Sáng kiến kinh nghiệm

Trần Thị Huỳnh Trang

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI
Đơn vị: TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG DẦU GIÂY
Mã số………………………..

SẢN PHẨM
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:

PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH
THÔNG QUA HỆ THỐNG KÊNH HÌNH TRONG
QUÁ TRÌNH DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÝ Ở TRƯỜNG
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Người thực hiện : TRẦN THỊ HUỲNH TRANG
Lĩnh vực nghiên cứu:
Quản lý giáo dục:
Phương pháp dạy môn học: ĐỊA LÝ
Phương pháp giáo dục:
Lĩnh vực khác:
Có đính kèm:
Mô hình

Phần mềm

Phim ảnh

Năm học: 2011 – 2012
Trang

II.Một số biện pháp phát huy tính tích cực của học sinh thông qua hệ
thống kênh hình trong quá trình dạy học môn địa lý ở trường trung học
phổ thông
Trang 8
II.1.Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức qua bản đồ, lược đồ.
Trang 9
II.2. Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức qua hệ thông tranh ảnh.
…………………………………………………………Trang 10
II.3. Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức qua biểu đồ
Trang 12
III.Kết quả thực hiện……… …………………………………...Trang 13
IV.Một số vấn đề cần lưu ý khi sử dụng hệ thống kênh hình trong quá
trình dạy và học bộ môn Địa lý……………………………… Trang 13
IV.1.Đối với giáo viên……………………………………… Trang 13
IV.2.Đối với học sinh……………………………………… Trang 14
PHẦN BA: KẾT LUẬN.
Trang 14
TÀI LIỆU THAM KHẢO.
Trang 15

Trang

2


Sáng kiến kinh nghiệm

Trần Thị Huỳnh Trang

PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH THÔNG QUA HỆ

diễn ra trên một khoảng không gian rộng lớn mà không thể tri giác trực
tiếp được. Nó giúp cho học sinh mở rộng, và nâng cao sự hiểu biết về địa
lý, từ đó có thể xác lập các mối quan hệ giữa các hiện tượng tự nhiên, xã
Trang

3


Sáng kiến kinh nghiệm

Trần Thị Huỳnh Trang

hội và kinh tế để tìm ra nguyên nhân, kết quả thực hiện được việc khái
quát để hình thành khái niệm địa lý cả về tự nhiên, xã hội và kinh tế.
Đồng thời thông qua sự trình bày của giáo viên, học sinh không chỉ lĩnh
hội dễ dàng tri thức mà còn giúp học sinh học tập những thao tác mẫu
của giáo viên và nhờ vậy mà dễ hình thành kỹ năng địa lý cần thiết. Điều
này cần thiết cho học sinh không chỉ trong thời gian học tập ở nhà trường
mà cả sau này khi tham gia công tác, lao động và sản xuất ngoài xã hội.
Hiện nay việc sử dụng kênh hình trong quá trình dạy và học địa lý
chỉ đóng vai trò minh họa cho lời giảng của giáo viên,chưa được sử dụng
như là nguồn chủ yếu dẫn đến kiến thức mới một phần là do học sinh
chưa nắm vững kiến thức cơ bản về phương pháp xây dựng,ý nghĩa của
các hệ thống quy ước ,ký hiệu…của các kênh hình và vì vậy học sinh
không hình thành được kỹ năng làm việc với kênh hình.
Để có thể cải tiến quá trình dạy và học theo khuynh hướng
mới:chuyển từ phương pháp truyền thống sang các phương pháp dạy học
tích cực nhằm phát huy năng lực độc lập và chủ động khai thác tri thức
của học sinh,chúng ta cần nâng cao hơn nữa hiệu quả của việc sử dụng
hệ thống kênh hình trong giảng dạy và học tập địa lý.

