quốc
giai đoạn 2005-2008 (%) .............................................................................. 45
Hình 4.5: Bản đồ hành chánh tỉnh Bình Phước ............................................................. 46
Hình 4.6: Công ty chế biến hạt Điều ............................................................................. 48
Hình 4.7: Cơ cấu độ tuổi của chủ hộ ............................................................................ 51
Hình 4.8: Cơ cấu về trình độ học vấn của chủ hộ ......................................................... 53
Hình 4.9: Khó khăn về giống ........................................................................................ 54
Hình 4.10: Cơ cấu về tuổi của vườn Điều ..................................................................... 55
Hình 4.11: Khó khăn trong việc vay vốn sản xuất ........................................................ 56
Hình 4.12: Thâm niên trong nghề trồng Điều ............................................................... 57
Hình 4.13: Tiếp xúc với cán bộ khuyến nông ............................................................... 59
Hình 4.14: Tham gia hội thảo khuyến nông .................................................................. 59
Hình 4.15: Tham gia câu lạc bộ nông dân ..................................................................... 60
Hình 4.16: Đọc sách ,báo nông nghiệp.......................................................................... 60
Hình 4.17: Theo dõi phát thanh, truyền hình về chương trình nông nghiệp ................. 61
Hình 4.18: Cơ cấu về năng suất lao động ..................................................................... 62
Hình 4.19: Khó khăn về diện tích đất sản xuất ............................................................. 70
x


Hình 4.20: Khó khăn về kỹ thuật sản xuất .................................................................... 71
Hình 4.21: Khó khăn về nguồn nước ............................................................................ 71
Hình 4.22: Khó khăn về vận chuyển ............................................................................. 72
Hình 4.23: Khó khăn về lao động .................................................................................. 73
Hình 4.24: Những yêu cầu hỗ trợ của hộ nông dân ....................................................... 74
Hình 4.25: Mô hình nghiên cứu điều chỉnh ................................................................... 75
Hình 4.26: Đồ thị phân tán của phần dư và giá trị dự đoán .......................................... 87
Hình 4.27: Biểu đồ tần số của phần dư ......................................................................... 88

Bảng 4.20: Năng suất lao động theo vốn vay phục vụ sản xuất .................................... 69
Bảng 4.21 : Định nghĩa và kỳ vọng biến ....................................................................... 76
Bảng 4.22: Hệ số hồi qui (Coefficients) ........................................................................ 79
Bảng 4.23: Độ phù hợp của mô hình ............................................................................. 82
Bảng 4.24: Phân tích phương sai ANOVA ................................................................... 83
Bảng 4.25: Ma trận tương quan (Correlations) ............................................................. 84
Bảng 4.26: Kiểm định tương quan hạng Spearman....................................................... 86
xii


Bảng 4.27: Tổng hợp kết quả hồi qui và xác định các nhân tố ảnh hưởng và
không ảnh hưởng đến năng suất lao động .................................................. 91

xiii


DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
FAO : Food and Agriculture Organization (Tổ chức Nông lương Liên Hợp Quốc)
GDP : Gross Domestic Product (Tổng sản phẩm quốc nội)
GVA : Gross Value Added (Tổng giá trị gia tăng)
IMF : International monetary Fund (Quỹ tiền tệ quốc tế)
NSLĐ : Năng suất lao động
OECD: Organization for Economic Cooperation and Development (Tổ chức hợp tác
và phát triển kinh tế )
OLS

: Ordinary least square (Phương pháp bình phương nhỏ nhất)

PTNT : Phát triển nông thôn.
WB

rộng diện tích điều cao sản chất lượng tốt với nhiều ưu điểm vượt trội thay cho các
giống điều bản địa kém phẩm chất hoặc thoái hóa trước đây; xây dựng những mô hình
kinh tế tổng hợp theo kiểu VAC hoặc kinh tế trang trại trồng Điều (Hướng tới lễ hội
Quả Điều Vàng Việt Nam, Bình Phước 2010) [5].
Ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn Bình Phước thời gian qua đã có
nhiều giải pháp tích cực thâm canh vườn Điều để đạt năng suất, sản lượng cao và giá
trị lớn. Cụ thể như: tích cực chuyển giao khoa học kỹ thuật nông nghiệp đến tận hộ
nông dân thông qua hoạt động khuyến nông; khuyến khích nông dân mở rộng diện tích
Trang 1


