Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào
Cai

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO LÀO CAI
TRƯỜNG THPT CHUYÊN TỈNH LÀO CAI
******* @ *******

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
XÂY DỰNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC
ĐỊA LÝ TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
ÁP DỤNG TRONG BÀI 26 - CƠ CẤU NGÀNH CÔNG
NGHIỆP - SGK LỚP 12 CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN

Người viết sáng kiến: Trịnh Thị Bạch Yến
Tổ bộ môn: Sử - Địa - GDCD
Trường: THPT chuyên tỉnh Lào Cai

Lào Cai, tháng 04 năm 2013
1


Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào
Cai

MỤC LỤC
MỞ ĐẦU
1.

Lý

do


cứu.............................................................................................. 2
4.

Cấu

trúc

của

đề

tài................................................................................................ 2
NỘI DUNG
1.

Một

số

vấn

đề

về

bản

đồ


4.

Kết

quả

áp

dụng.................................................................................................. 10
KẾT
LUẬN........................................................................................................... 11
Tài

liệu

khảo ................................................................................................. 12

2

tham


Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào
Cai

MỞ ĐẦU
I. Lý do chọn đề tài
Địa lí là môn học cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản, cần
thiết về Trái Đất và những hoạt động sinh hoạt và sản xuất của con người ở
các quốc gia, khu vực và quốc tế, từ đó làm cơ sở cho hình thành thế giới

3


Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào
Cai

* Nhiệm vụ:
Tìm hiểu một số vấn đề chung về bản đồ tư duy, thiết kế sử dụng
BĐTD vào một bài học cụ thể:
Bài 26 - Cơ cấu ngành công nghiệp - SGK lớp 12 - chương trình
chuẩn:
3. Phạm vi nghiên cứu
Thực nghiệm hướng dẫn và sử dụng bản đồ tư duy đối với một
số nội dung trong một số bài của chương trình Địa lý THPT. Cụ thể: Bài 26 lớp 12 - chương trình chuẩn: Cơ cấu ngành công nghiệp
4. Cấu trúc của đề tài: Đề tài gồm ba phần:
Mở đầu
Nội dung
Kết luận

4


Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào
Cai

NỘI DUNG
1. Một số vấn đề về bản đồ tư duy
Theo Wikipedia, bản đồ tư duy (hay giản đồ ý) là phương pháp được
đưa ra như là một phương tiện mạnh để tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh
của bộ não. Đây là cách để ghi nhớ chi tiết, để tổng hợp, hay để phân tích một

5


Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào
Cai

- Có thể tận dụng hỗ trợ của các phần mềm trên máy tính.
* Ý nghĩa của việc sử dụng bản đồ tư duy:
- BĐTD giúp học sinh học được phương pháp học: việc rèn luyện
phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu
quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học. Thực tế cho thấy một số học sinh
học rất chăm chỉ nhưng kết quả học tập không cao, học bài nào biết bài đấy,
học phần kiến thức sau đã quên phần kiến thức trước hoặc không biết liên kết
các kiến thức với nhau. Nguyên nhân chính thường do các em không biết cách
tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm. Sử dụng thành thạo
BĐTD trong dạy học sẽ giúp học sinh học được phương pháp học, tăng tính
độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy.
- BĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực: Các kết quả nghiên
cứu đều chỉ rõ con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình
tự suy nghĩ, tự viết, vẽ theo ngôn ngữ của mình. Vì vậy, việc sử dụng BĐTD
giúp học sinh học tập một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ
não.
Mặt khác, việc học sinh tự vẽ BĐTD sẽ phát huy tính sáng tạo của học
sinh, đồng thời BĐTD do các em tự thiết kế nên các em sẽ yêu quý, trân trọng
“tác phẩm” của mình.
- BĐTD giúp học sinh ghi chép có hiệu quả: BĐTD chủ yếu sử dụng
hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực nên người thiết
kế BĐTD phải chọn lọc thông tin, từ ngữ, sắp xếp, bố cục để “ghi” thông tin
cần thiết và logic, vì vậy, sử dụng BĐTD sẽ dần giúp học sinh ghi chép một
cách có hiệu quả.

