MỞ ĐẦU
Trong chủ nghĩa Mác-Lênin, lý luận nhận thức là một nội dung cơ bản của
phép biện chứng; đó là lý luận nhận thức duy vật biện chứng, tức học thuyết về khả
năng nhận thức của con người đối với thế giới khách quan thông qua hoạt động
thực tiễn; lý giải bản chất, con đường và quy luật chung của quá trình con người
nhận thức chân lý, nhận thức hiện thực khách quan nhằm phục vụ hoạt động thực
tiễn của con người. Xuất phát từ những lý do trên nhóm chúng tôi xin được phân
tích: “Những nguyên tắc nhận thức của chủ nghĩa duy vật biện chứng” để làm rõ
hơn về nội dung này.
NỘI DUNG
I. Khái quát
1. Về khái niệm nhận thức
Lý luận nhận thức hay còn gọi là nhận thức luận được hình thành từ khi triết
học mới ra đời. Tất cả các trào lưu triết học đều xuất phát từ thế giới quan của
mình để đưa ra những hệ thống quan điểm nhất định về vấn đề nhận thức (tức là trả
lời câu hỏi). Đó là việc con người có khả năng nhận thức được thế giới hay không.
Lý luận nhận thức của chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định con người có khả
năng nhận thức được thế giới và tìm ra chân lý. Mục đích của nhận thức là tìm ra
các quy luật nhằm biến đổi và cải tạo thế giới, bắt thế giới phục vụ mục tiêu, nhu
cầu, nhiệm vụ của bản thân con người. Như thế cũng có nghĩa là tìm ra chân lý.
Bản chất của nhận thức là sự hiểu biết của con người về thế giới khách quan
hay là sự phản ánh thế giới khách quan vào trong đầu óc con người ở trình độ cao.
Nhận thức là một quá trình.
Để nhận thức được cần có một thế giới khách quan, một bộ óc bình thường
và hoạt động lao động. Nói cách khác đây là những yếu tố cấu thành hoạt động
nhận thức.
2. Lý luận nhận thức của chủ nghĩa Mác dựa trên bốn nguyên tắc cơ bản
+ Một là, thừa nhận thế giới vật chất tồn tại khách quan, ở ngoài con người, độc lập
đối với cảm giác, tư duy và ý thức của con người - Hiện thực khách quan là đối
tượng của nhận thức.
+ Hai là, thừa nhận năng lực nhận thức thế giới của con người. Về nguyên tắc

trong bộ óc con người một cách năng động, sáng tạo; ý thức là hình ảnh chủ quan
của thế giới khách quan.
1.1

Nội dung nguyên tắc

Nguyên tắc này thừa nhận thế giới vật chất tồn tại khách quan và độc lập với
ý thức con người, đó chính là đối tượng của nhận thức.
Theo Lê-nin: “Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách
quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta
chép lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”.
2


Với định nghĩa trên, chủ nghĩa duy vật biện chứng giữa vật chất và ý thức
quan niệm rằng vật chất có trước , ý thức có sau, vật chất quyết định ý thức khi
thừa nhận vật chất tồn tại bên ngoài và độc lập với ý thức, thì sự nhận thức thế giới
phải xuất phát từ thế giới khách quan. Như vậy, với tư cách một phạm trù triết học,
vật chất không tồn tại một cách trực quan, cảm tính, mà là sản phẩm khái quát của
tư duy trừu tượng. Do vậy, không được đồng nhất vật chất với những dạng tồn tại
cụ thể của nó (vật thể). Tuy nhiên, vật chất không tồn tại tách rời với các sự vật cụ
thể mà nó luôn hiện thân trong muôn vàn các sự vật, hiện tượng của thế giới, từ vô
cơ đến hữu cơ, từ vi mô đến vĩ mô, từ tự nhiên đến xã hội.
Vật chất là tất cả những gì tồn tại khách quan, ở bên ngoài và độc lập với ý
thức, cảm giác của con người dù con người có nhận thức được hay không. Đây là
thuộc tính cơ bản của vật chất và là tiêu chuẩn thực tiễn để phân biệt vật chất với ý
thức. Trong xã hội, vật chất tồn tại dưới dạng những quan hệ xã hội, đó chính là
quan hệ giữa con người với tự nhiên và quan hệ giữa con người với con người
trong quá trình sản xuất vật chất. Các quan hệ này được hình thành và tồn tại một
cách khách quan, không lệ thuộc vào ý thức của con người.

