A.

MỞ ĐẦU

Nói đến tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh là nói tới toàn bộ suy nghĩ và tình
cảm đã chi phối quyết định cuộc đời Người, một cuộc đời đấu tranh không mệt
mỏi cho độc lập dân tộc, cho tự do và hạnh phúc của nhân dân, cho sự giải phóng
của cả nhân loại và của mỗi con người. Tư tưởng nhân văn của Người được hình
thành từ hình ảnh sống và chiến đấu của bản thân và cũng sự kế thừa một cách
sáng tạo những truyền thống nhân văn của dân tộc và nhân loại. Theo tư tưởng
nhân văn Hồ Chí Minh, con người luôn là mục tiêu của mọi hành động cách
mạng.
Với tư tưởng nhân văn xác định vai trò, động lực của con người đồng thời
là mục tiêu cách mạng, nhóm đi vào phân tích đề tài: Phân tích quan niệm về
con người, vai trò động lực của con người, về mục tiêu giải phóng con người
theo tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh. Trong quá trình làm bài, do kiến thức còn
hạn chế nên không thể tránh khỏi thiết sót, rất mong sự đóng góp ý kiến của thầy,
cô. Nhóm xin chân thành cảm ơn!
NỘI DUNG
Quan niệm về con người theo tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh
B.

1.

Khái niệm con người trong triết học Mác – Lênin:
Khi phê phán quan điểm của Phoiobac, C.Mác đã khái quát bản chất của
con ngươi thông qua một câu nói nổi tiếng: “ Phoiobac hòa tan bản chất tôn giáo
và bản chất con người. Nhưng bản chất con người không phải là một cái trừu
tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt. trong tính hiện thực của nó, bản chất con
người là tổng hòa những quan hệ xã hội.” C.Mác đã xây dựng quan niệm hoàn
chính về khái niệm con người cũng như bản chất con người bằng chủ nghĩa duy

bầu bạn. Nghĩa rộng là đồng bào cả nước. Rộng nữa là loài người.” Qua quan
niệm này ta có thể nhận thấy rằng con người được biểu hiện một cách phức hợp
khi vừa là một con người cụ thể, vừa là một cộng đồng xã hội từ gia đình đến giai
cấp dân tộc đến nhân loại nói chung. Con người là sự thống nhất giữa con người
2


cá nhân và con người xã hội, là sự thống nhất biện chứng giữa cái chung và cái
riêng và cái đặc thù với cái bản chất. Người khẳng định chủ nghĩa xã hội không
hề phủ nhận cá nhân và chà đạp lên lợi ích của cá nhân mà ngược lại bất kỹ một
xã hội nào trong lịch sử đều tôn trọng lợi ích cá nhân, tạo điều kiện cho sự phát
triên tự do và toàn diện cho các cá nhân. Tư tưởng Hồ Chí Minh nhìn nhận con
người không chỉ dừng lại ở một thực thể về mặt sinh học mà còn nhấn mạnh và
khẳng định vai trò quyết định hình thành bản chất con người chính là mặt xã hội.
Mặt xã hội trong quan điểm về con người của Hồ Chí Minh được thể hiện
rất rõ, người cho rằng cái ác và cái thiện trong con người nảy sinh do con người
sinh ra lớn lên trong môi trường xã hội và chịu sự tác động của các điều kiện hoàn
cảnh xã hội diễn ra xung quanh của họ. Người đã từng nói: “Ngủ thì ai cũng như
lương thiện. Tỉnh dậy phân ra kẻ dữ, hiền. Hiền, dữ đâu phải là tính sẵn. Phần
nhiều do giáo dục mà nên.” Như vậy bản chất con người không phải ‘nhất thành
bất biến” mà còn chịu sự tác động của rất nhiều yếu tố xã hội và Hồ Chủ tịch
luôn luôn tin tưởng rằng bản chất con người luôn hướng thiện và Người đề cao
vấn đề giáo dục con người, hướng con người đến một vẻ đẹp chân thiện mỹ cả về
văn hóa lẫn đạo đức con người, chính bởi vậy người đã đưa ra khẩu hiệu “Mười
năm trồng cây, trăm năm trồng người” để khẳng định vai trò của giáo dục đối với
con người cũng như vai trò của con người đối với quốc gia với xã hội.
Con người với những đặc điểm nói trên là cốt lõi của tư tưởng nhân văn Hồ
Chí Minh và thể hiện ở ba nội dung:
Một là: Sự cảm nhận, cảm thông hết sức sâu sắc mọi niềm đau nỗi khổ của
con người nô lệ và con người cùng khổ. Có thể thấy rõ điều này qua các bài viết

tiếng ấy như thế nào, chứ không có ý định nhận chức vụ gì. Thế rồi, chỉ sau vài
lần trao đổi, cụ Huỳnh đã bị Bác cảm hóa. Cụ Huỳnh nói: “Chí thành năng động,
1

Giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh, Hội đồng trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình Quốc gia các bộ môn
khoa học Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb.CTQG, 2003.

