SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG THPT CHUYÊN LÀO CAI

TÊN SÁNG

I N

INH NGHI

Một số kinh nghiệm dạy tiết Trả bài trong phân
môn Làm văn- chương trình Ngữ văn bậc THPT

Họ và tên tác giả: Nguyễn Thị Hạnh
Chức vụ:
Giáo viên
Tổ chuyên môn: Ngữ văn
Đơn vị công tác: Trường THPT Chuyên Lào Cai

Lào Cai, ngày 10 tháng 04 năm 2014

1


ỤC LỤC
A. ĐẶT VẤN ĐỀ……………………………………………………….

5

I.Lí do chọn đề tài....................................................................................

5


12

3. Chấm bài…………………………………………………….......

14

4. Trả bài………………………………………………………........

15

5.Thực nghiệm.....................................................................................

17

III.

IV. Hiệu quả của S NN .........................................................
C.

T LUẬN.......................................................................................

TƢ LI U THA

HẢO.......................................................................

2

22
23


và đòi hỏi nhiều khả năng sáng tạo của người giáo viên. Đồng thời nếu được đầu tư
thích đáng, nó sẽ mang lại những kết quả thiết thực với việc dạy Văn.
II. PHẠ

VI ĐỀ TÀI, ĐỐI TƢỢNG

HẢO SÁT VÀ PHƢƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU
1. Phạm vi đề tài
Môn Văn ở cấp THPT có nhiều phân môn nhỏ: Đọc văn, Tiếng Việt, Làm
văn… Thật ra ở phân môn nào, việc đầu tư công sức, chuẩn bị giáo án cũng hết sức
cần thiết. Nhưng trong khuôn khổ một sáng kiến kinh nghiệm người viết chỉ giới
hạn đề tài của mình trong phạm vi : Một số kinh nghiệm dạy tiết Trả bài trong
phân môn Làm văn- chương trình Ngữ văn bậc THPT
2. Đối tƣợng khảo sát: Học sinh lớp 11
3. Phƣơng pháp nghiên cứu:
Để triển khai đề tài, chúng tôi đã sử dụng các phương pháp sau:
1. Phương pháp hệ thống
2 . Phương pháp thống kê, khảo sát
3 . Phương pháp phân tích- tổng hợp
4 . Phương pháp thực nghiệm
III. CẤU TRÚC CỦA ĐỀ TÀI
Đề tài gồm 3 phần:
A. Đặt vấn đề
B. Giải quyết vấn đề
I. Cơ sở lý luận
II. Thực trạng khó khăn khi dạy tiết Trả bài
III. Các biện pháp đã tiến hành khi dạy tiết Trả bài

viên có thể đánh giá được học sinh lĩnh hội bài giảng ở mức độ nào. Hơn thế nữa,
nó thể hiện cụ thể năng lực tạo lập văn bản của các em. Cách diễn đạt, cách trình
bày, cách lập ý sẽ được các em bộc lộ cụ thể trong bài viết của mình. Đó là cơ sở
tốt để giáo viên đánh giá đúng năng lực học tập của từng học sinh. Nhưng qua đó,
giáo viên cũng tự đánh giá được trình độ chuyên môn, năng lực sư phạm. Từ đó,
phát huy những mặt mạnh và điều chỉnh những mặt yếu của mình.

6


Tiết Trả bài giúp các em nhận ra và chữa lỗi. Học văn là cả một quá trình rèn
luyện từ thấy đến cao. Làm văn cũng là quá trình giúp học sinh từ viết đúng đến
viết hay. Trong bài viết, học sinh sẽ buộc phải thể hiện những nhược điểm của
mình. Tiết Trả bài sẽ giúp các em nhận ra sai sót để sửa chữa và khắc phục, vươn
lên ở những bài sau.
Sau mỗi tiết Trả bài, các em nhận ra cách giải quyết trước một vấn đề. Mọi
vấn đề trong cuộc sống đều có thể có nhiều đáp án. Đề kiểm tra văn lại càng có
nhiều hướng giải quyết. Tuy nhiên, sau giờ Trả bài, học sinh sẽ nhận ra cách giải
quyết vấn đề tốt nhất.
Đây cũng là tiết học mang ý nghĩa giao tiếp, giúp học sinh hoàn thiện nhân
cách. Giờ Trả bài là một hoạt động giao tiếp trực tiếp giữa giáo viên và học sinh.
Học sinh học được ở người thầy không chỉ kiến thức mà còn học cách ứng xử, vẻ
đẹp nhân cách. Người ta nói, văn là người. Vậy qua bài viết, giáo viên có thể hiểu
phần nào tính cách, thậm chí tâm tư tình cảm, mong ước của học sinh. Có nghĩa là
sau mỗi giờ học, các em có thể lớn lên một chút.
II. Thực trạng khi dạy tiết Trả bài
Giáo viên ngại dạy tiết Trả bài vì nhiều lí do, trong đó có lí do mất nhiều công
phu chuẩn bị. Một năm chỉ có khoảng 8 bài viết và chừng ấy tiết trả bài. Tuy nhiên,
việc chuẩn bị cho một giờ Trả bài lại hết sức công phu và mất nhiều thời gian. Giáo
viên sẽ phải ra đề, soạn đáp án, chấm bài chi tiết sau đó mới có thể tiến hành tiết

