PHÒNG GD – ĐT PHÙ CÁT
----------

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Đề tài:

“Mét sè kinh nghiÖm khi d¹y häc lËp tr×nh Pascal líp 8”

Hä vµ tªn: .....................................

N¨m häc 2015 – 2016

Trang 2


MỤC LỤC
A. MỞ ĐẦU......................................................................................trang 3
I. Đặt vấn đề.......................................................................................trang 3
1. Thực trạng của vấn đề đòi hỏi phải có giải pháp mới
để giải quyết.......................................................................................trang 3
2. Ý nghĩa và tác dụng của giải pháp mới..........................................trang 3
3. Phạm vi nghiên cứu của đề tài.......................................................trang 3
II. Phương pháp tiến hành..................................................................trang 4
1. Cơ sở lý luận và thực tiễn có tính định hướng cho việc
nghiên cứu, tìm giải pháp của đề tài.................................................trang 4
2. Các biện pháp tiến hành, thời gian tạo ra giải pháp.......................trang 4
B. NỘI DUNG...................................................................................trang 4
I. Mục tiêu..........................................................................................trang 4
II. Mô tả giải pháp của đề tài.............................................................trang 4
1. Thuyết minh tính mới.....................................................................trang 5
a. Một số chú ý giúp học sinh học tốt Pascal trong quá trình dạy lập trình

trình nên học sinh rất khó tiếp xúc.
Ở nông thôn đa số các em nhà không có máy tính, nên việc thực hành rất
hạn chế.
Qua trao đổi đồng nghiệp và các trường bạn đều có cùng ý kiến lập trình
Pascal là môn học làm cho học sinh THCS khó hiểu và ngán. Đều này sẽ dẫn
đến chất lượng môn tin học 8 gặp nhiều khó khăn trong giảng dạy. Vì thế cần
phải có “Một số kinh nghiệm dạy lập trình” để nâng cao chất lượng bộ môn.
2. Ý nghĩa và tác dụng của giải pháp mới.
Nhằm giúp học sinh có kiến thức cơ bản trong lập trình Pascal, làm nền
tảng sau này khi học các ngôn ngữ lập trình nâng cao hơn
Nâng cao chất lượng của bộ môn, giúp học sinh ham học hỏi về lập trình
từ đó định hướng nghề nghiệp đồng thời khẳng định tầm quan trọng của lập
trình cũng như sự quan trọng tin học trong đời sống.
Chia sẻ kinh nghiệm trong giảng dạy cũng như học hỏi kinh nghiệm lẫn
nhau trong giảng dạy lập trình.
3. Phạm vi nghiên cứu của đề tài.
- Nhằm nâng cao kiến thức về lập trình cũng như chất lượng đối với bộ
môn nên chỉ áp dụng cho chương trình tin học 8 và để tham khảo khi đồng
nghiệp giảng dạy môn tin và soạn giảng về lập trình tin học 8.
- Tập trung vào sách giáo khoa và bài tập tin học 8. Cùng một số kiến
thức nâng cao để giải các bài tập nâng cao trong bài tập tin học 8.
II. Phương pháp tiến hành
1. Cơ sở lý luận và thực tiễn có định hướng cho việc nghiên cứu, tìm
ra giải pháp
1.1 Cơ sở lý luận
Khi giảng dạy Pascal học sinh thường khó hiểu, tiếp thu chậm nên việc
viết được một chương trình trên máy tính đối với các em rất khó khăn. Ngôn
ngữ lập trình Pascal đòi hỏi sự tư duy của người học rất cao mà trong chương
trình tin học các em đã phải học, mức độ tư duy của các em còn hạn chế và
Trang 3

- Xây dựng các chương trình mô phỏng bằng powerPoint hoặc xây dựng
các đoạn flash, các video...
- Áp dụng phương pháp dạy học mới vào tin học để tiến hành tạo tình
huống có vấn đề.
- Thảo luận nhóm, xác định vấn đề cần giải quyết, xây dựng nội dung khi
thảo luận, dự kiến hệ thống câu hỏi.
- Tích hợp liên môn vào một số bài học.
- Thời gian tạo ra giải pháp
Đây là những kinh nghiệm của bản thân trong quá trình dạy lập trình
Pascal từ năm 2013 đến nay.
B. NỘI DUNG
I. Mục tiêu
- Giúp học sinh có thể nắm được bài học dễ dàng hơn.
- Khắc phục những khó khăn khi học lập trình.
- Yêu thích lập trình và nhận thấy được tầm quan trong tin học trong
cuộc sống.
II. Mô tả giải pháp của đề tài
Trang 4