các giáo viên bộ môn Địa lý chỉ làm nhiệm vụ nói lại những nội dung
trong sách giáo khoa, lại càng khó khăn hơn trong việc phát triển bài
giảng được soan trên cơ sở sách giáo khoa. Như vậy bài giảng không thể
gây hứng thú cho học sinh học tập, gây nhàm chán trong tâm lý dạy- học
của cả giáo viên lẫn học sinh.
Mặt khác quan niệm môn địa lý là một môn học khô khan, khó (đặc
biệt là phần địa lý tự nhiên), là môn phụ đã nằm sâu trong tiềm thức của
học sinh và cả một số giáo viên bộ môn khác. Vì vậy các em ít chú ý
nghe giảng, chỉ ghi chép một cách máy móc những gì giáo viên ghi trên
bảng, chỉ học thuộc lòng những gì ghi trong vở. Các em lười suy nghĩ,
không biết phân tích vấn đề, hay nhớ nhầm lẫn giữa nội dung này với nội
dung khác, càng không biết nêu vấn đề để bàn bạc, thảo luận và tìm hiểu.
Với thực trang trên nếu giáo viên có phương pháp giảng dạy phù
hợp, gây được sự hứng thú, say mê cho học sinh ở từng nội dung bài
học, chúng ta có thể hoàn toàn làm cho học sinh yêu thích bộ môn Địa
lý. Tôi nhận thấy được điều đó khi giảng dạy bằng phương pháp dạy học
tích cực thông qua việc sử dụng kênh hình học sinh khắc ghi kiến thức
cơ bản một cách nhẹ nhàng, lớp học sôi động, kết quả học tập cũng cao
hơn.
III/ GIỚI HẠN ĐỀ TÀI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:
III.1.Giới hạn đề tài:
Trong toàn bộ chương trình địa lý ở trường trung học phổ thông
hầu hết các bài học đều cần phải sử dụng kênh hình khi giảng dạy. Do
điều kiện không cho phép nên trong đề tài nhỏ này, tôi chỉ giới hạn phạm
vi nghiên cứu của đề tài “phát huy tính tích cực của học sinh thông qua
hệ thống kênh hình trong quá trình dạy học môn địa lý ở trường trung
học phổ thông” vào việc giảng dạy một số bài trong chương trình địa lý
lớp 10.
III.2. Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp quan sát

trong luật giáo dục
Luật Giáo dục, điều 28.2, đã ghi “ phương pháp giáo dục phổ thông
phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù
hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự
học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến
tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”.
Vậy tính tích cực của học sinh trong học tập là gì? Nó được biểu
hiện như thế nào?
Nói đến tính tích cực trong học tập, thực chất là nói đến tính tích
cực của sự nhận thức. Nó là một hiện tượng sư phạm biểu hiện ở sự cố
gắng cao về nhiều mặt trong hoạt động học tập. Tính tích cực nhận thức
là trạng thái hoạt động nhận thức của học sinh thể hiện trong khát vọng
học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến
thức. Trong quá trình học tập, học sinh cũng phải khám phá những điều
mới đối với bản thân mình, dù đó chỉ là những điều loài người đã biết.
Trong quá trình dạy học, chúng ta có thể nhận biết thái độ, tình
cảm của một học sinh trước một hiện tượng, một tri thức mới, những
biểu hiện đó thường khác nhau: thờ ơ, vô cảm, sôi nổi, nhiệt tình, tập
trung chú ý hay tỏ vẻ chán chường…, có thể nhận biết tính tích cực của
học sinh ở những mặt sau:
Trang

6


Sáng kiến kinh nghiệm

Trần Thị Huỳnh Trang

Thứ nhất, học sinh tập trung chú ý vấn đề đang học, khao khát tự nguyện

phân tích kênh hình để hiểu và tìm ra kiến thức mới.
- Việc sử dụng kênh hình còn góp phần giúp học sinh củng cố kiến
thức đã học, từ đó chuẩn bị để tiếp thu các bái học tiếp theo.
- Sử dụng kênh hình là phương thức tốt nhất để kiểm tra đánh giá
xem học sinh đã nhớ, biết và hiểu các vấn đề địa lý như thế nào.
Trang