vẹn như sau: Phân tích nhân vật chị Sứ. Có người cảm thương thay cho thí sinh đã
viết :
Chị Sứ là chị Sứ nào
Cớ sao thầy lại vận vào văn chương
Em đi tìm khắp bốn phương
Hay là chị Sứ ở phường Lò Chum ?
Với những tác phẩm chỉ học trích đoạn, càng cần có giới hạn vấn đề rõ ràng.
Ví dụ khi ra đề về đoạn trích tác phẩm Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài, nếu đề là
« Em hãy phân tích sức sống tiềm tàng của nhân vật Mị trong tác phẩm Vợ chồng
8


A Phủ của Tô Hoài » thì rõ ràng đề không chặt chẽ. Bởi tác phẩm có hai phần :
phần một ( được trích học trong SGK) kể về Mị và APhủ khi ở Hồng Ngài, phần
hai kể chuyện Mị và A Phủ đến Phiềng Sa. Vậy phải đưa cả phần giới hạn là :« Em
hãy phân tích sức sống tiềm tàng của nhân vật Mị trong tác phẩm Vợ chồng A
Phủ của Tô Hoài, kể từ khi cô bị bắt làm con dâu gạt nợ nhà Pá Tra đến khi cô trốn
khỏi Hồng Ngài »
Đề không chỉ đúng mà còn phải hay. Vấn đề cảm hứng khi viết bài rất quan
trọng với môn Văn Một đề văn hay bao giờ cũng kích thích được khả năng sáng tạo
của học sinh. Trong việc đổi mới cách ra đề, giáo viên cũng cần hết sức chú ý tới
việc xây dựng những kiểu đề tạo được hứng thú cho học sinh. Đó là những đề văn
mới lạ cả ở hình thức lẫn vấn đề được đặt ra. Nếu một đề đơn thuần là : „„Tình mẫu
tử‟‟, chắc các em vẫn viết được. Nhưng các em sẽ hứng thú hơn với đề văn cũng
yêu cầu bàn về tình mẫu tử qua một câu danh ngôn hoặc một câu chuyện. Ví dụ :
Đề bài :
“Vì Thượng Đế không thể xuất hiện ở tất cả mọi nơi nên Người đã tạo ra các bà
mẹ”
Hãy phát biểu suy nghĩ về ý kiến trên.
Cũng tương tự như vậy, nếu học về bài thơ Vội vàng mà sau đó giáo viên ra đề là

Hỏi mẹ đâu, em nói nhà em nằm ngay bờ biển, mẹ và em em chắc cũng không
chạy kịp. Thằng nhỏ quay người lau vội dòng nước mắt khi nghe hỏi đến thân
nhân.
Nhìn thấy em nhỏ lạnh, tôi mới cởi cái áo khoác cảnh sát trùm lên người em nhỏ.
Vô tình bao lương khô khẩu phần ăn tối của tôi bị rơi ra ngoài, tôi nhặt lên đưa
cho em và nói: "Đợi tới phiên của con chắc hết thức ăn, khẩu phần của chú đó, chú
ăn rồi, con ăn đi cho đỡ đói". Cậu bé nhận túi lương khô của tôi, khom người cảm
ơn. Tôi tưởng em sẽ ăn ngấu nghiến ngay lúc đó nhưng không phải, cậu bé ôm bao
lương khô đi thẳng lên chỗ những người đang phát thực phẩm và để bao lương khô
vào thùng thực phẩm đang phân phát rồi lại quay lại xếp hàng.

