-1-

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI
KHOA THƯ VIỆN – THÔNG TIN

CÔNG TÁC SƯU TẦM, TỔ CHỨC VÀ KHAI
THÁC TÀI LIỆU VỀ PHỐ HIẾN TẠI THƯ VIỆN
TỈNH HƯNG YÊN

KHÓA LUẬN TÔT NGHIỆP

GIÁO VIỆN HƯỚNG DẪN: PGS. TS NGUYỄN VĂN CẦN
SINH VIÊN THỰC HIỆN: VŨ THỊ HẬU
LỚP: THƯ VIỆN 39A

HÀ NỘI - 2011


-2-

LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành bài khóa luận tốt nghiệp này ngoài sự cố gắng, nỗ lực
của bản thân em đã nhận được sự giúp đỡ của thầy cô, cán bộ thư viện và gia
đình. Vì vậy, em xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc của em tới:
Trước tiên, em xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành tới PGS.TS Nguyễn
Văn Cần, người đã trực tiếp hướng dẫn tận tình, chỉ bảo em hoàn thành bài
khóa luận tốt nghiệp này.
Em xin chân thành gửi lời cảm ơn tới quý thầy cô giảng dạy đã truyền
đạt cho em những kiến thức và kinh nghiệm quý báu trong suốt thời gian em
học tại trường.
Em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới ban lãnh đạo cùng toàn thể cán bộ

5. NDT

: Người dùng tin


-4-

MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU ..........................................................................................- 1 1

Lý do chọn đề tài .................................................................................- 7 -

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu............................................................- 8 3

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu .......................................................- 9 -

4

Phương pháp nghiên cứu .....................................................................- 9 -

5

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn.................................................................- 9 -

6

Bố cục bài khóa luận .........................................................................- 10 -

Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ PHỐ HIẾN VÀ TÀI LIỆU VỀ PHỐ HIẾN
TẠI THƯ VIỆN TỈNH HƯNG YÊN.....................................................- 11 1.1 Vài nét về Phố Hiến............................................................................- 11 1.1.1 Đặc điểm địa lý, lịch sử ...................................................................- 11 1.1.2 Đời sống kinh tế, văn hóa Phố Hiến.................................................- 12 1.1.3 Sự suy thoái của Phố Hiến...............................................................- 15 1.2 Nguồn tài liệu về Phố Hiến và ý nghĩa của nó với hoạt động của Thư viện

họ hiểu rõ lịch sử nghiên cứu về địa phương; từ đó xác định đề tài nghiên cứu
chính xác, tránh nghiên cứu trùng lặp, tiết kiệm thời gian và công sức. Đối với
người làm công tác tuyên truyền, giáo dục (như giáo viên, cán bộ thư viện,
cán bộ văn hóa, những người làm công tác Đảng, Đoàn, Đội…), tài liệu địa
chí là phương tiện để tuyên truyền, giáo dục về địa phương, phổ biến các tri
thức của địa phương. Tài liệu địa chí có giá trị về nhiều mặt. Do đó việc sưu
tầm, thu thập, giữ gìn và khai thác để phát huy giá trị của tài liệu địa chí là
nhiệm vụ của các thư viện ở địa phương và của công tác địa chí.
Người xưa có câu "Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến". Phố Hiến
nằm trong khu vực đồng bằng Bắc Bộ cạnh sông Hồng. Nhắc đến Phố Hiến là
nhắc đến cả một thương cảng nổi tiếng của mấy thế kỉ trước. Phố Hiến giàu