1. Thuyết minh tính mới
a. Một số chú ý giúp học sinh học tốt Pascal trong quá trình dạy lập
trình.
- Cần cho học sinh hiểu rõ ngôn ngữ máy tính và ngôn ngữ lập trình
- Thể hiện rõ cấu trúc chung của chương trình pascal
- Dịch và chạy chương trình cho học sinh quan sát trực tiếp.
- Dành thời lượng đúng theo phân phối chương trình cho học sinh thực
hành, ở 2 bài thực hành đầu tiên (Chú ý: những tiết này rất quan trọng, giáo viên
quan tâm chất lượng thực sự). Yêu cầu học sinh thực hành một số nội dung
- Các kiểu dữ liệu cơ sở khác SGK (byte, longint, word, char, string) để

là một dãy hữu hạn các thao tác được sắp xếp theo một trình tự xác định, sao cho
sau khi thực hiện dãy thao tác ấy từ INPUT ta nhận được OUTPUT. Nói cách
khác, trình bày thuật toán tức là chỉ ra các bước cần thực hiện để đi đến kết quả.
Việc trình bày thuật toán trước khi viết chương trình là hết
sức quan trọng. Thuật toán đúng thì chương trình mới có khả năng đúng, còn
một thuật toán sai chắc chắn là cho một chương trình sai. Tuy nhiên đối với
Trang 5


phần lớn học sinh lớp 8 thường bỏ qua bước này do tâm lý học sinh không thích
các loại bài
tập như thế.
Trong nhiều trường hợp tưởng như không cần thuật toán cụ
thể học sinh vẫn viết được chương trình. Thực tế thuật toán đó không được viết
ra nhưng đã hình thành sẵn trong đầu người viết.
Với đa số học sinh hiện nay, cần phải dành một lượng thời
gian thích hợp để rèn luỵên loại bài tập này. Phải làm sao cho việc viết thuật
toán trở thành kĩ năng để khi các em lập trình trên máy, tuy không cần viết thuật
toán ra song các em có thể hình dung được thuật toán đó trong đầu. Cần phải tạo
cho các em có ý thức khi viết một chương trình Pascal là phải tuân thủ theo trình
tự sau:
Xác định bài toán Mô tả thuật toánViết chương trình
- Khi dạy về câu lệnh lặp giáo viên có thể thực hiện tích hợp liên môn bằng
tình huống có vấn đề sau:
Chuyện con quạ thông minh
Một con quạ đang khát nước. Nó bay rất lâu để tìm nước nhưng chẳng thấy
một giọt nước nào. Mệt quá, nó đậu
xuống cành cây nghỉ. Nó nhìn quanh và
bỗng thấy một cái bình ở dưới một gốc
cây.

những ví dụ trong cuộc sống liên quan với việc lặp đi lặp lại công việc nào đó và
các em sẽ phân tích xem việc nào thì biết trước số lần thực hiện việc nào thì
không biết số lần thực hiện.
Từ đó ta yêu cầu học sinh cho nhiều ví dụ hơn nữa những ví dụ lặp trong
thực tế và giáo viên nên lấy một vài ví dụ của học sinh để tạo niềm phấn khởi
trong học sinh. Tuy nhiên rất có nhiều cách khác để giáo viên gợi mở vấn đề
nhưng đều quan trọng là tạo không khí thoải mái và lôi kéo học sinh vào bài
dạy.
c. Kinh nghiệm để học sinh dễ tiếp thu về bài toán câu lệnh lặp
Đối với những bài toán về câu lệnh lặp thông thường học sinh gặp rất
nhiều khó khăn trong việc khi nào sử dụng lệnh lặp For… do hoặc While … do
một số kinh nghiệm áp dụng vào việc dạy và học đối với học sinh như sau:
Trong tiết học này tôi đã đưa ra bài toán như sau:
Với a là số nguyên được nhập từ bàn phím và a > 2, xét các bài toán sau đây:
Bài 1. Tính và đưa kết quả ra màn hình tổng
1
1
1
1
S= +
+
+... +
a a +1 a + 2
a +100

