Đề tài: Xử lý một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn Ngữ Văn bậc THCS
ở trường THCS & THPT Hà Trung

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lí do chọn đề tài:
Trong quá trình giáo dục sẽ nảy sinh các tình huống có vấn đề. Đây thực sự
là những thử thách mà mỗi giáo viên phải bằng tri thức, đạo đức, kinh nghiệm
sống và bản lĩnh nghề nghiệp để ứng xử cho phù hợp. Và mọi hoạt động giáo dục
đều cần tới ứng xử sư phạm, bởi quan hệ thầy trò được hiểu như là quan hệ giữa
hai nhân cách khác biệt có chung một mục đích là sự hoàn thiện nhân cách về cả
hai phía (thầy trưởng thành về nghệ thuật và vốn tri thức; trò phát triển về khả
năng nhận thức và tích lũy kinh nghiệm sống) vì thế bất cứ giải quyết một nhiệm
vụ giáo dục, giáo dưỡng nào cũng cần thiết phải có sự ứng xử khéo léo. Nguồn
xuất phát của những tình huống sư phạm là học sinh.
Hình thành và tích lũy kỹ năng giải quyết các tình huống sư phạm giúp cho
giáo viên bình tĩnh, tự tin, bồi dưỡng tư duy sư phạm linh hoạt mềm dẻo, định
hướng kịp thời hành động sư phạm của mình.
Thực tế người giáo viên phải tiếp xúc với nhiều học sinh và trong quá trình
giao tiếp đó sẽ không khỏi vấp phải khá nhiều tình huống khó xử nào đó. Vì thế
phải làm thế nào để ứng xử khéo léo các tình huống một cách hợp lý, hợp tình, có
tính giáo dục. Để giải quyết những tình huống, trong ứng xử sư phạm cần có cách
thức, biện pháp, thủ thuật, xử lý tình huống, đôi khi được gọi là kỹ thuật xử lý.
Mỗi tình huống có cách xử lý riêng, nhưng sự thành bại lại phụ thuộc vào chủ thể
xử lý - giáo viên. Vì vậy, người giáo viên ngoài công tác giảng dạy ra thì việc ứng
xử khéo léo các tình huống sư phạm được xem như một phần quan trọng của “tài
nghệ sư phạm”. Giáo viên phải hiểu được tâm lý của học sinh để có những
phương pháp, biện pháp hay những lời khen, chê đúng mức, đúng lúc, đúng nơi.
Giáo viên biết chủ động đối mặt với những tình huống sư phạm, chính là cơ sở tạo
nên uy tín nhân cách của chính bản thân giáo viên đó. Nếu những giáo viên thiếu
kinh nghiệm và không có nghệ thuật xử lý các tình huống sư phạm thì sẽ mất đi sự
Tên tác giả: Trần Văn Hòa

- Quan sát, trò chuyện nhằm thu thập các tình huống.
- Luyện tập kỹ năng, kỹ xảo ứng xử.
- Phương pháp quan sát – điều tra
- Phương pháp thống kê
Tên tác giả: Trần Văn Hòa

2


Đề tài: Xử lý một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn Ngữ Văn bậc THCS
ở trường THCS & THPT Hà Trung

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1. Những vấn đề lý luận chung về kỹ năng ứng xử tình huống sư phạm
Hoạt động ứng xử có được là nhờ ở sự xuất hiện những tình huống trong
hoạt động giáo dục. Ứng xử sư phạm là một dạng giao tiếp xã hội diễn ra giữa hai
nhóm xã hội: giáo viên và học sinh. Thầy và trò có thể hiểu biết thấu đáo nhau
hơn nhờ các thông tin phát ra trong quá trình ứng xử (trước, trong và sau quá trình
ứng xử). Những thông tin có trong ứng xử giúp cho giáo viên nhận biết được tính
cách, nhu cầu, sở thích năng lực chỗ mạnh, chỗ yếu của học sinh, của những
nhóm xã hội mà học sinh tham gia, đồng thời cũng tư nhận biết năng lực và nghệ
thuật sư phạm của bản thân mình. Về phía học sinh, cũng chính trong quá trình
ứng xử các em tiếp nhận được nhiều hơn hệ thống tri thức về cuộc sống, cung
cách đối nhân xử thế, hiểu rõ vị thế của mình trong tập thể quyền lợi và trách
nhiệm của bản thân trước cộng đồng, biết được tính cách của thầy nhờ sự biểu đạt
của thầy trong ứng xử. Không có giao tiếp thì hoạt động của giáo viên và học sinh
không thể diễn ra. Vì vậy, người giáo viên cũng phải có năng lực giao tiếp sư
phạm.
Phẩm chất sư phạm của người giáo viên: sự vững vàng về hứng thú và nhu
cầu giáo dục, sự phát triển hài hòa về trí tuệ đạo đức và thẩm mỹ tay nghề sư