-8-

và đẹp. Nhưng chưa hết… Đây còn là mảnh đất văn hiến. Vùng đất có linh
khí của sông nước, của nền văn minh sông Hồng đã sinh ra nhiều danh nhân
đất Việt, sống mãi trong lịch sử dân tộc như Hoàng Thái Hậu Ỷ Lan, Phạm
Ngũ Lão một danh tướng đời Trần, Hải Thượng lãn ông Lê Hữu Trác - một
danh y trác tuyệt thời Lê - Trịnh...
Mảnh đất ấy còn là trung tâm văn hoá, tín ngưỡng dân gian, với hàng
trăm di tích lịch sử văn hoá có giá trị như: Đền Mây, đền Ngọc Thanh, đền
Tống Trân - Cúc Hoa, đền Đa Hoà…
Tuy nhiên, trải qua biến cố của thời gian cùng những thăng trầm của
lịch sử, hình ảnh về một Phố Hiến buôn bán sầm uất đã bị phai mờ, những
thương điếm, thành quách, những khu phố cổ đã bị mài mòn theo năm tháng.
Việc làm thế nào để bảo tồn các giá trị văn hóa Phố Hiến, làm thế nào để văn
hóa Phố Hiến ăn sâu vào tiềm thức mỗi người dân địa phương cũng như với
người dân Việt là một vấn đề đặt ra đối với hoạt động địa chí nói chung và
hoạt động địa chí tại thư viện tỉnh Hưng Yên nói riêng.

4 Phương pháp nghiên cứu
- Khảo sát thực tế
- Phỏng vấn trao đổi trực tiếp với độc giả và cán bộ thư viện
- Phân tích và tổng hợp tài liệu
5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
- Lý luận: Góp phần bổ sung kiến thức về sưu tầm, tổ chức và khai
thác tài liệu về Phố Hiến cho Thư viện tỉnh Hưng Yên.
- Thực tiễn: Đề ra các giải pháp để nâng cao hiệu quả công tác sưu
tầm, tổ chức và khai thác tài liệu về Phố Hiến tại Thư viện tỉnh Hưng Yên
trong thời gian tới.


- 10 -

6 Bố cục bài khóa luận
Ngoài phần Lời mở đầu, Kết luận, Phụ lục, Danh mục tài liệu tham
khảo, nội dung khóa luận gồm 3 chương:
Chương 1: Khái quát về Phố Hiến và tài liệu về Phố Hiến tại Thư viện
tỉnh Hưng Yên
Chương 2: Thực trạng công tác sưu tầm, tổ chức và khai thác tài liệu về
Phố Hiến
Chương 3: Nhận xét và giải pháp nâng cao hiệu quả công tác sưu tầm,
tổ chức và khai thác tài liệu về Phố Hiến


- 11 -

Chương 1
KHÁI QUÁT VỀ PHỐ HIẾN VÀ TÀI LIỆU VỀ PHỐ HIẾN
TẠI THƯ VIỆN TỈNH HƯNG YÊN

cảng Đàng Trong qua các khách buôn nước ngoài càng được tăng cường, như
các bến đò Phục Lễ, Phù Thạch, Thanh Hà (Thuận Hóa), Hội An. Qua hai hệ
thống sông Đàng Ngoài và sông Đáy, Phố Hiến còn bắt nhịp với các tuyến
giao thương quốc tế ở biển Đông như Nhật Bản, Trung Quốc, các nước Đông
Nam Á, cũng như với các nước Phương Tây như Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha,
Hà Lan, Anh, Pháp…
1.1.2 Đời sống kinh tế, văn hóa Phố Hiến
1.1.2.1 Hoạt động kinh tế
Với vị trí đầu mối giao thông thuận lợi bên sông Hồng, như một cảng
biển nằm sâu trong cửa sông, đồng thời là một tiền cảng của kinh thành
Thăng Long thông ra biển, Phố Hiến trở thành nơi chính quyền kiểm soát các
thuyền buôn và cấp phép lên Thăng Long. Phố Hiến lại nằm giữa vùng đồng
bằng phía Nam châu thổ sông Hồng đông đúc dân cư và trù mật kinh tế. Khi
cảng Vân Đồn mất vị trí hàng đầu, cho đến khoảng thế kỷ XVI, Phố Hiến trở
thành một trung tâm mậu dịch đối ngoại lớn nhất của Đằng Ngoài. Phố Hiến
có quan hệ rộng rãi với nhiều vùng trong nước và nhiều thương thuyền nước
ngoài. Vào ba thập kỷ đầu của thế kỷ XVII, nhiều châu ấn thuyền của Nhật
Bản đã cập bến Phố Hiến. Cùng thời gian đó, người Xiêm, Mã Lai, Manilla,
người Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp… đã đến buôn bán, lập thương điếm
ở Phố Hiến.