10


Ngạc nhiên vô cùng, tôi hỏi tại sao con không ăn mà lại đem bỏ vào đó. Cậu bé
trả lời: "Bởi vì còn có nhiều người chắc đói hơn con. Bỏ vào đó để các cô chú phát
chung cho công bằng chú ạ".
Phát biểu suy nghĩ của anh/ chị về câu chuyện trên.
2. Đáp án
1. Giải thích ý nghĩa câu chuyện
- Câu chuyện nói về thảm hoạ kinh hoàng ở Nhật ngày 11.3.2011: động đất và
sóng thần đã làm khoảng 20.000 người chết và người mất tích.
- Người dân Nhật đã phải đối mặt với thảm hoạ kinh hoàng đó. Một em nhỏ mới 9
tuổi trở thành nạn nhân của trận động đất khủng khiếp ấy. Em đã mất tất cả người
thân, bản thân đang đói rét. Bản năng thông thường của con người trong hoàn cảnh
bất hạnh ấy là sợ hãi, hoảng loạn, tìm cách tự bảo vệ mình và cầu cứu sự giúp đỡ
của người khác.Cậu bé ở đây đã từ chối khẩu phần ăn quí báu trong lúc chính cậu
cũng đang rất đói, chỉ vì một lí do đơn giản : còn nhiều người khác đói hơn mình
- Đó là một công dân nhỏ bé của nước Nhật vĩ đại, với những phẩm chất quí giá
cảu dân tộc này : sự kiên trì nhẫn nại chịu đựng gian khổ, có ý thức kỉ luật, giàu

Lời phê là một khâu cần hết sức lưu ý. Bởi với lời phê, giáo viên không chỉ nhận
xét, đánh giá mà còn có thể khích lệ học sinh. Những lời phê chung chung như:
Được, Tốt, Chưa hiểu đề…dễ làm các em chán nản, thậm chí thất vọng về năng lực
bản thân. Một nhà giáo tâm huyết với nghề là Đặng Thiêm cũng đã từng thẳng thắn
phát biểu về vấn đề này: “Khi chấm văn, trả bài, đó là cơ hội tốt để chúng ta động
viên, khuyến khích những mạnh dạn sáng tạo của học trò. Tiếc thay, công việc này
ít giaó viên là quá. Chúng ta chỉ phê những ý hỏng, câu sai, tù không đúng, lỗi
chính tả và phê “ Bài sơ sài, ý nhạt nhẽo” hoặc “Tạm được”, “Khá”. Những ý
kiến nhận xét ấy không có tác dụng cổ xuý và vạch hướng khắc phục cho trẻ. Nó
chỉ làm cho trẻ chấp nhận và buồn phiền mà không tự gỡ được những “cái tóc
vướng vào đôi chân gà bé bỏng của mình”. Lời phê cần chỉ rõ ưu và nhược điểm
của bài viết, nhưng quan trọng hơn là cần có một thái độ trân trọng, nâng niu công
12


sức của học sinh. Nếu là nhược điểm, sau khi chỉ ra, nên phê “ Nếu em khắc phục
được nhược điểm này, kết quả bài viết sẽ khá hơn”. Nếu học sinh có tiến bộ so với
bài viết trước, hãy khuyến khích các em bằng lời phê như “ Có nhiều cố gắng.
Mong em tiếp tục phát huy !” Nhìn chung lời phê cần thể hiện cả trí tuệ lẫn tình
cảm của giáo viên.
4.Trả bài
Tiết Trả bài có rất nhiều bước. Chúng tôi xin mạnh dạn giới thiệu những bước đã
làm trong một tiết Trả bài kiểm tra 90 phút.
4.1. Tìm hiểu đề :
Công việc đầu tiên của giờ Trả bài là cho học sinh tiếp xúc lại với đề bài.
Cần yêu cầu các em đọc kĩ lại đề, gạch chân những từ ngữ quan trọng, phân tích
yêu cầu đề và lập dàn ý.
4.2. Công bố đáp án:
Tất nhiên, giáo viên phải chuẩn bị trước đáp án cho thật kĩ lưỡng và chuẩn xác.
Các ý phải được trình bày một cách mạch lạc, lôgíc. Cũng cần lưu ý tới những ý

hỏi. Bản thân giáo viên cũng nên phôtô giữ lại những bài tốt để bổ sung vào tư liệu
giảng dạy của mình.
4.6.Yêu cầu học sinh chữa lỗi và kiểm tra lại
Công việc này không đơn giản và mất thời gian, nhưng nếu làm được sẽ rất hiệu
quả. Để thực hiện được giáo viên cần hướng dẫn học sinh. Sau khi cho các em thời
gian ở nhà để suy nghĩ và sửa lỗi, nhất định cần có sự kiểm tra và đánh giá của giáo
viên.
IV. Thực nghiệm