đồ, trả lời câu hỏi, đọc sách giáo khoa, ghi chép…sự tập trung chú ý được phát
huy, cường độ học tập theo đó cũng được đẩy nhanh, học sinh học tập tích cực
hơn.
* Sử dụng BĐTD trong việc củng cố kiến thức
Sử dụng BĐTD để củng cố kiến thức bài học là vệc làm rất có hiệu
quả. Giáo viên sử dụng BĐTD để thể hiện lại những nội dung cơ bản của bài
học, tránh bị bỏ sót ý, khắc sâu những kiến thức trọng tâm. Học sinh sử dụng
BĐTD để thể hiện lại sự hiểu biết của mình qua việc tiếp thu nội dung bài
học, đồng thời là một kênh thông tin phản hồi mà qua đó giáo viên có thể
đánh giá nhận thức của học sinh, định hướng cho từng học sinh và điều chỉnh
cách dạy, cách truyền đạt của mình cho phù hợp.
Phù hợp với mục đích củng cố kiến thức cho học sinh sau bài học thì
dạng bài tập thích hợp là điền thông tin còn thiếu vào BĐTD. Các thông tin
còn thiếu này sẽ bao trùm nội dung toàn bài để một lần nữa nhằm khắc sâu
kiến thức và lưu ý đến trọng tâm của bài học.
* Sử dụng BĐTD để ra bài tập về nhà
Vì làm bài tập về nhà sẽ có nhiều thời gian và điều kiện để tìm kiếm tài
liệu nên bài tập về nhà mà giáo viên giao cho học sinh (hoặc nhóm học sinh)
trước hết phải gắn với nội dung bài học và trong điều kiện cho phép (trình độ
học sinh, thời gian, kinh tế…). Yêu cầu đối với bài về nhà cũng cần khó hơn,
phức tạp hơn và cần sự đầu tư lớn hơn (cả kênh chữ, kênh hình, màu sắc,
lượng thông tin…), qua đó còn thể hiện cả tính sáng tạo và sự tích cực tìm
kiếm tài liệu học tập của học sinh. Bài tập về nhà nên thiên về tính mở nên
giáo viên cần định hướng cho học sinh cách tìm kiếm thông tin từ các nguồn
tài liệu, đặc biệt là từ mạng Internet bằng cách cung cấp cho học sinh một số
trang web thông dụng và chuẩn xác.
7


Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào

Cai

* Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu kiến thức ở nhánh 1. Cơ
cấu công nghiệp theo ngành. Vừa giảng kiến thức mới giáo viên vừa hướng
dẫn học sinh sơ đồ hóa nội dung kiến thức với các nhánh thông tin nhỏ hơn
xuất phát từ nhánh 1.

9


Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào
Cai

* Bước 3: Tương tự như bước 2, giáo viên yêu cầu học sinh kết hợp với sách
giáo khoa hoàn thành tiếp thông tin vào sơ đồ tư duy ở nhánh 2. Cơ cấu công
nghiệp theo lãnh thổ. Khi học sinh vẽ tiếp các nhánh thông tin, giáo viên cần
quan sát, chỉnh sửa, giúp học sinh bổ sung các thông tin thiếu, hoàn thiện sơ
10


Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào
Cai

đô tư duy ở nhánh 2 (Có thể gọi học sinh lên bảng hoàn thành các nhánh
thông tin)

* Bước 4. Giáo viên tiếp tục hướng dẫn học sinh hoàn thành các thông tin vào
sơ đồ tư duy ở nhánh 3. Cơ cấu công nghiệp theo lãnh thổ. Giáo viên quan
sát, chỉnh sửa, giúp học sinh bổ sung các thông tin thiếu, hoàn thiện sơ đô tư
duy (Có thể gọi học sinh lên bảng hoàn thành các nhánh thông tin)

Cai

Không thể phủ nhận bản đồ tư duy là một công cụ hữu ích trong giảng
dạy và học tập ở trường phổ thông vì nó giúp giáo viên và học sinh trong việc
trình bày các ý tưởng một cách rõ ràng, suy nghĩ sáng tạo, tích cực và độc lập.
Học sinh sẽ học được phương pháp học tập, tăng tính chủ động, sáng tạo và
phát triển tư duy. Giáo viên sẽ tiết kiệm được thời gian, tăng sự linh hoạt
trong bài giảng, và quan trọng nhất sẽ giúp học sinh nắm được kiến thức
thông qua một “bản đồ” thể hiện các liên kết chặt chẽ của tri thức.
Nhìn chung, có thể sử dụng bản đồ tư duy trong tất cả các khâu của quá
trình lên lớp từ kiểm tra bài cũ, triển khai bài mới đến củng cố kiến thức, giao
bài về nhà; từ việc thể hiện lượng kiến thức nhỏ đến lớn, từ đơn giản đến
phức tạp; từ việc học cá nhân đến nhóm, tập thể…Giáo viên cần nghiên cứu
nội dung chương trình, nội dung bài học, lựa chọn ra những phần, những bài
có khả năng áp dụng BĐTD. Sau đó, giáo viên phân tích nội dung bài dạy,
tìm ra những vấn đề, những biểu tượng, khái niệm cần hình thành và truyền
đạt cho học sinh, xác định các dạng bài tập với BĐTD phù hợp với đối tượng
học sinh, quỹ thời gian, điều kiện trường lớp, trang thiết bị dạy học.
Tuy nhiên, không phải bất cứ nội dung nào, bài học nào cũng có thể sử
dụng BĐTD và cũng không phải sử dụng một cách áp đặt cho mọi giờ học.
Cũng như các thiết bị dạy học khác, BĐTD cũng có những ưu điểm và hạn
chế riêng của mình, do đó sử dụng BĐTD cần đúng lúc, đúng cách, phù hợp
với đối tượng học sinh và quan trọng là đảm bảo việc truyền tải nội dung bài
học. Do đó, giáo viên cần có sự linh hoạt trong sử dụng BĐTD, cần xác định
một số căn cứ để sử dụng BĐTD cho phù hợp, lựa chọn phương pháp, hình
thức tổ chức, thiết bị dạy học tương xứng.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguồn Wikipedia.
14