7


Sáng kiến kinh nghiệm

Trần Thị Huỳnh Trang

- Qua các kênh hình học sinh có thể trình bày các kiến thức đã thu
nhận được một cách phong phú cụ thể và sinh động hơn.
- Chuyển từ dạy và học địa lý nặng phần kiến thức trừu tượng sang
việc kết hợp kiến thức với thực hành tạo them tính năng động cho
tiết học, hướng tới họat động học tập chủ động, chống lại thói quen
học tập thụ động, từ đó trong quá trình học tập học sinh cũng sẽ
khám phá ra những hiểu biết mới đối với bản thân. Học sinh sẽ
thông hiểu, ghi nhớ những gì đã nắm được qua hoạt động chủ động
nỗ lực của chính mình.
I.2. Cơ sở thực tiễn:
I.2.1.Về phía giáo viên:
Thứ nhất là phương pháp dạy học của giáo viên chưa thật sự phù
hợp với yêu cầu chung hiện nay. Cách dạy học cũ vẫn còn tồn tại, trong
khi giáo viên chưa làm chủ hoàn toàn phương pháp dạy học mới.
Thứ hai là việc sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học đối
với giáo viên còn mang tính chất minh họa hoặc đối phó khi có lãnh đạo

QUÁ TRÌNH DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÝ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC
PHỔ THÔNG”:
Như đã nói ở trên, hiện nay cách biên soạn sách giáo khoa nói
chung và sách giáo khoa địa lý nói riêng thì nguồn tri thức không chỉ
được thể hiện ở kênh chữ mà nó còn được ẩn chứa trong kênh hình. Vì
vậy kênh hình thể hiện trong sách giáo khoa hay đồ dung dạy học không
chỉ mang chức năng minh họa mà còn có chức năng chủ yếu là “ nguồn
tri thức”. Và chỉ khi nào học sinh có thể tự tìm tòi, khai thác được kiến
thức từ kênh hình dưới sự hướng dẫn, chỉ đạo, tổ chức của giáo viên
trong dạy học địa lý thì hiệu quả của quá trình dạy học mới đạt kết quả
cao.
Kênh hình của bộ môn Địa lý là những bản đồ, lược đồ, mô hình,
tranh ảnh, biểu đồ, bảng số liệu v.v…với sự đa dạng như vậy cần phải có
nhiều biện pháp sư phạm để sử dụng hiệu quả “nguồn tri thức”.
II.1. Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức qua bản đồ, lược đồ:
Một tiết học sôi động hay thụ động không chỉ phụ thuộc vào hoạt
động học tập của học sinh mà còn phụ thuộc rất nhiều vào hoạt động
giảng dạy của giáo viên. Muốn học sinh tích cực trong một giờ học điều
đầu tiên mà người giáo viên cần phải làm được là tạo sự hứng thú cho
học sinh trong quá trình tiếp nhận tri thức, đó là cần phải để cho học sinh
tự làm việc với hệ thống bản đồ, lược đồ dưới sự hướng dẫn của giáo
viên.
Chức năng của bản đồ giáo khoa có rất nhiều, nó vừa là nguồn cung cấp
kiến thức cho nội dung bài học, vừa dùng để rèn luyện kỹ năng địa lý
cho học sinh. Đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên thực hiện
các phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực của người
học. Thông qua các kỹ năng phân tích so sánh, tìm ra các mối quan hệ
địa lý trên bản đồ, giúp học sinh tíếp thu bài học nhanh, nhớ được nội
dung bài học bền lâu, góp phần kích thích phát triển tư duy địa lý.
Căn cứ vào mục đích yêu cầu của bài học, đối tượng học sinh cụ thể giáo