- 13 -

Đặc điểm thế mạnh của Phố Hiến là trung tâm tiếp nhận hàng hóa từ
bốn phương đến xuất khẩu. Hàng xuất khẩu từ Phố Hiến chuyển đến Thăng
Long và tỏa đi các nơi trong đó có một số hàng xa xỉ phẩm cho vua chúa, vũ
khí và vật liệu chế biến thuốc súng cho chính quyền, đồng, vàng, bạc, thuốc
bắc, đồ xứ, hàng dệt, đồ nữ trang và đồ dùng trong sinh hoạt.
Hoạt động xuất nhập khẩu mở rộng ở Phố Hiến đã có tác dụng thúc đẩy

17 di tích được xếp hạng cấp quốc gia, 6 di tích được xếp hạng cấp tỉnh với
gần 100 bia ký, trên 11.200 hiện vật trong đó có hơn 6000 hiện vật có giá trị
lịch sử. Điều đặc biệt là các di tích lịch sử này phân bố ở khắp các phường,
xã... tạo thành một quần thể di tích với nền kiến trúc nghệ thuật độc đáo. Các
di tích lịch sử này đại diện cho phong cách kiến trúc Việt mang đặc trưng của
vùng đồng bằng Bắc bộ (chùa Hiến, chùa Chuông); kiến trúc đặc trưng của
Phúc Kiến – Trung Quốc (Đông Đô – Quảng Hội, đền Thiên Hậu) kết hợp cả
truyền thống kiến trúc Đông – Tây (chùa Phố, Võ Miếu, nhà thờ tổ họ Ôn, họ
Tiết). Quần thể di tích đồ sộ này hiện còn chứa đựng hàng trăm bia ký và
hàng nghìn cổ vật. Ngoài các công trình phục vụ cho các hoạt động tôn giáo,
tín ngưỡng, Phố Hiến hiện còn gìn giữ được một số di tích liên quan đến đời
sống sinh hoạt của Phố Hiến xưa như chợ, giếng, nghĩa địa người nước ngoài
và nhiều di sản quý báu, ẩn chứa bao dấu tích lịch sử, văn hóa to lớn hiện
đang nằm sâu dưới lòng đất.
Gắn liền với các cụm di tích là các lễ hội truyền thống được duy trì
hàng trăm năm. Đặc biệt 4 năm trở lại đây, thành phố Hưng Yên đã phục
dựng lại lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến với hàng loạt các hoạt động văn
hóa, tín ngưỡng, trò chơi dân gian... thu hút đông đảo nhân dân địa phương và
du khách thập phương đến thưởng thức và du ngoạn.


- 15 -

1.1.3 Sự suy thoái của Phố Hiến
Trong thời kỳ thịnh đạt Phố Hiến đã trở thành một thương cảng lớn
nhất của Đằng Ngoài. Thực tế ấy đã được nhà thơ Lê Cù người làng Hoa
Dương ca ngợi trong bài phú Bán Nguyệt Hồ:
“Miền phủ Khoái bậc nhì danh thắng
Cảnh Hiến Nam giành đệ nhất phong quang”
Phố Hiến khi trở thành một thương cảng lớn có tới 2000 nóc nhà với