Bài 2. Tính và đưa kết quả ra màn hình tổng
1
1
1
1

Trang 7


End;
Giáo viên cho học sinh hoàn chỉnh chương trình dựa trên hai vòng lặp đã
có ở trên để giải 2 bài toán trên. (sau đó Giáo viên đi kiểm tra)
Câu hỏi 5: Em hãy cho biết sự tương đồng của hai bài toán trên:
Học sinh trả lời:
Xuất phát, S được gán giá trị: 1/a;
Tiếp theo, cộng dồn vào S một giá trị: 1/(a+N), với N tăng từ
1,2,3…
Câu hỏi 6: Hai bài toán trên khác nhau ở điểm nào?
Học sinh trả lời:
Bài toán 1 đã biết số lần lặp cụ thể, bài toán 2 chưa xác định được lần lặp
cụ thể.
Câu hỏi 7: Có thể dùng câu lệnh while…do để viết vòng lặp tính tổng S
ở bài 1 được không?
Và có thể dùng câu lệnh for…do để viết vòng lặp tính tổng S ở bài 2
được không?
Học sinh trả lơi:
Việc dùng câu lệnh lặp while…do để thực hiện vòng lặp cho câu lệnh
for…do là có thể làm được, nhưng việc dùng câu lệnh for…do để thực hiện
vòng lặp cho câu lệnh while…do là không được vì:
+ Câu lệnh for…do sau khi thực hiện câu lệnh sau do thì biến đếm tự
động tăng lên 1, trong câu lệnh while…do ta có thể thực hiện lệnh tăng
biến_đếm lên 1 bằng cách thực hiện câu lệnh gán biến_đếm:=biến_đếm+1.
+ Câu lệnh for…do kết thúc khi biến_đếm > Giá_trị_cuối, trong câu lệnh
while…do ta có thể đưa điều kiện biến_đếm>Giá_trị_cuối vào trong điều kiện
kiểm tra vòng lặp while…do, cụ thể bài 1 ta có thể thực hiện như sau:
S:=1/a;



Trang 11


Phần nguyên lý hoạt động ta xây dựng các hiệu ứng động để khi trình
chiếu sẽ trực quan, học sinh dễ hiểu và thuộc ngay tại lớp

Trong bài dạy chúng ta tạo các hiệu ứng âm thanh giúp học sinh hứng thú
và cũng làm cho bài dạy của giáo viên có phần sinh động hơn.
Trang 12


Thông thường dạy giáo án điện tử rất tiết kiệm được thời gian ghi bảng,
đây là ưu điểm để giáo viên có nhiều thời gian tổ chức các hoạt động ôn luyện
kiến thức bằng hoạt động nhóm.
e. Kinh nghiệm trong giảng dạy áp dụng phương pháp sơ đồ tư duy
- Thông thường qua nhiều năm giảng dạy tin học, các tiết bài tập, ôn tâp,
củng cố bài dạy tôi thường áp dụng phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy để hệ
thống kiến thức các em sau khi học lý thuyết, củng cố và thấy rất hiệu quả trong
học sinh, học sinh dễ nắm bắt được nội dung bài học hơn:
Ví dụ để hệ thống kiến thức trong tiết ôn tập cuối năm ta có thể sử dụng
sơ đồ tư duy sau:

Hoạt động củng cố giúp học sinh hệ thống lại kiến thức đã học, nên việc
sử dụng sơ đồ tư duy là rất cần thiết trong việc củng cố cho học sinh.
Ví dụ ở cuối tiết còn khoảng 7 phút giáo viên có thể hệ thống kiến thức
bằng sơ đồ tư duy. Ở đây tôi ví dụ một số sơ đồ tư duy đã áp dụng ở lớp có hiệu
quả học sinh dễ dàng nắm lại kiến thức:


hoặc dấu gạch dưới. (Trong Free Pascal thì tên có thể có tới 255 kí tự).
Học sinh thường mắc sai lầm đặt tên không đúng theo quy tắc của ngôn
Trang 14