vững chắc, một tình yêu trẻ hết sức tế nhị và chân thành, một trình độ hiểu biết
sâu sắc về phương pháp. Người giáo viên có nghệ thuật là người có khả năng đi
vào nội tâm của học sinh, có sức lôi cuốn, cảm hóa, có khả năng tổ chức giỏi, có
sự khéo léo sư phạm, có óc tưởng tượng phong phú.
2. Thực trạng của tình huống sư phạm xảy ra trong dạy – học môn Ngữ Văn
bậc THCS
2.1. Những thuận lợi và khó khăn
*Đối với việc dạy của giáo viên:
Đa số giáo viên Văn thật sự tâm huyết với nghề, mong muốn đem lại cho
học sinh những kiến thức, những bài thơ, áng văn mà mình tâm đắc; thường
xuyên học hỏi, trau dồi và đổi mới phương pháp dạy học Văn để gợi mở, lôi cuốn,
tạo hứng thú cho học sinh.
Bên cạnh đó có một số giáo viên vẫn còn thói quen dạy học theo kiểu
truyền thụ kiến thức một chiều: giáo viên giảng giải, học sinh lắng nghe, ghi nhớ
Tên tác giả: Trần Văn Hòa

4


Đề tài: Xử lý một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn Ngữ Văn bậc THCS
ở trường THCS & THPT Hà Trung

và biết nhắc lại đúng những điều mà giáo viên đã truyền đạt. Giáo viên chủ động
cung cấp kiến thức cho học sinh, áp đặt những kinh nghiệm, hiểu biết, cách cảm,
cách nghĩ của mình tới học sinh. Nhiều giáo viên chưa chú trọng đến việc tiếp thu,
vận dụng kiến thức của học sinh cũng như việc chỉ ra cho học sinh hướng tích cực
chủ động để thu nhận kiến thức. Do đó, có những giờ dạy được giáo viên tiến
hành như một giờ diễn thuyết (nói nhiều). Điều này cũng do một phần vì giáo
viên sợ “cháy” giáo án (giáo viên hỏi nhưng học sinh không trả lời được hoặc học
sinh vẫn phát biểu nhưng chưa ra vấn đề, cho nên giáo viên làm thay). Và cũng có

- Nổi bật là tình trạng chán học Văn ở học sinh. Học sinh thiếu nhiều về kiến thức
Ngữ Văn, rất ít học sinh đọc sách để thấy được cái hay, cái đẹp của văn chương,
biết rung động trước những tác phẩm văn học hay. Do vậy khi làm bài, học sinh
thường suy luận chủ quan, thô tục hoá văn chương. Ngoài những lỗi trên thì tình
trạng học sinh làm bài sai kiến thức cơ bản vẫn chiếm tỷ lệ lớn. Đó là tình trạng
“râu ông nọ cắm cằm bà kia”, viết sai tên tác giả, tác phẩm,...
- Phụ huynh học sinh cũng không tha thiết với việc học Văn của con em, cụ thể
như sẵn sàng đầu tư vào các môn: Toán – Lý – Hóa – Anh, nhưng lại coi thường
môn Văn, không cho con thi học sinh giỏi Văn, ngay cả cho vào đội tuyển học
sinh giỏi cũng không muốn.
- Chương trình, nội dung dạy với nhiều bài không còn phù hợp với cuộc sống hiện
đại, xa lạ với học sinh, gây khó hiểu.
2.2. Những nguyên nhân dẫn tới khó khăn hoặc thất bại trong ứng xử các
tình huống sư phạm
* Về phía giáo viên:
Sự thiếu kinh nghiệm giáo dục. Người ứng xử tốt phải là người có bản lĩnh
tự tin trên cơ sở vốn sống kinh nghiệm phong phú và nghệ thuật giáo dục. Vì thế
một trong những nguyên nhân dẫn tới khó khăn khi ứng xử là sự thiếu vốn sống
và kinh nghiệm giáo dục. Do ít kinh nghiệm nên không ít giáo viên khi xử lý tình
huống thường đặt đối tượng vào vị trí của mình, đòi hỏi quá nhiều hoặc chỉ
nhượng bộ cho êm ả. Những giáo viên thiếu kinh nghiệm ứng xử thường chủ yếu
là lúng túng trước mỗi tình huống bất chợt chưa quen biết, chưa tìm ra được lối
thoát trong cách cư xử thỏa mãn nhu cầu của học sinh.

