PHẦN MỞ ĐẦU
1.1. Tính cấp thiết của đề tài.
Ngân sách nhà nước là một phạm trù kinh tế mang tính chất lịch sử, bao giờ cũng
gắn liền với sự xuất hiện của nhà nước và sự tồn tại, phát triển của kinh tế hàng hóa, tiền
tệ. Nó bao gồm toàn bộ các khoản, thu chi của nhà nước được cơ quan có thẩm quyền
quyết định và được thực hiện trong 1 năm để đảm bảo thực hiện chức năng và nhiệm vụ
của nhà nước. Ngân sách nhà nước là công cụ điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế xã hội, định
hướng phát triển sản xuất, điều tiết thị trường, bình ổn giá cả, điều chỉnh đời sống xã hội,
là công cụ định hướng hình thành cơ cấu kinh tế mới, kích thích phát triển sản xuất kinh
doanh và chống độc quyền, giải quyết các vấn đề xã hội, góp phần ổn định thị trường,
chống lạm phát, bình ổn giá cả thị trường hàng hóa… Năm 1996, Luật Ngân sách nhà
nước ra đời đánh dấu 1 bước tiến quan trọng trong phương pháp điều hành tài khóa. Tuy
nhiên, trong công tác điều hành, thực hiện dự toán ngân sách nhà nước trên thực tế vẫn
còn bộc lộ một số hạn chế. Cụ thể trong năm 2009, thu ngân sách nhà nước cả năm đạt
390.650 tỷ đồng, bằng 100,2% dự toán và chi ngân sách nhà nước ước đạt 533.000 tỷ
đồng, tăng 8,5% so với dự toán. Vì vậy số bội chi ngân sách nhà nước là 142.350 tỷ
đồng. Với mức bội chi như trên thì dư nợ chính phủ khoảng 40% GDP. Đến thời điểm
hiện nay trong một số bộ ngành địa phương vẫn còn tình trạng lãng phí ở một số lĩnh vực
như: Đầu tư xây dựng cơ bản, phúc lợi xã hội, thậm chí có những trường hợp do động cơ
tham những dẫn đến các vi phạm về quản lý, kéo theo hậu quả lãng phí ngân sách nhà
nước… Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do: Thất thu thuế nhà nước, đầu tư kém
hiệu quả, mức cung tiền của Ngân hàng nhà nước với nền kinh tế, tỷ giá hối đoái, nhập
siêu,… Bởi vậy, sử dụng ngân sách như thế nào cho hợp lý là một vấn đề cần được giải
quyết.
Xã Hòa An là một xã miền núi. Được thành lập sau giải phóng, dân cư chủ yếu là
dân miền Trung di dân từ những năm 60 của thế kỷ trước và đồng bào dân tộc tại chỗ.
Trong những năm qua, cùng với sự phát triển của kinh tế huyện, nền kinh tế của xã đã có
những tiến triển mạnh mẽ, đời sống nhân dân được cải thiên rõ rệt, cơ sở hạ tầng từng
bước được nâng cao. Tuy nhiên, song song với quá trình phát triển, là sự xuất hiện những
bất cập trong quá trình sử dụng ngân sách nhà nước trên địa bàn xã làm hạn chế sự phát
1