ngữ lập trình Pascal. Các em thường đặt tên có dấu cách hay có thêm các kí tự
khác, ngoài các kí tự được phép đặt tên trong ngôn ngữ lập trình Pascal.
* Biện pháp khắc phục:
Để khắc phục sai lầm này ở học sinh thì giáo viên cần kiểm tra lại thường
xuyên và nhắc nhở các em mỗi khi các em mắc phải sai lầm này.
Đặc biệt, trong giờ thực hành, giáo viên có thể chủ động viết một chương
trình có khai báo một tên không đúng quy tắc đặt tên của ngôn ngữ lập trình
Pascal rồi dịch chương trình để chỉ ra lỗi như: Error: Fatal: Syntax error, “;”
expected but “ordinal const” found.
- Đặt tên biến trùng nhau.
* Sai lầm thường gặp:
Trong một chương viết bằng ngông ngữ lập trình Pascal, mỗi đối tượng có
một tên và không phân biệt chữ hoa và chữ thường.
Học sinh thường mắc sai lầm khi đặt tên các biến trùng nhau. Đặc biệt với
những chương trình có sử dụng nhiều biến tham gia, học sinh thường đặt một
biến có tên chữ thường, một biến có tên chữ hoa mà không nhớ rằng trong
Pascal không phân biệt chữ hoa và chữ thường (ví dụ: var a, A:integer;)
* Biện pháp khắc phục:
Để khắc phục sai lầm này ở học sinh thì giáo viên cần kiểm tra lại thường
xuyên và nhắc nhở các em mỗi khi các em mắc phải sai lầm này. Đặc biệt, trong
giờ thực hành, giáo viên có thể chủ động viết một chương trình có khai báo một
biến tên “a” và một biến tên “A” rồi dịch chương trình để chỉ ra lỗi Error:
Duplicate indentifier “a”.
- Biến đếm, biến chỉ số là biến kiểu số thực.
* Sai lầm thường gặp:

không chỉ nhớ kiểu dữ liệu mà phải nhớ cả miền giá trị của từng kiểu dữ liệu
trong Pascal.
Ngoài ra, với mỗi chương trình, giáo viên yêu cầu học sinh xác định giá
trị mà biến có thể nhận khi thực hiện chương trình. Đặc biệt là với những bài tập
cho trước miền giá trị của dữ liệu vào thì giáo viên nên yêu cầu học sinh xác
định miền giá trị của dữ liệu ra.
- Gán kết quả phép chia cho biến kiểu số nguyên.
* Sai lầm thường gặp:
Trong ngôn ngữ lập trình Pascal, kết quả thực hiện của phép chia luôn là
số thực. Vì vậy, ta không thể gán kết quả của phép chia cho biến kiểu số nguyên.
Học sinh thường nhớ được cú pháp của phép chia trong Pascal mà không
để ý rằng kết quả của phép chia rất có thể là một số thực. Hậu quả là các em
thường mắc lỗi gán giá trị cho biến kiểu số nguyên bằng giá trị của phép chia.
* Biện pháp khắc phục:
Để khắc phục sai lầm này ở học sinh, giáo viên yêu cầu học sinh xác định
giá trị của phép chia, đồng thời yêu cầu các em nhớ phép chia lấy phần nguyên
trong Pascal.
Trong các chương trình học sinh viết, mỗi khi học sinh gán kết quả phép
chia cho biến kiểu số nguyên thì giáo viên cần chỉ rõ cho học sinh thấy được giá
trị của phép chia luôn có thể là một số thực. Và nếu có là số nguyên thì trong
Pascal cũng không được phép gán kết quả phép toán chia cho biến kiểu số
nguyên mà phải sử dụng phép chia lấy phần nguyên “div”.
Trong giờ thực hành, giáo viên có thể viết chương trình có sử dụng phép
gán kết quả phép chia cho biến kiểu số nguyên rồi dịch chương trình để chỉ ra
lỗi Error: Incompatible types: got “Extended” expected “SmallInt”.
- Thiếu dấu ngoặc tròn trong biểu thức lôgic.
* Sai lầm thường gặp:
Biểu thức lôgic là biến lôgic hoặc hằng lôgic hay các biểu thức quan hệ
liên kết với nhau bởi phép toán lôgic.
Học sinh thường mắc sai lầm khi viết biểu thức lôgic có các biểu thức