điều cao sản chất lượng tốt với nhiều ưu điểm vượt trội thay cho các giống điều bản
địa kém phẩm chất hoặc thoái hóa trước đây; xây dựng những mô hình kinh tế tổng
hợp theo kiểu VAC hoặc kinh tế trang trại trồng Điều (Hướng tới lễ hội Quả Điều
Vàng Việt Nam, Bình Phước 2010) [5].
Tuy diện tích được phát triển ngày càng rộng, người dân và chính quyền đã có
những biện pháp cải tạo, nâng cao năng suất và áp dụng những mô hình tiến bộ mới
nhưng nhìn chung năng suất và chất lượng cây điều ở nước ta vẫn còn thấp so với
nhiều nước có trồng điều trên thế giới. Cụ thể là: Tại Braxin, sản lượng điều xuất khẩu
thấp hơn nước ta, nhưng năng suất bình quân là 2 tấn/ha. Trong khi đó, Bình Phước là
thủ phủ của cây điều cũng mới chỉ đạt bình quân trên 1,3 tấn/ha (Báo cáo của Uỷ Ban
Nhân Dân tỉnh Bình Phước 9/2009)[3].
Nghịch lý là, Việt Nam liên tục mấy năm gần đây là nước xuất khẩu nhân Điều
số 1 thế giới, nhưng ở trong nước thu nhập của người nông dân trồng Điều vẫn còn
thấp và không ổn định (Hướng tới lễ hội Quả Điều Vàng Việt Nam, Bình Phước
2010)[5]. Vì vậy, một số hộ dân đã đốn bỏ Điều để chuyển đổi sang trồng cây Cao su
có giá trị kinh tế cao hơn. Nhưng không phải ai cũng làm được điều đó vì trồng cây
Cao su phải bỏ vốn ban đầu rất lớn và thời gian thu hoạch lại rất lâu. Mặt khác, đa số
hộ nông dân Bình Phước còn rất nghèo nhất là những hộ miền núi nên không đủ vốn
để chuyển đổi.




Gợi ý chính sách nhằm nâng cao NSLĐ của hộ nông dân sản xuất Điều.

1.4. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
Với những mục tiêu cụ thể được đề ra như trên, việc thực hiện nghiên cứu này
là việc giải quyết những câu hỏi sau :
1) Các yếu tố nào ảnh hưởng đến NSLĐ của hộ nông dân sản xuất Điều?
2) Mức độ tác động và hướng tác động ra sao?
3) Những giải pháp nào để nâng cao NSLĐ của hộ nông dân sản xuất Điều?
1.5. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
Trong phạm vi giới hạn về thời gian, nguồn lực và yêu cầu của luận văn Thạc
sĩ, đề tài nghiên cứu được xem là đóng góp bước đầu cho nghiên cứu theo hướng này,
do vậy được giới hạn phạm vi và đối tượng như sau:
1.5.1.

Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là những hộ nông dân trồng Điều tại tỉnh Bình
Phước. Vấn đế nghiên cứu là năng suất lao động của hộ nông dân sản xuất Điều
và những yếu tố ảnh hưởng.
1.5.2.

Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Không gian nghiên cứu là 3 huyện : Bù Gia Mập (Được tách ra từ huyện
Phước Long), Bù Đăng và Đồng Phú trong tổng số 10 huyện thị. Sự lựa chọn này
dựa trên những yêu cầu sau: tổng diện tích điều lớn, thâm niên trồng Điều và việc


Phương pháp thu thập dữ liệu

1.6.1.1

Dữ liệu thứ cấp
Được thu nhập từ Niên giám thống kê – Tổng cục thống kê, Cục

thống kê, Sở Nông Nghiệp và PTNT tỉnh Bình Phước và các trang web, các
báo cáo thường niên ngành Điều việt nam của “Hiệp hội cây Điều”.
1.6.1.2

Dữ liệu sơ cấp
Dùng bảng câu hỏi phỏng vấn trực tiếp chủ hộ nông dân trồng Điều

tại 3 Huyện Bù Gia Mập, Bù Đăng và Đồng Phú của tỉnh Bình Phước. Do
giới hạn về thời gian và kinh phí nên số lượng mẫu là 210 mẫu được chia
đều cho 3 Huyện và phương pháp chọn mẫu là chọn thuận tiện rải rác đều
các xã có diện tích trồng Điều lớn.

Hình 1.1: Dữ liệu nghiên cứu.

Trang 4


Sơ cấp

Phỏng vấn chủ hộ

Niên giám thống kê


SPSS 16.0, tiến hành thủ tục phân tích hồi quy bội, kiểm định các giả thuyết
và độ phù hợp mô hình để tìm ra mô hình chính thức.