14


1. Những vấn đề chung
1.1.

ục đích của việc thực nghiệm

- Xác định tính khả thi của những kinh nghiệm dạy tiết Trả bài trong phân
môn Làm văn ở bậc THPT
- Bước đầu đánh giá được hiệu quả của việc tiến hành các thao tác trong tiết
Trả bài
- Tự rút kinh nghiệm cho bản thân và tiếp tục rèn luyện kĩ năng dạy tiết Trả
bài để đạt hiệu quả cao hơn.
1.2. Thời gian và đối tƣợng thực nghiệm
- Thời gian : năm học 2013-2014
- Đối tượng : học sinh lớp 11
2. Thiết kế bài soạn thực nghiệm
Tiết 97 - Lớp 11
TRẢ BÀI SỐ 5


bảng.

(Thời gian làm bài 90 phút)
Vũ Trọng Phụng từng tuyên bố với các nhà
văn lãng mạn :
“Các ông muốn tiểu thuyết cứ là tiểu thuyết. Đối
với tôi và các nhà văn cùng chí hướng như tôi,
tiểu thuyết là sự thực ở đời .”
Giải thích ý kiến trên. Những “sự thực ở đời” đã

Yêu cầu học sinh đọc và

được Vũ Trọng Phụng phản ánh như thế nào

phân tích đề

trong đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia (
trích tiểu thuyết “Số đỏ” ).

Thao tác 2: Trình bày đáp

2. Đáp án

án

I.Yêu cầu về kĩ năng
- Giải thích được ý kiến của Vũ Trọng Phụng.

Theo em, đề yêu cầu phải



- Tiểu thuyết là sự thực ở đời : văn chương phải
phản ánh trung thực bản chất đời sống, không
được lừa dối độc giả.
- Vũ Trọng Phụng đã phát biểu một quan điểm
nghệ thuật chân chính của các nhà văn hiện thực.
Nhà văn phê phán thứ văn chương thi vị hoá, tô
hồng cuộc sống, mang lại cho người đọc những

Vũ Trọng Phụng đã phát

ảo tưởng có hại. Những người cầm bút có lương

biểu quan niệm nghệ thuật

tâm và bản lĩnh cần nhận ra trách nhiệm xã hội

như thế nào?

của mình, phải phản ánh đúng thực tế xã hội, dù
thực tế ấy có đen tối, cay đắng, lầm than, nhơ
bẩn.Từ đó, góp phần xây dựng một xã hội tốt
đẹp hơn.
2. Chứng minh ( 5 điểm)
2.1. Sự thực ở đời được phản ánh trong đoạn
trích Hạnh phúc của một tang gia thông qua
một nghệ thuật trào phúng đặc sắc (4điểm)
+ Tình huống trào phúng : cái chết của cụ cố Tổ

Sự thực ở đời đã được nhà

ngay trong phút hạ huyệt. Nó chứng tỏ sức mạnh
ghê gớm của đồng tiền trong xã hội tư sản thành
thị đương thời: vì tiền, người ta sẵn sàng chà đạp
lên tình nghĩa, danh dự, nhân phẩm.
Chỉ ra và phân tích hành vi

+Ngôn ngữ và giọng điệu trào phúng : ngôn ngữ

trào phúng đặc sắc nhất trong sắc nhọn, nhiều hàm ý với các thủ pháp như : đối
đoạn trích ?

lập, cường điệu, nói ngược...Giọng văn mỉa mai,
chua chát, đằng sau là một niềm căm uất khôn
nguôi.

Qua những yếu tố trào

2.2.Bản chất của xã hội đằng sau những sự thực

phúng ấy, nhà văn muốn nói

ở đời ấy ( 2 điểm)

với chúng ta điều gì?