* Sai lầm thường gặp:
Trong ngôn ngữ lập trình Pascal, phép gán có cú pháp “:=” dùng để gán
giá trị cho biến bên trái bằng giá trị của biểu thức bên phải.
Học sinh thường nhầm lẫn giữa phép gán với biểu thức quan hệ bằng bởi
vì các em quen với việc tính toán trong các môn học khác. Ví dụ: trong môn
toán các em thường có biểu thức D=b 2 - 4ac khi các em giải phương trình bậc
hai. Và khi viết chương trình trong Pascal các em thường viết delta=b*b-4*a*c;
* Biện pháp khắc phục:
Để khắc phục sai lầm này ở học sinh, giáo viên cần nói rõ ý nghĩa phép
gán trong Pascal là dùng để thay đổi giá trị của biến và nó là một câu lệnh. Còn
dấu “=” trong Pascal là phép toán quan hệ bằng.
Trong giờ thực hành, giáo viên có thể viết một chương trình mà thay phép
gán “:=” bởi phép toán quan hệ bằng “=” rồi dịch chương trình để chỉ ra lỗi
Error Illegal Expression.
- Vòng lặp vô hạn.
* Sai lầm thường gặp:
Trong ngôn ngữ lập trình Pascal, biến đếm trong vòng lặp for được tăng
hoặc giảm một cách tự động hay vòng lặp while-do chỉ kết thúc khi điều kiện
lặp sai.
Học sinh thường mắc sai lầm khi viết các chương trình có sử dụng vòng
lặp lồng nhau mà chưa phân tích rõ việc sử dụng các biến nên có em sử dụng
cùng một biến cho các vòng lặp lồng nhau. Bên cạnh đó, có những học sinh xác
định điều kiện lặp không chính xác làm cho điều kiện lặp trong vòng lặp whiledo luôn luôn đúng. Hậu quả là chương trình lặp vô hạn mà không cho ra kết
quả.
Trang 17


* Biện pháp khắc phục:
Để khắc phục sai lầm này ở học sinh, giáo viên nên yêu cầu học sinh phân
tích rõ thuật toán, các biến được sử dụng trong chương trình cùng ý nghĩa của

* Biện pháp khắc phục:
Để khắc phục tình trạng này ở học sinh, giáo viên yêu cầu học sinh xác
định giá trị có thể nhận của biến trong biểu thức ở mẫu số của phép chia nếu có.
Nếu biến có thể nhận giá trị làm cho biểu thức ở mẫu số bằng số 0 thì cần phải
loại hoặc xét riêng trường hợp này.
Đặc biệt, trong các giờ thực hành, giáo viên có thể chuẩn bị trước một
chương trình có sử dụng phép chia có biến ở mẫu số rồi dịch chương trình và
thực hiện với bộ dữ liệu vào làm cho mẫu số bằng số 0 để chỉ ra cho học sinh
thấy lỗi chia cho số 0 (Erro: Division by zero).
- Viết sai các từ khóa.
* Sai lầm thường gặp:
Trong ngôn ngữ lập trình Pascal, từ khóa là tên dành riêng do ngôn ngữ
Trang 18


lập trình đặt với ý nghĩa riêng xác định.
Học sinh thường mắc lỗi viết sai các từ khóa trong khi viết chương trình
do các từ khóa trong Pascal đều là từ tiếng anh. Bên cạnh đó, nhiều học sinh có
kiến thức tiếng anh hạn chế, một số học sinh học tin học mang tính đối phó. Dẫn
đến việc nhiều học sinh viết sai các từ khóa trong khi viết chương trình bằng
ngôn ngữ lập trình Pascal.
* Biện pháp khắc phục:
Để khắc phục sai lầm này ở học sinh, giáo viên yêu cầu học sinh nhớ
chính xác các từ khóa trong chương trình. Ngoài ra, giáo viên nên cài đặt phần
mềm Free Pascal để hỗ trợ hơn cho học sinh trong việc thực hành.
Đặc biệt, trong các giờ thực hành, giáo viên có thể chuẩn bị trước một
chương trình có viết sai từ khóa trong Pascal rồi dịch chương trình để chỉ ra cho
học sinh thấy lỗi Fatal: Syntax error.
2. Khả năng áp dụng
2.1 Thời gian áp dụng hoặc thử nghiệm có hiệu quả:

8 8A4
8A5

39
34
39
37
39

SL %

SL %
0.0
1 2.9
3 7.7
4 10.8
2 5.1

SL
21
13
11
13
13

%
53.8
38.2
28.2
35.1

SL
39
33
36
33
37

%
100.0
97.1
92.3
89.2
94.9

Trang 19


8A6
8A7
CK

42
41
271

0.0
0.0
10 3.7

4 9.5 15 35.7 23 54.8 42 100.0

3 7.7
2 5.4
1 2.6
0.0
0.0

SL
20
13
10
12
13
3

%
51.3
38.2
25.6
32.4
33.3
7.1
0.0

SL
16
14
16
19
19
17

42
41

%
7.7
20.6
25.6
10.8
15.4
52.4
82.9

%
100.0
100.0
92.3
94.6
97.4
100.0
100.0

Thống kê TBM học kì I năm 2014 – 2015
Khối Lớp

SS 0 ---< 2 2 ---< 3.5 3.5 ---< 5 5 ---< 6.5 6.5 ---< 8 8 ---> 10 5 trở lên
SL %

8 8A3
8A4
8A5

41
43.6
25.6
30
32.5
7.3

SL
17
14
16
19
19
17

%
43.6
35.9
41.0
47.5
47.5
41.5

SL
6
8
12
6
7
21

8A3
8A4
8A5
8A6
8A7
8A8

39
39
39
40
40
41

SL %

SL %
0.0
0
1 2.6
3 7.5
1 2.5
0.0

SL
16
17
10
12
13

6
7
21

%
15.4
20.5
30.8
15.0
17.5
51.2

SL
39
39
38
37
39
41

%
100.0
100.0
97.4
92.5
97.5
100.0

- Học sinh đã làm quen và thực hiện thành thạo thao tác vẽ sơ đồ tư duy
cho bài học. Qua các hoạt động mà giáo viên tổ chức đã giúp các em phát huy

quyết công viêc nhanh, hiệu quả và chính xác hơn.
- Về điều kiện áp dụng phương pháp chúng ta cần trao dồi kiến thức,
chuẩn bị tiết dạy chu đáo, chuẩn bị sơ đồ tư duy để hệ thống kiến thức cho học
sinh sau mỗi tiết dạy và chú ý những lỗi học sinh thường mắc phải, giáo viên
cần chuẩn bị hệ thống câu hỏi lôgic, chuẩn bị các video, các đoạn phim, flash để
phục vụ tiết học.
2. Những triển vọng trong việc vận dụng và phát triển giải pháp.
- Những kinh nghiệm này đã góp phần nâng cao chất lượng trong bộ môn,
đồng thời học sinh thích thú trong lập trình, đây là điểm xuất phát để có nguồn
nhân lực bồi dưỡng học sinh giỏi tin học.
- Về phía học sinh có thể viết ra các chương trình games đơn giản như
viết chương trình mô tả 2 vì sao bay trên trời v..v..
- Một số kinh nghiệm này sẽ giúp các đồng nghiệp tham khảo để rút ra
những tiết dạy tốt hơn, học sinh sẽ dễ hiểu hơn trong lập trình.
- Tuy là một số kinh nghiệm của bản thân trong dạy học lập trình tuy
nhiên có thể áp dụng cho các môn học khác như việc sử dụng sơ đồ tư duy trong
dạy học, sử dụng các bài trình chiếu chèn các đoạn video...
3. Đề xuất, kiến nghị.
a. Đối với giáo viên bộ môn:
- Cần tập trung đầu tư vào chuyên môn, rút ra những kinh nghiệm trong
giảng dạy và chú ý những sai lầm và phương pháp giảng dạy hướng đối tượng
của từng học sinh và học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau để ngày càng nâng cao chất
lượng trong nhà trường.
b. Đối với học sinh:
- Tăng cường trao dồi kiến thức, có ý thức trong học tập, tích cực chuẩn
bị bài ở nhà và làm bài tập, rèn luyện các kỹ năng về lập trình, các kỹ năng khác
giúp học tập tốt hơn.
Trang 21