trị đã chuyển xuống mạn dưới, ở Vị Hoàng (Nam Định).
Cũng trong thế kỷ XVIII, nhiều biến động xã hội - chính trị đã diễn ra
tại địa bàn Phố Hiến. Năm 1730, đê Mạn Trù vỡ, dân của nhiều vùng ở Sơn
Nam trở nên nghèo đói, phải tha phương cầu thực. Tiếp đến là những cuộc
khởi nghĩa của Hoàng Công Chất và Nguyễn Hữu Cầu đã tàn phá vùng này,
càng làm cho tiềm lực kinh tế của Phố Hiến kiệt quệ. Rồi sau đó là cuộc chiến
giữa Tây Sơn và chúa Trịnh. Sang đến thế kỷ XIX, dưới triều Nguyễn, vai trò
một đô thị kinh tế, một thương cảng quốc tế của Phố Hiến ngày nào giờ đây
không còn nữa. Năm 1804, dưới thời Gia Long, trấn lị Sơn Nam thượng từ
Phố Hiến đã được di chuyển về Châu Cầu (Phủ Lý). Năm 1831, với cuộc cải
cách của vua Minh mạng, tỉnh Hưng Yên được thành lập, thành tỉnh được xây
dựng trên địa bàn Phố Hiến cũ, mang nhiều chức năng quân sự, nhưng đã mất
hoàn toàn vai trò kinh tế của một trạm hải quan.
Mảnh đất “tiểu Tràng An” xưa – thành phố Hưng Yên ngày nay - là
trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của tỉnh. Những năm qua, cùng với sự
quan tâm, đầu tư của tỉnh, thành phố, các di tích lịch sử văn hóa trên địa bàn
thường xuyên được trùng tu, tôn tạo, một số lễ hội truyền thống được phục
dựng, phát triển. Tuy nhiên, trải qua biến cố của thời gian cùng những thăng
trầm của lịch sử, hình ảnh về một Phố Hiến buôn bán sầm uất đã bị phai mờ,
những thương điếm, thành quách, những khu phố cổ đã bị mài mòn theo năm


- 17 -

tháng. Vì vậy, vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị đô thị cổ Phố Hiến thông qua
các di tích hiện hữu trong phạm vi Phố Hiến cổ là việc làm cần thiết đòi hỏi
cần được quan tâm.
Từ tình hình đó, tỉnh Hưng Yên đã lập đề án về bảo tồn, tôn tạo Phố
Hiến cổ trình Chính phủ phê duyệt. Khôi phục Phố Hiến cổ là khôi phục các
di tích lịch sử, các giá trị văn hóa. Xác định khôi phục Phố Hiến cổ phải làm

Thư viện Quốc gia Việt Nam đã đưa ra khái niệm địa như sau: “Tài liệu địa
chí là tài liệu về đất nước, con người của địa phương được xuất bản trên bất
cứ vật mang tin nào, bằng bất cứ ngôn ngữ gì, được công bố bất cứ đâu trong
nước và trên thế giới.”
Việc xác định thế nào là tài liệu địa chí có tầm quan trọng lớn, không
những quy định phạm vi, quy mô sưu tầm, bổ sung tài liệu địa chí mà còn ảnh
hưởng đến các công đoạn khác của công tác địa chí, đặc biệt là việc tổ chức,
phát huy tác dụng của tài liệu này trong xã hội. Nếu xác định không đúng tài
liệu địa chí sẽ gây lãng phí đáng kể về sức người và sức của của thư viện cũng
như sẽ ảnh hưởng đến công việc nghiên cứu khoa học.
Từ những ý kiến nêu ra trong các từ điển và của các nhà nghiên cứu,
chúng ta có thể rút ra khái niệm về tài liệu địa chí là loại tài liệu hay công
trình ghi chép, khảo tả điều tra về một vùng đất, một địa phương nhất định
trong một thời gian lịch sử và bất cứ ngôn ngữ nào. Tài liệu địa chí là nguồn
tư liệu quý giá có vai trò đặc biệt quan trọng trong phát triển kinh tế, văn hóa
xã hội ở địa phương. Nó cần thiết cho mọi người dân địa phương và cho
những người ngoài địa phương có nhu cầu, quan tâm tìm hiểu về địa phương.