PHẦN THỨ HAI
TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
2.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN:
2.1.1 Khái niệm ngân sách nhà nước.
Luật ngân sách nhà nước đã được Quốc hội nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Nam khi IX kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 20/3/1996 có ghi: “Ngân sách nhà nước là toàn
bộ khoản thu chi của nhà nước trong dự toán đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền
quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng và
nhiệm vụ của nhà nước”.
Xét về phương diện pháp lý: Ngân sách nhà nước là một đạo luật dự trù các khoản
thu chi, chi tiền của nhà nước trong một thời gian nhất định, thường là một năm. Đạo
luật này được các cơ quan lập pháp của quốc gia đó ban hành.
Xét về bản chất kinh tế: Mọi hoạt động của ngân sách nhà nước đều là hoạt động
phân phối các nguồn tài nguyên quốc gia. Ngân sách nhà nước thực hiện mối quan hệ
phân phối. Đó là hệ thống quan hệ kinh tế giữa một bên là Nhà nước một bên là các tổ
chức kinh tế, xã hội, các tầng lớp dân cư.
Về tính chất xã hội: Ngân sách nhà nước luôn là một công cụ kinh tế thuộc nội
dung ngân sách nhà nước, nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của
Nhà nước.
Trong cơ chế thị trường, quan hệ kinh tế thuộc nội dung ngân sách nhà nước chỉ
có thể phát sinh, phát triển trên cơ sở vận động không ngừng của các cơ quan tiền tệ
trong quá trình sản xuất và lưu thông hàng hóa. Tính chất, quy mô, mức độ hiệu quả của
quá trình vận động tiền đề vật chất quan trọng nhất của ngân sách nhà nước. Sẽ không có
một ngân sách lành mạnh nếu như sự vận động của các quan hệ tiền tệ trong quá trình
sản xuất và lưu thông hàng hóa bị ách tắc hoặc bị biến dạng theo xu thế không có lợi, làm
tổn thương đến sự vận động của hàng hóa. Tuy nhiên cần cũng cần phải nhận thấy rằng:
Trong mối quan hệ giữa ngân sách nhà nước với sự vận động của các đơn vị tiền tệ nảy
sinh trong lĩnh vực sản xuất, lưu thông hàng hóa, các quan hệ tiền tệ thuộc nội dung ngân
sách nhà nước hoàn toàn không mang tính thụ động mà có ảnh hưởng tích cực trở lại. Sự
ảnh hưởng đó hoàn toàn phụ thuộc vào việc nhà nước sử dụng ngân sách làm công cụ

Mô hình tổ chức bộ máy của nhà nước và những nhiệm vụ kinh tế, xã hội của nhà
nước trong từng thời kỳ.
2.1.4 Vai trò của ngân sách nhà nước trong cơ chế thị trường.
2.1.4.1 Vai trò huy động nguồn tài chính của ngân sách nhà nước để đảm
bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nước .
Vai trò về mặt tài chính này của ngân sách nhà nước được xác định trên cơ sở bản
chất kinh tế của ngân sách nhà nước. Sự hoạt động của Nhà nước trong các lĩnh vực
chính trị, kinh tế, xã hội luôn đòi hỏi phải có các nguồn tài chính để chi tiêu cho những
mục đích xác định. Các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước phải được thỏa mãn của các
nguồn thu bằng hình thức thuế và thu ngoài thuế. Đây là vai trò lịch sử của ngân sách nhà
nước được xuất phát từ nội tại của phạm trù tài chính mà trong bất kỳ chế độ xã hội và cơ
chế kinh tế nào, ngân sách nhà nước đều phải thực hiện và phát huy.
Đây là vai trò cơ bản quan trọng nhất của ngân sách nhà nước. Qua việc thiết lập
mối quan hệ giữa ngân sách với các chủ thể kinh tế khác để tiến hành phân phối các
nguồn tài chính nhằm tạo lập nên quỹ ngân sách nhà nước. Các quan hệ kinh tế được
thiết lập dưới các hình thức :
- Thuế
- Phí và lệ phí
- Các hoạt động thu từ hoạt động kinh tế
- Đi vay
Để phát huy vai trò của ngân sách nhà nước trong quá trình phân phối, huy động
một bộ phận các nguồn tài chính vào ngân sách nhà nước cần thiết phải lưu ý đến :
- Mức động viên các nguồn tài chính từ đơn vị cơ sở để hình thành nguồn thu của
ngân sách Nhà nước. Nếu mức động viên của ngân sách nhà nước là hợp lý và tối ưu thì
sẽ không tác động cực đến quá trình hoạt động cũng như các quyết định của các chủ thể
kinh doanh .
- Các công cụ kinh tế được sử dụng tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước và thực
hiện các khoản chi của ngân sách nhà nước .
5
- Tỷ lệ động viên ( tỷ suất thu ) của ngân sách nhà nước trên GDP. Trong cơ chế