duy vật biện chứng. Kết luận thứ 2 khẳng định rõ ràng: “Dứt khoát là không có và
không thể có bất kỳ sự khác nhau nào về nguyên tắc giữa hiện tượng và vật tự nó.
Chỉ có sự khác nhau giữa cái đã được nhận thức và cái chưa được nhận thức...”
Thật vậy, ông đã thừa nhận năng lực nhận thức thế giới của con người trong đó
nguyên tắc then chốt khẳng định không có cái gì là không thể biết. Thế giới khách
quan tuy rộng lớn với rất nhiều sự vật hiện tượng tự nhiên cũng như xã hội nhưng
sẽ không tồn tại các đối tượng mà con người không thể biết được. Xét trên tình
hình thực tiễn, những cái hiện nay con người chưa biết, chưa khám phá, còn hoài
nghi chỉ là sự chưa biết tạm thời. Trong tương lai, với sự phát triển của khoa học
và thực tiễn, con người sẽ biết được, nhận thức được thế giới một cách toàn diện
nhất, đầy đủ nhất. Do đó, lý luận nhận thức Macxít đã tin vào con người, khẳng
định sức mạnh của con người trong việc nhận thức và cải tạo thế giới.
2.2 Ý nghĩa của nguyên tắc
Đây là một nguyên tắc nhận thức quan trọng của chủ nghĩa duy vật biện
chứng trong đó khẳng định khả năng nhận thức được thế giới của con người. Nhận
thức không tự nhiên sinh ra, nó là sự phản ánh của thế giới hiện thực khách quan
vào bộ não của con người. Đây cũng chính là nguyên tắc của chủ nghĩa duy vật
biện chứng giải quyết mặt thứ hai của vấn đề cơ bản của triết học: tư duy của
chúng ta có thể nhận thức được thế giới hiện thực không? Trong các quan niệm và
các khái niệm của chúng ta về thế giới hiện thực, chúng ta có thể phản ánh được
một hình ảnh đúng đắn của hiện thực không?. Trước đây, phần lớn các nhà triết
học thừa nhận con người có thể nhận thức được thế giới và cũng còn một số nhà
triết học như Hium và Cantơ phủ nhận khả năng nhận thức của con người.
3. Nhận thức là một quá trình biện chứng, tích cực, tự giác, sáng tạo
3.1 Nội dung của nguyên tắc

4


Nhiệm vụ của nhận thức là đạt đến chân lý, nghĩa là đến tri thức có nội dung

năng quan trọng nhất là tách ra và nắm lấy cái bản chất có tính quy luật của các sự
vật, hiện tượng. Nhận thức lý tính được thể hiện với ba hình thức: khái niệm, phán
đoán và suy lý. Tùy theo sự kết hợp các phán đoán theo trật tự nào (từ phán đoán
đơn nhất qua phán đoán đặc thù, rồi tới phán đoán phổ biến hoặc ngược lại) mà
người ta có được hình thức suy luận quy nạp hay diễn dịch.
5


Từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn: Nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính
là những nấc thang hợp thành chu trình nhận thức. Trên thực tế, chúng thường diễn
ra đan xen vào nhau trong một quá trình nhận thức; song chúng có những nhiệm vụ
và chức năng khác nhau. Nếu nhận thức cảm tính gắn liền với hoạt động thực tiễn,
với sự tác động của khách thể cảm tính, là cơ sở cho nhận thức lý tính thì nhận
thức lý tính, nhờ có tính khái quát cao, lại có thể hiểu biết được bản chất, quy luật
vận động và phát triển sinh động của sự vật; giúp cho nhận thức cảm tính có định
hướng đúng và trở nên sâu sắc hơn.
Tuy nhiên, nếu dừng lại ở nhận thức lý tính thì con người mới chỉ có được
những tri thức về đối tượng, còn bản thân những tri thức ấy có chân thực hay
không thì con người chưa biết được. Trong khi đó, nhận thức đòi hỏi phải xác định
xem những tri thức ấy có chân thực hay không. Để thực hiện điều đó, nhận thức
nhất thiết phải trở về với thực tiễn, dùng thực tiễn làm tiêu chuẩn, làm thước đo
tính chân thực của những tri thức đã đạt được trong quá trình nhận thức.
3.2 Ý nghĩa của nguyên tắc
Nguyên tắc này vẫn giữ nguyên giá trị đối với vấn đề về nhận thức thời đại
hiện nay. Nhận thức sâu sắc về thời đại có ý nghĩa trên nhiều phương diện, như xác
định chiến lược, sách lược; xây dựng, củng cố niềm tin cho con người vào sự phát
triển và tiến bộ xã hội; xác lập phương thức trong quan hệ quốc tế. Với việc nhận
thức đúng đắn, tích cực và sáng tạo sẽ giúp chúng ta nắm bắt đúng đắn khuynh
hướng phát triển của xã hội từ hiện thực sinh động trong nước và quốc tế hiện nay.
Việc nắm vững nguyên tắc nền tảng về nhận thức này có một ý nghĩa quan

Thực tiễn là những hoạt động vật chất có mục đích mang tính lịch sử - xã
hội của con người nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội để thoả mãn nhu cầu của mình,
thích nghi một cách chủ động, tích cực với thế giới và để làm chủ thế giới. Thực
tiễn có 3 loại hình cơ bản là: Hoạt động sản xuất vật chất, hoạt động chính trị - xã
hội và hoạt động thực nghiệm khoa học (bao gồm cả thực nghiệm khoa học tự
nhiên và khoa học xã hội).
Thực tiễn là cơ sở, là động lực chủ yếu và trực tiếp của nhận thức: Ph.
Ăngghen khẳng định: “… chính việc người ta biến đổi tự nhiên, chứ không phải
chỉ một mình giới tự nhiên, với tính cách giới tự nhiên, là cơ sở chủ yếu nhất và
trực tiếp nhất của tư duy con người, và trí tuệ con người đã phát triển song song
với việc người ta đã học cải biến tự nhiên”.
Con người quan hệ với thế giới không phải bắt đầu bằng lý luận mà bằng thực tiễn.
Chính từ trong quá trình hoạt động thực tiễn cải tạo thế giới mà nhận thức ở con
người được hình thành và phát triển. Bằng hoạt động thực tiễn, con người tác động
vào thế giới, buộc thế giới phải bộc lộ những thuộc tính, những tính quy luật để
cho con người nhận thức chúng. Ban đầu con người thu nhận những tài liệu cảm
tính, sau đó tiến hành so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát hoá, trừu tượng hoá…
để phản ánh bản chất, quy luật vận động của các sự vật, hiện tượng trong thế giới,
từ đó xây dựng thành các khoa học, lý luận. Như vậy, thực tiễn cung cấp những tài
liệu cho nhận thức, cho lý luận. Mọi tri thức dù trực tiếp hay gián tiếp đối vơi
7


người này hay người kia, thế hệ này hay thế hệ khác, ở trình độ kinh nghiệm hay lý
luận xét đến cùng đều bắt nguồn từ thực tiễn. Trong quá trình hoạt động thực tiễn
biến đổi thế giới, con người cũng biến đổi luôn cả bản thân mình, phát triển năng
lực bản chất, năng lực trí tuệ của mình. Nhờ đó, con người ngày càng đi sâu vào
nhận thức thế giới, khám phá những bí mật của thế giới, làm phong phú và sâu sắc
tri thức của mình về thế giới.
Thực tiễn còn đề ra nhu cầu, nhiệm vụ và phương hướng phát triển của nhận thức.