- Qua đám tang cụ cố Tổ, Vũ Trọng Phụng
muốn tố cáo xã hội tư sản thành thị đương thời :
bề ngoài khoác áo Văn minh, Âu hoá, nhưng bản
chất thì hết sức thối nát, đồi bại, vì đồng tiền và
những dục vọng xấu xa, sẵn sàng chà đạp lên tất

của học sinh

+ Nắm được kiến thức cơ bản về tác phẩm, về
nhân vật
+ Hiểu đề, dàn ý tương đối rõ
+ Một số bài viết phân tích kĩ lưỡng, chi tiết
-Nhược điểm
+ Chưa giải thích thấu đáo nhận định
+ Dàn ý chưa phù hợp
+ Bố cục không cân đối
+ Lỗi chính tả, lỗi diễn đạt còn nhiều
4. Chữa lỗi

Thao tác 4: Chữa lỗi

4.1. Lỗi chính tả
- di trúc- phải chữa là di chúc
19


Hưóng dẫn HS phát hiện chỗ - ruột già- phải chữa là ruột rà
sai và chữa

- sắc xảo- phải chữa là sắc sảo
4.2. Lỗi diễn đạt
4.2.1. Ý rối :
- VD : «

hoảng những năm 1930, khi thi đàn


Thao tác 5: Đọc bài tốt

5. Đọc bài tốt

(Chọn 1,2 bài làm tốt nhất để
đọc)
Thao tác 6: Yêu cầu học

6. Học sinh về nhà chữa lỗi

sinh chữa lỗi và kiểm tra
lại

Củng cố : Yêu cầu HS về xem lại bài đã chấm
ết quả thực nghiệm
Trong giờ Trả bài, học sinh chăm chú nghe giảng. Nhiều học sinh hăng hái
phát biểu.
Điều quan trọng là chúng tôi thấy giờ Trả bài đã bớt đi không khí căng
thẳng. Giao tiếp giữa thầy và trò thân thiện hơn. đặc biệt là nhiều học sinh nhận ra
điểm yếu cua mình và tích cực sửa chữa.
Sau giờ học, giáo viên phát phiếu điều tra để đánh giá kết quả học tập

Kết quả:
Hiểu bài
sâu, có
thể khắc
phục lỗi ở
lần sau

Hiểu bài,

0%

82 %

18%

0%

N

Việc áp dụng sáng kiến kinh nghiệm vào trong các tiết trả bài đã đem lại những
hiệu quả tích cực. Những hiệu quả tích cực được thể hiện trong bảng so sánh kết
quả học tập cũng như kết quả bộ môn Văn trong các kỳ thi.
Năm học

2012-2013

2013-2014

ết quả học tập
môn Ngu văn
Giỏi ( >=8.0)

10/34 (29.4 %)

15/34 (44.1%)

Khá (6.5 – 7.9)

24/34 (70.6%)

bài ở phân môn Tập làm văn bậc THCS.
Để có thể mang lại một kết quả tốt đẹp như mong muốn, chúng tôi xin có
một vài khuyến nghị sau:
1. Với giáo viên, cần thấy rõ tầm quan trọng và hiệu quả thiết thực của giờ
Trả bài để có sự đầu tư thời gian và công sức xứng đáng để có những giờ Trả bài có
chất lượng cao. Hãy coi việc chấm bài và Trả bài như một cuộc giao tiếp với học
sinh, cần trân trọng những cố gắng của các em.
2. Với học sinh, cần giúp các em hiểu rằng, việc nhận ra điểm mạnh, điểm
yếu của mình qua mỗi bài văn là cần thiết. Các em sẽ trưởng thành hơn sau mỗi bài
văn và cũng là bài học của cuộc sống.
3. Với Tổ chuyên môn và nhà trường: nên có những giờ Trả bài mẫu mực để
giáo viên thảo luận, học tập. Cần ghi nhận và khuyến khích công việc lao động vất
vả và thầm lặng này của giáo viên. Chúng tôi cũng mong muốn sách giáo khoa
soạn được nhiều dạng đề hay hơn nữa để gây hứng thú cho học sinh.
Nghiên cứu đề tài Một số kinh nghiệm dạy tiết Trả bài trong phân môn
Làm văn- chương trình Ngữ văn bậc THPT, chúng tôi mong muốn tìm thêm một
biện pháp để nâng cao hiệu quả giảng dạy môn Văn trong nhà trường phổ
thông.Tuy nhiên, đây là một vấn đề còn mới mẻ, khả năng cá nhân của người thực
hiện còn hạn chế, chắc chắn không tránh khỏi thiếu sót. Chúng tôi mong đề tài này
sẽ có dịp được triển khai kĩ lưỡng và hiệu quả hơn nữa.
23


TƢ LI U THA

HẢO

1. M.Arnauđôp- Tâm lí học sáng tạo văn học, NXB Văn học, Hà nội, 1978
2. Phạm Văn Đồng- Dạy Văn là một quá trình rèn luyện toàn diện, Tạp chí Nghiên
cứu Giáo dục số 2, 1973