đầu tư vào các ngành nghề cần thiết và điều chỉnh cơ cấu nền kinh tế theo các định
hướng phát triển. Hướng dẫn, khuyến khích thúc đẩy các thành phần kinh tế mỡ rộng
phát triển sản xuất kinh doanh thì thuế phải có tác động điều tiết trên các lĩnh vực: Sản
xuất, phân phối lưu thông và tiêu dùng. Mặt khác, ngân sách nhà nước có tác dụng định
hướng và điều chỉnh các hoạt động kinh tế bằng các giải pháp lớn về chi ngân sách nhà
nước thông qua các khoản chi phát triển kinh tế, đầu tư vào cơ sở hạ tầng, vào các ngành
kinh tế mũi nhọn hoặc trợ giá cho các ngành có ảnh hưởng tới sự phát triển của nền kinh
tế. Nhìn chung trong nền kinh tế nước ta, quy mô của các doanh nghiệp kể cả doanh
nghiệp quốc doanh nhỏ bé, kinh tế tư nhân chưa phát triển mạnh, cơ sở kết cấu hạ tầng
kém, do đó cần phải có vốn đầu tư của Nhà nước chi ra từ ngân sách nhà nước. Chi tiêu
của ngân sách nhà nước cho cơ sở hạ tầng kinh tế và các ngành kinh tế quan trọng sẽ tạo
điều kiện và hướng nguồn vốn đầu tư của các doanh nghiệp trong và ngoài nước, các lĩnh
vực và các vùng cần thiết để hình thành cơ cấu kinh tế mới, đồng thời các khoản chi đầu
tư kinh tế đó của ngân sách nhà nước trở thành động lực thúc đẩy sự ra đời của các cơ sở
kinh tế mới .
2.1.4.4 Điều tiết thị trường giá cả và chống lạm phát:
Hoạt động của ngân sách nhà nước thường xuyên gắn liền với các hoạt động của
nền kinh tế thị trường mà một trong những đặc điểm nỗi bật của nền kinh tế thị trường là
cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong sản xuất kinh doanh nhằm đạt được lợi thế trên
thị trường và hạn chế mức độ rủi ro mạo hiểm. Hai yếu tố cơ bản của thị trường là cung
cầu và giá cả thường xuyên tác động lẫn nhau và chi phối mạnh sự hoạt động của thị
trường. Sự chi phối hai yếu tố cơ bản này dẫn đến sự dịch chuyển vốn của các doanh
nghiệp trong nền kinh tế từ ngành này sang ngành khác. Song trong thực tế, việc dịch
chuyển vốn của các doanh nghiệp sang lĩnh vực sản xuất kinh doanh có lời hơn diễn ra
theo một quá trình phức tạp, khó khăn và đối với nền kinh tế dịch chuyển vốn hàng loạt
sẽ tác động tiêu cực trực tiếp đến sự ổn định của cơ cấu kinh tế. Do đó nhằm đảm bảo lợi
ích kinh tế cho các doanh nghiệp và lợi ích của xã hội, đồng thời giữ vững cơ cấu kinh tế
đã xác định, Nhà nước sử dụng ngân sách nhà nước tác động lên thị trường. Đối với thị
trường hàng hóa, khi nhu cầu về một loại hàng nào đó vượt cung làm cho giá cả tăng cao,
7