4


tấm lòng thành của Cụ Hồ làm đá cũng phải chuyển, huống là tôi!”. Cho nên,
ngày 2/3/1946, tại buổi họp đầu tiên của Quốc hội nước Việt Nam dân chủ cộng
hòa, ta thấy cụ Huỳnh đứng cạnh Cụ Hồ với tư cách Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Ngày
Bác Hồ sang Pháp, Người đã giao quyền điều hành đất nước cho cụ Huỳnh và cụ
Huỳnh đã không phụ lòng tin của Bác, kiên quyết chỉ đạo phá án vụ âm mưu đảo
chính và bắt cóc giết hại người của bọn Quốc dân đảng phản động, tháng 7/1946.
Cuộc kháng chiến chống Pháp bùng nổ, Bác Hồ đã cử Chánh Văn phòng
Chính phủ Phan Mỹ về Đường Lâm đón ông Phan Kế Toại, nguyên Khâm sai đại
thần của Chính phủ Nam Triều, mời ra làm việc. Ông Phan mừng lắm và đi theo
kháng chiến đến ngày thắng lợi. Trở về giữ chức Phó Thủ tướng nhiều năm.
Trong thư gửi đồng bào Nam Bộ (6/1946), Bác đã viết: “Năm ngón tay
cũng có ngón vắn ngón dài. Nhưng vắn dài đều họp nhau lại nơi bàn tay. Trong
mấy triệu người, cũng có người thế này thế khác, nhưng thế này thế khác đều
dòng dõi của tổ tiên ta. Vậy nên ta phải khoan hồng đại độ. Ta phải nhận rằng, đã
là con Lạc, cháu Hồng thì ai cũng có ít hay nhiều lòng ái quốc... ta phải lấy tình
thân ái mà cảm hóa họ. Có như thế mới thành đại đoàn kết, có đại đoàn kết thì
tương lai chắc chắn sẽ vẻ vang”. Bởi Bác hiểu rằng con người sinh ra vốn không
thiện cũng không ác, thiện hay ác là do môi trường, hoàn cảnh chi phối. Trong
môi trường tốt, được cảm hóa thì bản tính con người có thể chuyển từ ác thành
thiên. Chính quan điểm này, mà Bác Hồ đã giữ lại cho Chính phủ ta lúc bấy giờ

mặt người hơn mười mặt của, người là hoa của đất… của chủ nghĩa nhân ái Việt
Nam. Những tư tưởng đó được đặt trên cơ sở khoa học của chủ nghĩa Mác- Lênin
khi xem con người là chủ thể tích cực sáng tạo ra lịch sử, vai trò con người được
quy vào vai trò của quần chúng nhân dân trong mối quan hệ với vai trò cá nhân
lãnh tụ trong lịch sử.
Theo Hồ Chí Minh, trong mọi hoạt động của mình, đấu tranh giải phóng
dân tộc, thống nhất đất nước, xây dựng đời sống mới, tiến lên chủ nghĩa xã hội,
phải bắt nguồn từ vốn con người, nếu xem khinh việc sử dụng vốn người sẽ là
2

TS.Ngọ Văn Nhân, Tài liệu chuyên đề 6: Ý thức xã hội và triết học về con người.

6


một sai lầm to lớn, rất có hại, có quan hệ đến thành bại của cuộc cách mạng. Hồ
Chí Minh luôn nhìn nhận con người vừa là sản phẩm của lịch sử, vừa là động lực
phát triển của lịch sử. Người chỉ rõ: “Muốn xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội
cần phải có con người xã hội chủ nghĩa”. Chủ nghĩa xã hội chỉ có thể thành công
trên cơ sở ý thức tự giác đóng góp công sức của con người. Con người xã hội chủ
nghĩa vừa là sản phẩm sinh thành của quá trình phát triển xã hội mới, vừa là kết
quả của hoạt động tích cực, chủ động của hàng triệu người trong xã hội. Tóm lại,
Hồ Chí Minh xác định: có dân là có tất cả, coi đó là một nguyên lý, tiền đề,
nguyên tắc, trong lãnh đạo cách mạng.
Ví dụ minh họa: Chứng tỏ vai trò động lực của con người theo tư tưởng
nhân văn Hồ Chí Minh - vai trò động lực của giai cấp công nhân.
Khác với giai cấp vô sản phương Tây, vào những năm đầu của thập kỷ 20
thế kỷ XX, giai cấp công nhân Việt Nam vừa thoát thai từ đồng ruộng và còn
đang trong giai đoạn phát triển “tự nó”, đang còn rất non yếu. Tuy nhiên từ đầu
những năm 20 của thế kỷ XX, được tin 6000 thợ nhuộm Chợ Lớn quyết định bãi