vừa rèn luyện kĩ năng trình bày ý kiến cá nhân trước tập thể. Điều này
giúp học sinh tích cực xây dựng bài trong quá trình giáo viên dạy bài
mới.
Ví dụ 2: Khi dạy bài 19( SGK chuẩn Địa lý 10): sự phân bố sinh vật và
đất trên Trái đất:
Bước 1: trước tiên giáo viên cho các em quan sát bản đồ “Các nhóm đất
chính trên Thế giới” trả lời câu hỏi: Trên Thế giới có những loại đất
chính nào? Tại sao trên Thế giới có nhiều loại đất khác nhau?
Bước 2: Sau khi học sinh trình bày, giáo viên yêu cầu học sinh quan sát
tiếp bản đồ “Các kiểu thảm thực vật chính trên Thế giới” rút ra nhận xét
về sự phân bố sinh vật và đất trên Trái đất?
Việc học sinh trả lời những câu hỏi như vậy khi giáo viên trình bày bài
mới không chỉ thu hút sự chú ý, quan sát của học sinh mà luôn gợi cho
các em suy nghĩ để giải quyết vấn đề: “ giữa sinh vật và đất có sự liên hệ
về phân bố như thế nào?” Trên cơ sở đó học sinh về nhà tiếp tục nghiên
cứu, tìm hiểu sâu hơn kiến thức bài học.
II.2. Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức qua hệ thống tranh
ảnh:
Trong quá trình dạy và học môn địa lý nhiệm vụ chính của tranh ảnh là
hình ảnh cho học sinh những biểu tượng cụ thể về địa lý. Tranh ảnh dùng
để dạy địa lý có nhiều loại, vì vậy cần có sự lựa chọn cẩn thận, phù hợp
với nội dung bài dạy để tạo sự hứng thú cho học sinh khi tiếp thu kiến
thức mới và kích thích tính tích cực trong học tập. Để hướng dẫn học
Trang

10


Sáng kiến kinh nghiệm


Ví dụ 2: Khi dạy bài 12( SGK chuẩn địa lý 10): Sự phân bố khí áp. Một
số loại gió chính.
Ở phần II.4: Gió địa phương, giáo viên cho học sinh quan sát hình 12.4
sách giáo khoa trả lời câu hỏi: Trình bày sự hình thành và hoạt động của
gió biển, gió đất? Qua hình ảnh học sinh có thể nêu được gió biển, gió
đất hình thành ở vùng ven biển, ban ngày gió thổi từ biển vào, ban đêm
gió thổi từ đất liền ra biển. Từ kiến thức học sinh học vừa nêu, giáo viên
cho các em liên hệ thực tế: Tại sao ngư dân thường ra biển đánh bắt vào
ban đêm và trở về vào bình minh? Hoạt động này giúp học sinh khắc sâu
Trang

11


Sáng kiến kinh nghiệm

Trần Thị Huỳnh Trang

kiến thức mình vừa tìm hiểu được và vừa khiến các em hứng thú khi học
môn địa lý.
II.3. Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức qua biểu đồ:
Trong quá trình học tập địa lý, học sinh còn thường xuyên tiếp xúc
với biểu đồ, đây được xem là một kênh hình quan trọng giúp học sinh dễ
dàng nhận dạng cấu trúc của một hiện tượng, nhận thấy động lực phát
triển của hiện tương qua các năm, các thời kỳ khác nhau. Biểu đồ có tính
trực quan, làm cho học sinh tiếp thu tri thức được dễ dàng, tạo hứng và
thái độ tích cực trong học tập địa lý.
Để làm việc với biểu đồ, học sinh phải đọc tiêu đề của biểu đồ, đọc chú
giải xem biểu đồ biểu hiện cái gì? Có những đại lượng nào được biểu
hiện trên biểu đồ ( dân số, sản lượng, cơ cấu kinh tế…), biểu diễn vào

Khá Tỉ
lệ
Trang

Trung Tỉ
bình lệ
12

Yếu Tỉ
lệ


Sáng kiến kinh nghiệm

10C4 42
10C12 40

14
5

Trần Thị Huỳnh Trang

(%)
33,3 18
12,5 11

(%)
42,8 10
27,5 22


qua hướng dẫn của giáo viên, học sinh phải chủ động tìm tòi kiến
thức, hình thành các khái niệm, nhận thức được bàn chất và nội
dung của các sự vật, hiện tượng, các quy luật địa lý có trong sách
giáo khoa.
- Khi học sinh sử dụng kênh hình không những chỉ để ghi nhớ, xác
định các vị trí địa lý, hay sự phân bố của một đối tượng địa lý mà
còn để hiểu rõ nội dung của kênh hình. Hiểu kênh hình không chỉ
là hiểu các chú giải, các kí hiệu… mà cần thấy sau các điều qui ước
ấy là những hiện tượng địa lý sinh động, tính chất phức tạp của
Trang

13


Sáng kiến kinh nghiệm

Trần Thị Huỳnh Trang

những quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội. Học sinh phải biết cách
“đọc” kênh hình như đang đọc kênh chữ và quan sát, giải thích nội
dung kênh hình để lựa chọn những chi tiết phục vụ cho bài học, từ
đó có thể rút ra kết luận khái quát về vấn đề đang tìm hiểu.