 Nguồn tài liệu về Phố Hiến
Việc nghiên cứu toàn diện về một địa phương và phổ biến những kiến
thức đó cho cộng đồng là một việc làm hết sức cần thiết bởi lẽ những kiến


- 19 -

thức đó không chỉ có ý nghĩa lịch sử, văn hóa mà còn có tác động thúc đẩy
toàn bộ sự phát triển kinh tế, xã hội của địa phương.
Trên thực tế, công tác địa chí là công tác sưu tầm, tập hợp, tổ chức và
tuyên truyền giới thiệu tất cả những sách, báo, tài liệu liên quan đến địa
phương cho mọi tầng lớp nhân dân trong tỉnh. Chính bằng con đường này, các

Việt sử thông giám niên mục
Và nhiều sách Hán Nôm có giá trị khác.
Về tài liệu là báo chí: Số báo địa phương đầu tiên mà phòng địa chí của
Thư viện Hưng Yên lưu trữ được là Báo Hưng Yên số 1 (phát hành tháng 1
năm 1961). Đến nay Thư viện Hưng Yên đã có trong tay cả một bộ sưu tập
Báo Hưng Yên và Tạp chí Phố Hiến có giá trị trong việc nghiên cứu, tìm hiểu
về địa phương của bạn đọc.
Tài liệu về Phố Hiến là một mảng nổi bật, có vị trí quan trọng trong kho
tài liệu địa chí của Thư viện Hưng Yên. Mặc dù số lượng không nhiều khoảng
hơn 500 tài liệu (tính đến năm 2011) nhưng đây là một trong những tài liệu có
giá trị lớn. Tài liệu địa chí về Phố Hiến được xuất bản dưới nhiều hình thức
khác nhau như sách, báo, tạp chí, văn bia, thần tích, thần sắc, gia phả, các đề
tài nghiên cứu khoa học, luận văn, luận án, bảng điều tra văn hóa vật thể và
phi vật thể của Phố Hiến, bản đồ… với nhiều ngôn ngữ như Hán Nôm, Anh,
Pháp… chẳng hạn như:
- Hội thảo khoa học về Phố Hiến.- Hải Hưng: Thư viện tỉnh, 1992.110tr.,27cm.
- Nét đẹp quê nhãn .- Hưng Yên: Báo Hưng Yên.- 21cm
- Phố Hiến: Tập tư liệu về Phố Hiến .- Hải Hưng: Thư viện tỉnh, 1992.20tr., 19cm.
- Phố Hiến – Hải Hưng.- Sở Văn hóa thông tin, 1992.


- 21 -

- ĐỖ MẠNH HÙNG. Nghiên cứu, bảo tồn văn hóa phi vật thể về lễ hội
cổ truyền Phố Hiến/ Đỗ Mạnh Hùng.- Hưng Yên, 2009.- 135tr.; 24cm.
1.2.2 Ý nghĩa của tài liệu về Phố Hiến đối với hoạt động của Thư viện
tỉnh Hưng Yên
Trong mọi thời đại, nhu cầu hiểu biết và nghiên cứu toàn diện về địa
phương, vùng miền có tầm quan trọng lớn lao. Bởi lẽ, những kiến thức đó
không chỉ có ý nghĩa về lịch sử, văn hóa xã hội mà còn thúc đẩy toàn bộ sự

của địa phương. Đồng thời, giáo dục tư tưởng, nhận thức tình cảm yêu quê
hương, từ đó có trách nhiệm trong việc xây dựng quê hương đất nước ngày
một giàu mạnh.
Tài liệu về Phố Hiến nằm trong hệ thống tài liệu địa chí. Nó có ý nghĩa
đặc biệt quan trọng trong việc phát triển kinh tế, văn hóa xã hội của tỉnh Hưng
Yên và góp phần vào sự phát triển chung của cả nước. Ý nghĩa của tài liệu về
Phố Hiến thể hiện ở các mặt sau:
 Bảo tồn các giá trị văn hóa của địa phương
Hiện nay, đất nước ta đang thực hiện chính sách mở cửa, hội nhập toàn
cầu về kinh tế, văn hóa. Sự hội nhập đó đã tạo ra nhiều thời cơ vô cùng quan
trọng để đất nước thoát khỏi tình trạng nghèo nàn, lạc hậu. Nhưng bên cạnh
đó, nó cũng đặt ra những thách thức không nhỏ đặc biệt là các giá trị văn hóa.
Làm thế nào để khi giao lưu mà không đánh mất bản sắc, không làm mai một
giá trị truyền thống, văn hóa tốt đẹp của dân tộc là một vấn đề thiết yếu đặt ra.
Đứng trước thực tế đó, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa không
phải là trách nhiệm của từng người mà là trách nhiệm của tất cả các cơ quan
ban ngành, đặc biệt là khối ngành Văn hóa - Thông tin trong đó có lĩnh vực
Thông tin – Thư viện – nơi bảo tồn và lưu giữ các giá trị văn hóa thành văn.
Là một thư viện đầu ngành của tỉnh nhà, Thư viện tỉnh Hưng yên đã đặt ra