Hình 1.2: Sơ đồ thiết kế nghiên cứu

Trang 5


Xác định vấn đề nghiên cứu
Tìm hiểu các nghiên cứu trước đây

Nghiên cứu các khái niệm và lý thuyết

Xây dựng giả thuyết

Thảo luận với CBKN

Lập bảng điều tra sơ bộ

Phỏng vấn thử
( 10 mẫu)

Bảng điều tra hiệu chỉnh

Thu thập dữ liệu chính thức: 210 mẫu
(300 mẫu)
Phân tích hồi qui

Phân tích mô tả


nghiên cứu được ứng dụng trong đề tài; Phương thức thu thập dữ liệu; Xác định
phương pháp chọn mẫu, cỡ mẫu điều tra và các kỹ thuật phân tích dữ liệu.
Chương 4: Thực trạng - kết quả nghiên cứu
Bao gồm: Thực trạng sản xuất nông nghiệp, năng suất lao động nông
nghiệp; Trình bày kết quả nghiên cứu đạt được để giải quyết, trả lời các câu hỏi,
mục tiêu và kiểm định giả thuyết nghiên cứu đặt ra.
Chương 5: Kết luận và gợi ý chính sách
Trên cơ sở chương 2 và 3 kết hợp với phân tích tình hình thị trường, định
hướng phát triển ngành nông nghiệp, tác giả đề xuất một số giải pháp nâng cao
năng suất lao động sản xuất điểu của Bình Phước trong thời gian tới.

1.9. TÓM TẮT CHƯƠNG 1

Trang 7


Chương 1 bao gồm các nội dung mang tính khái quát, giới thiệu tóm tắt
những vấn đề căn bản của toàn bộ quá trình nghiên cứu:
Phần đầu của chương là phần lý do nghiên cứu đề tài: những lý do cụ thể
rõ ràng được đưa ra trên cơ sở thực tiễn để cuối cùng đưa đến một kết luận là
việc nghiên cứu đề tài “CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NĂNG SUẤT LAO
ĐỘNG CỦA HỘ NÔNG DÂN SẢN XUẤT ĐIỀU Ở TỈNH BÌNH PHƯỚC” là
cần thiết và thực tế nhất.
Những phần tiếp theo của chương là: xác định vấn đề nghiên cứu; Nêu rõ
hai mục tiêu nghiên cứu và hai mục tiêu nghiên cứu đó dùng làm cơ sở để đưa ra
ba câu hỏi nghiên cứu; Nêu lên đối tượng nghiên cứu là những hộ nông dân trồng
điều tại Tỉnh Bình Phước, phạm vi nghiên cứu là ba huyện ( Bù Đăng, Đồng Phú
và Bù Gia Mập); Trong phần phương pháp nghiên cứu nêu ra phương pháp thu
thập dữ liệu và phương pháp phân tích dữ liệu với sự hỗ trợ của hai phần mềm
Excel 2007 và SPSS 16.0; Nêu lên ý nghĩa thực tiễn của đề tài.

trong nông nghiệp sinh nhai.
 Nông nghiệp chuyên sâu: là lĩnh vực sản xuất nông nghiệp được chuyên
môn hóa trong tất cả các khâu sản xuất nông nghiệp, gồm cả việc sử
dụng máy móc trong trồng trọt, chăn nuôi, hoặc trong quá trình chế
biến sản phẩm nông nghiệp. Nông nghiệp chuyên sâu có nguồn đầu
vào sản xuất lớn, bao gồm cả việc sử dụng hóa chất diệt sâu, diệt cỏ,
phân bón, chọn lọc, lai tạo giống, nghiên cứu các giống mới và mức
độ cơ giới hóa cao. Sản phẩm đầu ra chủ yếu dùng vào mục đích
thương mại, làm hàng hóa bán ra trên thị trường hay xuất khẩu.
2.1.1.2. Đặc điểm
Theo Đinh Phi Hổ (2008), Kinh tế học nông nghiệp bền vững [9],
Trang 9


nông nghiệp có 4 đặc điểm chủ yếu sau:
 Trong nông nghiệp, ruộng đất là tư liệu sản xuất đặc biệt. Xuất
phát từ đặc điểm này cho thấy việc bảo tồn quỹ đất và không
ngừng nâng cao độ phì nhiêu của đất là vấn đề sống còn của sản
xuất nông nghiệp.
 Đối tượng của sản xuất nông nghiệp là những cây trồng và vật
nuôi, chúng là những sinh vật.
 Trong sản xuất nông nghiệp, sự hoạt động của lao động và tư liệu
sản xuất có tính thời vụ. Từ đặc điểm này, cần phải tiến hành
chuyên môn hóa kết hợp với đa dạng sản xuất.
 Sản xuất nông nghiệp được tiến hành trên một địa bàn rộng lớn và
mang tính khu vực. Xuất phát từ đặc điểm này, phải có chính sách
kinh tế - xã hội thích ứng với từng khu vực.
2.1.2.

Khái niệm về năng suất lao động