Tên tác giả: Trần Văn Hòa

6


Đề tài: Xử lý một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn Ngữ Văn bậc THCS


7


Đề tài: Xử lý một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn Ngữ Văn bậc THCS
ở trường THCS & THPT Hà Trung

những bộ phận học sinh này là khác nhau. Ở bộ phận những học sinh chậm tiến,
trước một tình huống do các em gây ra, thái độ và hành vi ứng xử của các em
thường mang tính thụ động. Trong suy nghĩ của số học sinh này luôn có sự mặc
cảm với chính mình rằng đúng hay sai thì phần thua thiệt vẫn là mình để từ đó dẫn
tới phản ứng của các em bằng việc im lặng hoặc cố gắng lẩn tránh trước câu hỏi
của giáo viên, cần mau chóng thoát được sự truy cứu trách nhiệm của giáo viên
hoặc sự chú ý của tập thể, thậm chí có những học sinh hỗn láo, biểu hiện những
hành vi vô giáo dục với thầy cô và tập thể, vì các em cho rằng đằng nào thì cũng
bị phê bình, rằng muốn đi tới đâu cũng được.
Sự yếu kém của tập thể lớp. Nguyên nhân tạo nên khó khăn trong ứng xử là
sự thiếu đồng cảm của tập thể đối với cách xử lý của giáo viên và điều đó cũng có
nghĩa là giáo viên thiếu một chỗ dựa cho toàn bộ quá trình ứng xử. Tập thể được
coi là chỗ dựa về dư luận và sức mạnh giáo dục. Nếu một tập thể yếu cũng có
nghĩa là mất đi khả năng chế ngự những hiện tượng tiêu cực của học sinh. Một tập
thể yếu luôn tồn tại trong nó những cán bộ lớp non kém, ít có sự đấu tranh với
những biểu hiện tiêu cực, luôn tìm cách bao che khuyết điểm cho nhau, do đó uy
tín của tập thể không được coi trọng.
3. Các giải pháp xử lý một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn
Ngữ Văn bậc THCS ở trường THCS & THPT Hà Trung
Trong phạm vi đề tài này, bản thân tôi tìm hiểu và phân ra 05 loại tình
huống thường gặp và cách giải quyết các loại tình huống sư phạm như sau:
Loại 1: Giải đáp những câu hỏi khó, bất ngờ trong dạy học Ngữ Văn THCS
(khi giảng dạy trên lớp).

hoàn chỉnh, chính xác và lôgich, có sức thuyết phục. Còn nếu không có học sinh
nào trả lời được và bản thân tôi cũng cảm thấy chưa trả lời được chính xác thì tôi
sẽ nói: “Câu hỏi này thật hay, thầy chưa muốn giải đáp ngay bây giờ, mà các em
hãy coi như đây là một bài tập về nhà và hãy tìm hiểu để tìm ra câu trả lời. Em
nào có câu trả lời đúng và hay nhất thầy sẽ ghi điểm tốt”.
Mặc dù không trả lời được câu hỏi nhưng tôi cũng sẽ không thể hiện để các
em biết mình không trả lời được câu hỏi của học sinh mà chỉ nói với các em “xem
đây như là bài tập”, nếu các em biết được giáo viên không trả lời được câu hỏi của
mình thì sẽ gây cho các em cảm giác hụt hẫng, và dần dần sẽ làm cho các em mất
Tên tác giả: Trần Văn Hòa