chỉ có hai giống người, giống người bóc lột và giống người bị bóc lột. Mà cũng
chỉ có một tình hữu ái là một mà thôi: tình hữu ái vô sản. Như vậy, từ sự thể
nghiệm bản thân, với trí tuệ sắc bén, Hồ Chí Minh đã bước đầu thấy được sự
thống nhất giữa giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp và giải phóng con người.
Theo đó, giải phóng con người luôn là sự trăn trở và là nội dung chi phối cuộc
đời, sự nghiệp cách mạng của Người.
Mục tiêu giải phóng con người của Hồ Chí Minh cũng là mục tiêu cách
mạng, con người luôn là mục tiêu của mọi hành động cách mạng: Đem lại độc
lập, tự do, hạnh phúc cho mỗi con người. Mục tiêu đó vừa cụ thể, phù hợp với
từng thời kỳ cách mạng, vừa thể hiện tầm chiến lược lâu dài. Người khẳng định:
Đầu tiên là phải giải phóng con người khỏi áp bức, bóc lột, đem lại cuộc sống độc
lập, tự do cho họ; sau đó phải hướng đến đáp ứng những nhu cầu thường nhật của
con người, như ăn, mặc, ở, học hành; phấn đấu cho mục tiêu, lý tưởng chiến lược

8


là giải phóng con người với ý nghĩa đầy đủ nhất (3). Người nói “Tôi chỉ có một
ham muốn, ham muốn tột bậc là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập,
dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được
học hành”.
Mục đích của chủ nghĩa xã hội là gì? Hồ Chí Minh cho rằng: “Xây dựng
chủ nghĩa xã hội là thay đổi cả xã hội, thay đổi cả thiên nhiên, làm cho xã hội
không còn người bóc lột người, không còn đói rét, mọi người đều được ấm no và
hạnh phúc”, chủ nghĩa xã hội là “xã hội ngày càng tiến, vật chất ngày càng tăng,
tinh thần ngày càng tốt”. Xây dựng chủ nghĩa xã hội là một cuộc chiến đấu
“khổng lồ”, “chống lại những gì đã cũ kỹ, hư hỏng, để tạo ra những cái mới mẻ,
tốt tươi”. Chỉ khi nào xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng
sản thì lúc đó sự nghiệp giải phóng con người mới được coi đã giành được thắng
lợi hoàn toàn (4).

lên địa vị làm chủ, giải phóng con người khỏi áp bức dân tộc. Tuy nhiên, sự giải
phóng con người sẽ là không triệt để nếu không có việc xây dựng xã hội mới - xã
hội chủ nghĩa, giải phóng con người khỏi áp bức giai cấp, khỏi nghèo nàn, lạc
hậu. Sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng con người về mặt chính trị càng
được tiến hành triệt để bao nhiêu thì sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, giải
phóng con người về mặt kinh tế càng thuận lợi bấy nhiêu. Cụ thể:
-

Thời điểm cuối tháng 7-1945, Hồ Chí Minh nói với đồng chí Võ Nguyên Giáp:
Lúc này thời cơ thuận lợi đã tới, dù hy sinh tới đâu, dù phải đốt cháy cả dãy
Trường Sơn cũng phải kiên quyết giành cho được độc lập. Người đã cùng với
toàn Đảng, toàn dân vượt qua nhiều khó khăn, thử thách để xây dựng và phát
triển lực lượng cách mạng, chớp thời cơ giành chính quyền trong cả nước.

-

Sau cách mạng Tháng Tám năm 1945, khát vọng của Hồ Chí Minh lúc này là xây
dựng đất nước hùng cường. Người nói: “Sau 80 năm trời nô lệ làm cho nước nhà
bị yếu hèn, ngày nay chúng ta cần phải xây dựng lại cơ đồ mà tổ tiên đã để lại cho
chúng ta, làm sao cho chúng ta theo kịp các nước khác trên hoàn cầu”, làm sao
cho dân tộc Việt Nam bước tới đài vinh quanh để sánh vai với các cường quốc
năm châu. Thực chất xây dựng lại đất nước, làm cho đất nước giàu mạnh cũng vì
cuộc sống ấm no, hạnh phúc của nhân dân. Bởi “nếu nước độc lập mà dân không
hưởng hạnh phúc tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì”.
10


Chính vì thế, ngay trong phiên họp đầu tiên, Chính phủ lâm thời của nước
Việt Nam mới đã đề ra 6 nhiệm vụ cấp bách cần phải giải quyết nhằm đáp ứng
những đòi hỏi trước mặt của nhân dân, như chống nạn đói; chống nạn dốt và các


những lời dạy của Bác, Nxb.CAND;
http://www.tuyengiao.vn/Home/Bao-ve-nen-tang-tu-tuong-cua-Dang/66532/Giai-

5.

phong-con-nguoi-trong-tu-tuong-Ho-Chi-Minh;
http://www.nxbctqg.org.vn.

11