PHẦN BA: KẾT LUẬN
Việc sử dụng hệ thống kênh hình trong quá trình dạy và học sẽ tạo
được một kết quả tốt hơn. Quá trình sử dụng kênh hình thường xuyên
trong quá trình dạy học sẽ giúp học sinh thói quen khai thác tri thức địa
lý mới từ những hình ảnh, những bản đồ, những biểu đồ, những bảng số
liệu mà các em cho là khô khan. Sự tích cực chủ động của học sinh dưới
sự hướng dẫn chỉ đạo của giáo viên khi học tập với hệ thông kênh hình

Minh.
3.Kỹ thuật dạy học Địa lý- Trường Đại học sư phạm TP HCM
4. Phương pháp dạy học Địa lý theo hướng tích cực- Nhà xuất bản giáo
dục
4.Rèn luyện kỹ năng địa lý - Nhà xuất bản giáo dục
5. Một số vấn đề địa lý học- Khoa địa lý Trường ĐHSP TP HCM
6. Sách giáo khoa chuẩn Địa lý 10- Nhà xuất bản giáo dục
7. Sách giáo viên chuẩn Địa lý 10- Nhà xuất bản giáo dục

Trang

15


Sáng kiến kinh nghiệm

Trần Thị Huỳnh Trang

SƠ YẾU LÝ LỊCH KHOA HỌC
I.

THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

Sáng kiến kinh nghiệm

Trần Thị Huỳnh Trang

SỞ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI
TRƯỜNG THPT DẦU GIÂY

CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập – Tự do – Hạnh phúc
Thống Nhất ngày 10 tháng 05 năm 2012

PHIẾU NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Năm học 2011 – 2012
Tên sáng kiến kinh nghiệm: PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH THÔN

QUA HỆ THỐNG KÊNH HÌNH TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÝ
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Họ và tên tác giả: TRẦN THỊ HUỲNH TRANG
Đơn vị (tổ): Sử – Địa – GDCD
Lĩnh vực:
Quản lý giáo dục:
Phương pháp dạy bộ môn: Địa lý
Phương pháp giáo dục:
Lĩnh vực khác:
1. Tính mới:
- Có giải pháp hoàn toàn mới
- Có giải pháp cải tiến, đổi mới từ giải pháp đã có
2. Hiệu quả:
- Hoàn toàn mới và đã triển khai áp dụng trong toàn ngành có hiệu quả cao



Sáng kiến kinh nghiệm

SỞ GD & ĐT ĐỒNG NAI

Trường THPT Dầu Giây

Trần Thị Huỳnh Trang

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc Lập – Tự Do – Hạnh Phúc

BÁO CÁO
THÀNH TÍCH CÔ TRẦN THỊ HUỲNH TRANG ĐỀ NGHỊ
DANH HIỆU CHIẾN SĨ THI ĐUA CẤP CƠ SỞ
I/ Sơ yếu lí lịch bản thân và chức năng nhiệm vụ được giao:
1. Sơ yếu lí lịch:
- Họ và tên: Trần Thị Huỳnh Trang
- Năm sinh: 1975
- Quê quán: huyện Cẩm Mỹ - tỉnh Đồng Nai
- Chức vụ: Phó hiệu trưởng
2. Chức năng nhiệm vụ được giao:
- Phó hiệu trưởng
- Giáo viên giảng dạy môn Địa
II/ Thành tích đạt được trong các năm qua:
- Tạo sự đoàn kết cao giữa các thành viên trong tổ.
- Nhiều năm liền có học sinh đạt giải học sinh giỏi tỉnh môn Địa.
- Luôn tìm tòi, học hỏi nâng cao tay nghề, đổi mới phương pháp dạy học nhằm
tăng sự hứng thú cho học sinh, phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học


Trang

19