9


Đề tài: Xử lý một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn Ngữ Văn bậc THCS
ở trường THCS & THPT Hà Trung

lòng tin, điều đó dẫn đến sự khó khăn trong quá trình giáo dục của giáo viên. Do
đó, để tạo hứng thú cho học trò, người thầy phải đánh thức, khơi dậy được tinh
thần cảm thụ văn học. Và một trong các cách là luôn khuyến khích học sinh tiếp
tục “thắc mắc” những vấn đề có liên quan đến bài học.
Loại 2: Giáo viên giải sai bài tập.
Tình huống : Khi giáo viên giải sai một bài tập. Nếu có một học sinh phát hiện ra
thì sao?
* Cách giải quyết chung của loại tình huống này:
Một số người cho rằng nếu gặp tình huống này giáo viên chỉ cần lên bảng
sửa lại đáp số bài tập và kèm theo một câu xin lỗi học sinh là được. Nhưng như
thế có lẽ sẽ không thuyết phục học sinh cho lắm, vì các em sẽ nghĩ “thầy còn sai
nữa là!” và sẽ nảy sinh hiện tượng học sinh không “tâm phục khẩu phục” đối với
giáo viên. Vì vậy giáo viên cần phải biết linh hoạt và nhanh chóng biến tình

cười mà không nói gì. Vì như vậy rất dễ khiến các em hiểu rằng bạn đồng tình với
phê phán đó của các em thì thật là tệ hại, và mối quan hệ tốt đẹp giữa bạn và
người đồng nghiệp đó rất có thể sẽ bị ảnh hưởng.
Vậy chọn cách xử lý c là tối ưu. Trước hết, bạn nên mỉm cười cảm ơn các
em đã chú ý lắng nghe bài giảng và dành tình cảm cho thầy. Điều đó làm thầy rất
hài lòng. Sau đó bạn nhẹ nhàng giải thích cho các em hiểu mỗi thầy cô giáo đều
có một phương pháp dạy riêng nhưng đều có chung một mục đích là giúp các em
hiểu bài, nắm vững được kiến thức. Chính vì vậy các em không nên so sánh để rồi
khen người này, chê bai người kia. Bạn có thể nói: “Các em ạ, các em rất may
mắn là đã được học cô A. Có thể là các em chưa quen với phương pháp dạy học
của cô nên các em cảm thấy khó khăn trong việc tiếp thu bài giảng. Cách tốt nhất
là các em nên trao đổi thẳng thắn với cô để cô trò có thể hiểu nhau. Và theo thầy
các em nên chăm chú nghe cô giảng và có thể điều chỉnh cách học của mình để
làm sao đạt được kết quả cao nhất”.
Với những lời lẽ thấu tình, đạt lý ấy, chắc chắn bạn sẽ được các em yêu
quý, tôn trọng không chỉ vì bạn dạy hay mà chủ yếu là vì sự tôn trọng học sinh và
đồng nghiệp của bạn.
Tình huống 2: Khi học sinh xé bài kiểm tra. Trả bài kiểm tra một tiết cho học
sinh xong, bạn quay lên bục giảng thì bỗng có một em học sinh xé giấy bài kiểm
Tên tác giả: Trần Văn Hòa

11


Đề tài: Xử lý một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn Ngữ Văn bậc THCS
ở trường THCS & THPT Hà Trung

tra. Khi được hỏi tại sao em xé bài, thì em trả lời: “Bài của em thì em xé”. Trước
sự việc đó, bạn phải giải quyết ra sao?
a. Bạn không nói gì, quay trở lại bục giảng để bắt đầu bài của mình