Sự phân tích trên đây về vai trò thực tiễn đối với nhận thức, đối với lý luận
đòi hỏi chúng ta phải quán triệt quan điểm thực tiễn. Quan điểm này yêu cầu việc
nhận thức phải xuất phát từ thực tiễn, dựa trên cơ sở thực tiễn, đi sâu vào thực tiễn,
phải “coi trọng tổng kết thực tiễn Việt Nam”. Nghiên cứu lý luận phải liên hệ với
thực tiễn, học đi đôi với hành. Nếu xa rời thực tiễn sẽ dẫn tới các sai lầm của bệnh
chủ quan, giáo điều, máy móc, bệnh quan liêu.
Ngày nay, công cuộc đổi mới xã hội theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở
nước ta đang đặt ra nhiều vấn đề mới mẻ và phức tạp đòi hỏi lý luận phải đi sâu
nghiên cứu để đáp ứng những yêu cầu đó. Chẳng hạn, đó là những vấn đề về chủ
nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta; về công nghiệp hoá,
hiện đại hóa; về kinh tế thị trường; về đổi mới hệ thống chính trị, về thời đại ngày
nay… Qua việc làm sáng tỏ những vấn đề do thực tiễn đặt ra trên đây, lý luận sẽ có
được vai trò quan trọng, góp phần đắc lực vào sự nghiệp đổi mới ở nước ta.
III. Một số nhận xét và bài học rút ra
Trong số các nguyên tắc trên, thì nguyên tắc quan trọng nhất là nguyên tắc
thứ ba (nhận thức là quá trình biện chứng, tích cực, tự giác và sáng tạo).
Bởi lẽ, nguyên tắc đã cho thấy quá trình biện chứng của nhận thức, sự năng
động, sáng tạo trong nhận thức của con người, khắc phục những sai lầm của các
nhà triết học trước đó. Nhận thức trang bị cho con người tri thức về đối tượng cần
cải tạo, cần tác động. Trên cơ sở những tri thức đó, con người xác định mục tiêu,
đề ra phương hướng, xây dựng kế hoạch, lựa chọn phương pháp, phương tiện,… để
thực hiện mục tiêu của mình, cải biến hiện thực khách quan. Các nguyên tắc nhận
thức của CNDVBC định hướng cho con người nhận thức đúng đắn, phù hợp với
quy luật khách quan,cải biến thế giới khách quan theo hướng tích cực, có lợi cho
con người. Bằng việc định hướng cho hoạt động của con người, nhận thức có thể
quyết định hành động của con người, quyết định sự đúng sai, thành bại của hoạt
động thực tiễn.
Nếu như không có nguyên tắc nền tảng này trong tư duy biện chứng duy vật
thì không thể khái quát hình thái kinh tế - xã hội, không thể phát hiện ra những
mâu thuẫn trong lòng xã hội là động lực quyết định xã hội tiến lên và những vấn đề

và bệnh kinh nghiệm chủ nghĩa, coi thường tri thức khoa học, coi thường lý luận
trong hoạt động nhận thức và thực tiễn.
KẾT LUẬN
Phép biện chứng duy vật ra đời là một quá trình hợp với quy luật phát triển
của nhận thức. Phép biện chứng duy vật đã, đang và tiếp tục cung cấp cho chúng ta
hệ thống các nguyên tắc phương pháp luận phổ biến, thực sự khoa học và có hiệu
quả trong nhận thức và hoạt động thực tiễn xã hội nói chung. Thực tiễn luôn xảy ra
các vấn đề hết sức phức tạp của từng nước, từng quốc gia, từng dân tộc và đặc
điểm văn hóa, kinh tế, xã hội… Do vậy việc vận dụng phép biện chứng duy vật đặc
biệt là những nguyên tắc nhận thức của chủ nghĩa duy vật biện chứng là vấn đề
nguyên tắc đối với tất cả các Đảng Cộng sản và phong trào công nhân quốc tế,
trong đó có Việt Nam.
10


MỤC LỤC

11