nhập với phạm vi rộng lớn ở cả hai mặt: thu và chi của ngân sách. Về phần thu thông qua
các sắc thuế thu nhập, thuế gián thu hoặc thuế đánh theo luỹ tiến, ngân sách nhà nước
huy động sự đóng góp của những thành phần kinh tế, tổ chức kinh tế và các cá nhân
nhằm điều chỉnh một phần thu nhập của các tầng lớp dân cư. Như vậy thuế thật sự trở
thành công cụ quan trọng của Nhà nước để điều tiết và phân phối lại sự chênh lệch giữa
các loại thu nhập của xã hội. Tuy nhiên, công cụ thuế có những giới hạn nhất định trong
việc cải tiến phân phối thu nhập, nó không thể làm biến chuyển căn bản thu nhập của
những tầng lớp có thu nhập thấp và rất thấp .
Bên cạnh công cụ thuế thì các giải pháp chi của ngân sách nhà nước dưới hình
thức chi trợ cấp và các khoản chi phúc lợi cho các chương trình phát triễn xã hội : phòng
chống dịch bệnh, bảo vệ môi sinh, phổ cập giáo dục tiểu học, dân số và kế hoạch hóa gia
đình cho các đối tượng: người nghèo, trẻ em mồ côi, khuyết tật, người già không nơi
nương tựa, diện chính sách. Là nguồn bổ sung thu nhập của một số tầng lớp dân cư trong
xã hội, nó góp phần tăng cường tính ổn định trong đời sống kinh tế - xã hội .
2.1.5 Các yêu cầu về việc thu chi ngân sách nhà nước cấp xã.
2.1.5.1. Thu ngân sách nhà nước cấp xã
Thu ngân sách xã được hình thành từ ba nguồn lớn sau:
- Từ các khoản thu phát sinh trên địa bàn xã; và ngân sách xã được hưởng 100%
số thu từ các khoản này, người ta gọi tắt là: các khoản thu ngân sách xã được hưởng
100%
- Từ các khoản thu phát sinh trên địa bàn xã; nhưng ngân sách xã chỉ được hưởng
1 phần và được tính theo tỷ lệ phần trăm (%) nào đó. Tỷ lệ này thường có sự thay đổi tùy
theo tình hình kinh tế, xã hội và yêu cầu quản lý ngân sách nhà nước, người ta thường gọi
tắt là các khoản thu điều tiết, hay các khoản thu phân chia theo tỷ lệ % với ngân sách cấp
trên.
- Từ các khoản thu được hình thành từ số chi của ngân sách cấp trên để đảm bảo
cho sự cân đối của ngân sách xã, người ta thường gọi là thu bổ sung từ ngân sách cấp
trên hoặc thu trực cấp.
9
Theo Luật ngân sách nhà nước năm 2002 các khoản thu dành cho ngân sách xã