- 23 -

mục tiêu phát huy hơn nữa vốn tài liệu địa phương đặc biệt là nguồn tài liệu
về Phố Hiến.
Thông qua việc nghiên cứu sưu tầm, tổ chức và khai thác tài liệu về
Phố Hiến đã góp phần vào việc giữ gìn và phát huy di sản văn hóa quý giá của
dân tộc. Vì vậy bảo vệ các tài liệu về Phố Hiến là bảo vệ văn hóa và truyền
thống của ông cha ta từ xưa tới nay.
 Trợ giúp cho các nhà lãnh đạo, nhà nghiên cứu, nhà khoa học

đặc biệt là hướng tới công việc khôi phục và tôn tạo Phố Hiến xưa. Do vậy,
tài liệu địa chí và các tài liệu về Phố Hiến hiện nay đã trở thành nguồn tư liệu
không thể thiếu được trong việc phục vụ các nhà nghiên cứu khoa học, các
nhà quản lý, lãnh đạo và đông đảo quần chúng nhân dân địa phương tỉnh
Hưng Yên.


- 25 -

Chương 2
THỰC TRẠNG CÔNG TÁC SƯU TẦM , TỔ CHỨC
VÀ KHAI THÁC TÀI LIỆU VỀ PHỐ HIẾN
2.1 Sưu tầm tài liệu về Phố Hiến
Công tác sưu tầm, bổ sung tài liệu địa chí là một phần của công tác địa
chí, có nhiệm vụ phát hiện, thu thập để xử lý, bảo quản, tạo lập vốn địa chí và
phổ biến kiến thức về một địa phương. Sưu tầm, bổ sung tài liệu địa chí có
ảnh hưởng lớn đến chất lượng, nội dung của kho tư liệu, đến việc phục vụ tốt
nhu cầu nghiên cứu của bạn đọc về địa phương và đất nước. Thực hiện công
tác này sẽ góp phần giải quyết tốt các nhiệm vụ tiếp theo trong quy trình địa
chí như tổ chức kho, xây dựng bộ máy tra cứu, biên soạn thư mục, tuyên
truyền, giới thiệu và phục vụ người sử dụng tài liệu địa chí. Nếu công tác sưu
tầm, bổ sung bị gián đoạn hoặc kém hiệu quả tất yếu sẽ ảnh hưởng đến hoạt
động địa chí của thư viện. Quá trình bổ sung không những đảm bảo cho vốn
tài liệu địa chí phù hợp với các nhiệm vụ của thư viện mà còn làm cho vốn tài
liệu luôn được đổi mới.
Tài liệu về Phố Hiến là một bộ phận nằm trong vốn tài liệu địa chí thư
viện. Việc sưu tầm tài liệu về Phố Hiến luôn được đánh giá cao, có vai trò đặc
biệt quan trọng trong “quy trình công nghệ” địa chí thư viện. Từ khi thành lập
Phòng địa chí (năm 1971) công tác sưu tầm về tài liệu về Phố Hiến luôn được
chú ý đặc biệt trong thời gian gần đây.

sung của Thư viện.
Căn cứ Luật xuất bản ngày 03/12/2004 về quy chế lưu chiểu xuất bản
phẩm thì tất cả các nhà xuất bản, cơ quan, tổ chức (bao gồm cả các cơ quan