ở trường THCS & THPT Hà Trung

chỉ ra cái sai cho em để lần sau em cố gắng hơn. Thế mà không ngờ công sức của
hai thầy trò lại bị em xé toạc thành những mảnh giấy vụn. Nếu đặt trường hợp em
sau này sẽ là một giáo viên, có một học sinh làm việc đó ngay trước mặt em thì
em nghĩ sao? Nhưng thôi, dù sao em cũng đã trót làm, lần đầu thầy có thể thông
cảm. Thầy mong rằng em hiểu những điều thầy nói và cố gắng hơn trong những
bài làm sau. Thầy tin là em làm được”. Đồng thời bạn cũng nên khéo léo nhắc
nhở các em trong lớp rút kinh nghiệm để lần sau không có những phản ứng nóng
nảy như thế.
* Cách giải quyết chung loại tình huống này:
Nếu học sinh đã có ý không thích học Văn, không thích giáo viên dạy Văn,
thì với tôi phải xem xét lại bản thân mình và tự hỏi: Tại sao học sinh lại không
thích học Văn, không thích luôn cả giáo viên dạy Văn ? Có thể vì tôi làm một việc
gì đó mà học sinh không thích, hay có thể tôi đã sai hứa với học sinh, từ đó làm
cho học sinh có ấn tượng không tốt với mình, với môn học,..Nếu vậy tôi sẽ nhận
lỗi và sẽ sửa chữa những sai sót của mình. Và kể thêm một số câu chuyện về ý
nghĩa của việc học Văn, giá trị của văn chương trong cuộc sống (gợi nhắc học
sinh nhớ bài “Ý nghĩa văn chương” của Hoài Thanh, “Tiếng nói của văn nghệ”
của Nguyễn Đình Thi,...), đọc bài thơ “Nếu ngày mai em không làm thơ nữa” của
Xuân Quỳnh để thu hút và đưa các em về “đội Văn của mình”,...
Nếu thấy mình không có gì để học sinh phải ghét hay xem thường thì nhân
dịp nào đó tôi sẽ trao đổi, tâm tình và tỏ ra thân thiện với học sinh và nó sẽ có
những tác động tâm lý đến học sinh. Lại đọc thơ, kể thêm chuyện Văn để cảm hóa
học sinh.
Học sinh ở lứa tuổi này rất bướng, cho nên giáo viên phải thực sự hiểu rõ
về tâm lý các em thì các em sẽ quên đi dấu ấn không tốt về người thầy của mình,
vì các em khó kìm hãm và khó làm chủ tình cảm của mình nên có thể sự “ghét
Văn và ghét người dạy Văn” đó chỉ là bộc phát. Bởi vậy, tôi sẽ duy trì sự tiếp xúc,
Tên tác giả: Trần Văn Hòa

xin lỗi trước các em và hứa chấm lại bài cho em đó. Nếu sau khi kiểm tra thấy
mình đã làm đúng thì nên giải thích cặn kẽ cho em đó hiểu về kết quả của mình.
Tình huống 2: Hai bài làm sai giống nhau từng chữ

Tên tác giả: Trần Văn Hòa

14


Đề tài: Xử lý một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn Ngữ Văn bậc THCS
ở trường THCS & THPT Hà Trung

Trong khi chấm bài kiểm tra viết cho học sinh, bạn phát hiện có hai bài giải
sai giống nhau từng chữ. Bạn chọn cách xử lý nào trong ba cách sau?
a. Nêu tên hai em đó, phê bình trước lớp và cho cả hai điểm một để làm gương
cho các em khác.
b. Nêu hiện tượng này trước lớp, yêu cầu hai em đó tự giác đứng lên nhận lỗi (bạn
không thể nêu tên cụ thể hai em học sinh đó). Sau đó bạn phê bình các em và cho
cả lớp nghe một giáo dục đạo đức về tính không trung thực.
c. Trả bài bình thường và nêu chung chung rằng có hiện tượng chép bài của nhau
trong lớp. Bạn không nêu tên hai em, nhưng sau đó sẽ gặp riêng hai em để tìm
hiểu nguyên nhân và nhắc nhở.
Trong các tình huống trên thì cách xử lý "c" là hợp lý nhất.
Tình huống 3: Học sinh không không chuẩn bị bài mới.
Hiện nay, ở các môn học, giáo viên đều bắt buộc các em phải soạn bài
trước khi lên lớp học. Đó là trả lời các câu hỏi ở mỗi bài học trong sách giáo khoa.
Muốn trả lời được tất cả các câu hỏi ấy, các em phải đọc kỹ, tìm hiểu bài học
nhiều lần nên tốn thời gian rất nhiều.
Ở bậc THCS, ít nhất các em phải học từ 3 - 5 môn nên phải soạn bài cho
chừng ấy môn học vì vậy, các em phải mất cả buổi. Trong khi, không phải em nào