khoản thu ngân sách xã được hưởng 100% nhưng vẫn chưa cân đối được nhiệm vụ chi.
Tỷ lệ % phân chia các khoản thu trên đây cho ngân sách xã do Ủy ban nhân dân
tỉnh quy định ổn định từ 3 đến 5 năm phù hợp với tình hình ngân sách địa phương. Để
giảm bớt khối lượng nghiệp vụ, khuyến khích tăng thu có thể giao chung cho các xã cùng
một tỷ lệ.
c. Thu bổ sung từ ngân sách cấp trên
Trong hệ thống ngân sách nhà nước các cấp ngân sách có mối quan hệ hữu cơ với
nhau và mỗi cấp phải tự cân đối thu chi ngân sách. Tuy nhiên trong những hoàn cảnh cụ
thể nếu cấp ngân sách nào không tự cân đối được thì ngân sách cấp trên có trách nhiệm
cấp bổ sung nguồn vốn cho cấp ngân sách đó để đảm bảo cân đối thu chi ngay từ khâu
xây dựng dự toán. Từ đó hình thành khoản thu bổ sung từ ngân sách cấp trên cho ngân
sách cấp dưới. trong điều kiện hiện nay ở nước ta phần lớn ngân sách cấp xã chưa tự cân
đối được thu chi, nên ngân sách cấp trên phải cấp bổ sung và hình thành nguồn thu thứ ba
cho ngân sách xã.
Cơ chế xác lập số thu bổ sung từ ngân sách cấp trên được qui định như sau:
- Thu bổ sung để cân đối ngân sách được xác định trên cơ sở chênh lệch giữa dự
toán chi được giao và dự toán thu từ các nguồn thu được phân cấp. Số bổ sung này được
xác định từ năm đầu của thời kỳ ổn định và được giao ổn định từ 3 đến 5 năm
- Thu bổ sung có mục tiêu là các khoản thu bổ sung theo từng năm để hỗ trợ xã
thực hiện một số nhiệm vụ cụ thể
2.5.2. Chi ngân sách xã
Có rất nhiều nội dung chi mà ngân sách xã phải đảm bảo, song khi nhìn nhận một
cách khái quát thì chi ngân sách xã bao gồm 2 nhóm lớn là chi thường xuyên và chi đầu
tư phát triển.
2.5.2.1 Chi thường xuyên
- Chi cho hoạt động của các cơ quan Nhà nước ở xã bao gồm:
11
+ Tiền lương, tiền công cho cán bộ công chức cấp xã
+ Sinh hoạt phí đại biểu HĐND
+ Các khoản phụ cấp khác theo quy định của Nhà nước

- Chi sữa chữa, cải tạo các công trình phúc lợi các công trình hạ tầng cơ sở do xã
quản lý như: trường học, trạm y tế, đài tưởng niệm, cơ sơ thể dục thể thao, cầu, đường
giao thông, công trình cấp thóat nước công cộng...riêng đối với thị trấn còn có nhiệm vụ
chi quản lý, sữa chữa cải tạo vỉa hè, đường phố nội thị, đèn chiếu sáng, công viên, cây
xanh (đối với phường do ngân sách cấp trên chi).
- Hỗ trợ khuyến khích phát triển các sự nghiệp kinh tế như khuyến nông, khuyến
ngư, khuyến lâm, nuôi dưỡng phát triển nguồn thu ngân sách xã.
- Các khoản chi thường xuyên khác theo quy định của pháp luật
Căn cứ vào định mức chế độ, tiêu chuẩn của Nhà nước, Hội đồng nhân dân tỉnh
quy định cụ thể mức chi thường xuyên cho từng công việc phù hợp với tình hình đặc
điểm và khả năng ngân sách địa phương
2.5.2.2 Chi đầu tư phát triển
Nhóm chi đầu tư phát triển là tập hợp các nội dung chi có liên quan đến việc cải
tạo, nâng cấp hoặc làm mới các công trình thuộc hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật của xã
như: đường giao thông, kênh mương tưới tiêu nước, trường học, trạm xá, hệ thống truyền
tải và cung cấp điện năng... Do vậy các khoản chi đầu tư phát triển thể hiện rõ mục đích
tích lũy nên cần phải ưu tiên đầu tư vốn cho nó nhiều hơn.
Chi đầu tư phát triển của ngân sách xã hiện nay gồm:
- Chi đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội của xã hội của
xã không có khả năng thu hồi vốn theo phân cấp của cấp tỉnh
- Chi đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội của xã hội của
xã từ nguồn huy động đóng góp của các tổ chức cá nhân cho từng dự án nhất định theo
qui định pháp luật, do Hội đồng nhân dân xã quyết định đưa vào ngân sách xã quản lý.
- Các khoản chi đầu tư phát triển khác theo quy định của pháp luật.
2.2 Cơ sở thực tiễn.
13
2.2.1 Tình hình thu chi ngân sách ở Việt Nam
Theo báo cáo của Bộ Tài chính thì ước thu ngân sách nhà nước cả năm 2009 đạt 390.650
tỷ đồng, bằng 100,2% dự toán (vượt 750 tỷ đồng), đạt tỷ lệ động viên 23,3% GDP.
CÂN ĐỐI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC


15

THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

Đơn vị : Tỷ đồng
STT Nội dung Ước thực hiện 2009
A THU CÂN ĐỐI NGÂN SÁCH NHÀ ƯỚC 442,340
I Thu nội địa 269,656
1 Thu từ doanh nghiệp nhà nước 83,859
2
Thu từ doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (không kể dầu
thô)
50,659
3 Thu từ khu vực công thương nghiệp, dịch vụ ngoài quốc doanh 47,833
4 Thuế sử dụng đất nông nghiệp 67
5 Thuế thu nhập cá nhân 14,329
6 Lệ phí trước bạ 9,658
7 Thu phí xăng, dầu 8,961
8 Các loại phí, lệ phí 7,658
9 Các khoản thu về nhà, đất 41,712
- Thuế nhà đất và chuyển quyền sử dụng đất 1,464
- Thu tiền thuê đất 2,605
- Thu tiền sử dụng đất 36,274
- Thu bán nhà ở thuộc sở hữu nhà nước 1,369
10 Thu khác ngân sách 3,946
11 Thu quỹ đất công ích, hoa lợi công sản tại xã 974
II Thu từ dầu thô 60,500
III Thu cân đối ngân sách từ hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu 105,664
1 Tổng số thu từ hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu 143,664

6 Chi Phát thanh, truyền hình, thông tấn 1,770
7 Chi Thể dục thể thao 1,462
8 Chi lương hưu và bảo đảm xã hội 62,465
9 Chi sự nghiệp kinh tế 26,866
10 Chi sự nghiệp bảo vệ môi trường 5,585
11 Chi quản lý hành chính nhà nước, Đảng, đoàn thể 44,903
12 Chi trợ giá mặt hàng chính sách 1,460
IV Chi bù lỗ cho doanh nghiệp kinh doanh dầu 2,100
V Chi dự phòng
VI Chi bổ sung Quỹ dự trữ tài chính 100
VII Chi cải cách tiền lương
VIII Chi chuyển nguồn 17,233
B CHI QUẢN LÝ QUA NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 66,980
C VAY NƯỚC NGOÀI VỀ CHO VAY LẠI 23,720
TỔNG CỘNG (A+B+C) 675,395

Chúng ta thấy tình hình thu ngân sách nhà nước năm 2009 là 468,795 tỷ đồng và
chi ngân sách là 584,695. Với mức thu và chi như thế này thì nhà nước ta có thể cân đối
16
ngân sách phù hợp. Trong các khoản thu thì ta thấy ngân sách nhà nước thu từ các doanh
nghiệp nhà nước là lớn nhất. Vì các doanh nghiệp nhà nước luôn đóng góp các khoản
thuế đầy đủ và chịu sự quản lý của nhà nước. Bên cạnh đó các công ty nhà nước là các
công ty lớn như: Điện lực, dầu mỏ, khoáng sản… nên doanh thu rất cao và phải chịu mức
thuế lớn góp phần vào thu ngân sách nhà nước. Các khoản chi về ngân sách có rất nhiều
nhưng khoản chi lớn nhất vẫn là: Chi phát triển sự nghiệp kinh tế- xã hội, quốc phòng, an
ninh, quản lý hành chính. Trong khi đất nước đang xây dựng để tiến lên xã hội chủ nghĩa
thì đây là các khoản chi rẩ cần thiết. Một nền kinh tế muốn phát triển tốt và bền vững thì
phải có nền quốc phòng, an ninh ổn định, bên cạnh đó cải cách hành chính khiến cho bộ
máy linh hoạt và làm việc có hiệu quả hơn. Trong quá trình hoạt động của đất nước luôn
có sự thất thoát và bù lỗ cho các doanh nghiệp xăng dầu và phải có những quỹ dự phòng