huống sư phạm đòi hỏi phải xử lý một cách nhanh trí, linh hoạt, biết vận dụng
kiến thức tâm lý - giáo dục và phù hợp với từng đối tượng học sinh, từng hoàn
cảnh cụ thể để đạt đến hiệu quả cao nhất. Trong chuyện ứng xử với học trò, kinh
nghiệm người này không thể truyền cho người khác, thậm chí, ở cùng một giáo
viên cũng không thể nhất nhất sử dụng một phương pháp này hay giải pháp kia.
Mỗi tình huống thực sự là một thử thách để người giáo viên tự trau dồi bản lĩnh
nghề nghiệp của mình.
Qua việc thực hiện những biện pháp ứng xử các tình huống sư phạm trong
dạy học môn Ngữ Văn bậc THCS ở trường THCS & THPT Hà Trung, tôi nhận
thấy học sinh ngày càng gần gũi, thân ái mà nghiêm túc hơn trong quan hệ thầy –
trò. Các em hăng hái phát biểu thắc mắc, có ý kiến cá nhân, nêu những điều các
em nghĩ chứ không bị áp đặt. Bước đầu các em đã thấy hứng thú trong giờ học.
Do đó, không còn những giờ Văn giáo viên phải “độc thoại” hay một mình “múa

Tên tác giả: Trần Văn Hòa

16


Đề tài: Xử lý một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn Ngữ Văn bậc THCS
ở trường THCS & THPT Hà Trung

gươm trên sa mạc” nữa, mà thay vào đó là những cuộc đối thoại “ăn ý” giữa
người dạy và người học.
Số liệu thống kê các lớp tôi đảm nhiệm: học kì I (năm học 2014 – 2015)
+ Học lực môn Ngữ Văn :
Lớp TS
8/2
8/3
9/1

TS

%

TS

%

TS

%

TS

%

13
10
14
06

43,33
33,33
40,00
16,66

11
12
10
21


8/2
8/3
9/1
9/4

30
30
35
36

Thích học
%
TS
20
66,66
17
56,66
33
94,28
20
55,55

Không thích học
TS

%

10
13

Do đó, người thầy giáo phấn đấu và tu dưỡng để có một nếp sống văn hóa
cao, một phong cách mẫu mực nhằm tạo ra một uy tín chân chính và thực sự, biểu
hiện từ cử chỉ, lời nói đến tinh thần lao động hăng say, sáng tạo, lý tưởng nghề
nghiệp cao đẹp. Xây dựng mối quan hệ giáo viên với học sinh: vừa nghiêm túc,
vừa thân mật, có thái độ yêu thương và tin tưởng học sinh, biết phát huy tính tích
cực, chủ động sáng tạo của học sinh,...có tư thế, tác phong gương mẫu trước học
sinh: ăn nói lịch sự, nhã nhặn, tôn trọng, cử chỉ đẹp, giọng điệu đàng hoàng.
Tóm lại, ứng xử khéo léo với học sinh là cả một nghệ thuật, người giáo
viên phải hiểu được tâm lý và hoàn cảnh của học sinh. Không những thế, giáo
viên phải linh hoạt với mỗi tình huống xảy ra và cách ứng xử phải mang tính khoa
học, tính thuyết phục và tính giáo dục cao. Và dù có phải gặp tình huống nào đi
nữa thì điều đầu tiên được đặt ra với người giáo viên là phải có lòng yêu nghề,
mến trẻ và sự khéo léo, đồng thời phải biết bình tĩnh suy xét mọi sự việc để tìm ra
hướng giải quyết hợp lý, hợp tình. Bên cạnh đó, người giáo viên cũng cần tránh
những áp đặt, tránh những lời lẽ hay hành động nặng nề, tránh nóng vội để xảy ra
những sai lầm không đáng có khi xử lý tình huống sư phạm.
Vinh Hà, ngày 20 tháng 03 năm 2015
Người viết
Trần Văn Hòa
Tên tác giả: Trần Văn Hòa

18


Đề tài: Xử lý một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn Ngữ Văn bậc THCS
ở trường THCS & THPT Hà Trung

Danh mục tham khảo:
1. Chân nghĩa cuộc đời trong "nghệ thuật ứng xử và sự thành công ở mỗi người"
(NXB TN - 1998, tr.24)