BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO
ðẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ðẠI HỌC KHOA HỌC

TRẦN THỊ TUYẾT

ðẶC ðIỂM NGÔN NGỮ TIỂU THUYẾT
“NỖI BUỒN CHIẾN TRANH” CỦA BẢO NINH
TỪ GÓC NHÌN LÝ THUYẾT PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN”

CHUYÊN NGÀNH: NGÔN NGỮ HỌC
MÃ SỐ: 60 22 02 40
ơ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC
NGÔN NGỮ HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
TS. TRƯƠNG THỊ NHÀN

Huế, 2015


MỤC LỤC
TRANG PHỤ BÌA
LỜI CAM ðOAN
LỜI CẢM ƠN
MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC BẢNG
MỞ ðẦU .......................................................................................................... 1
1. Lý do chọn ñề tài ....................................................................................... 1
2. Mục ñích nghiên cứu ................................................................................. 4

chiến tranh” .............................................................................................. 28
2.1.1.1. Lớp từ chỉ chiến tranh (D1) ..................................................... 28
2.1.1.2. Lớp từ về không gian - ñịa ñiểm chiến tranh (D2) ................. 30
2.1.1.3 Lớp từ về thời gian chiến tranh (D3) ........................................ 32
2.1.1.4. Lớp từ về phương tiện chiến tranh (D4) .................................. 34
2.1.1.5. Lớp từ về con người (D5) ........................................................ 35
2.1.2. Lớp vị từ về hoạt ñộng, tính chất trong tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến
tranh” của Bảo Ninh ................................................................................. 37
2.1.2.1. Lớp từ chỉ hoạt ñộng vật lý ...................................................... 37
2.1.2.2. Lớp từ chỉ tính chất tâm lý ....................................................... 38
2.2. Giá trị của các lớp từ ngữ của tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh” từ góc
nhìn lý thuyết phân tích diễn ngôn .............................................................. 40
2.2.1. Giá trị kinh nghiệm của từ ngữ ...................................................... 40
2.2.2. Giá trị liên nhân của từ ngữ ............................................................ 45
2.2.3. Giá trị biểu cảm của từ ngữ ............................................................ 49
2.3. Tiểu kết ................................................................................................. 52


Chương 3: ðẶC ðIỂM CẤU TRÚC TIỂU THUYẾT “NỖI BUỒN
CHIẾN TRANH” CỦA BẢO NINH TỪ GÓC NHÌN LÝ THUYẾT
PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN .......................................................................... 53
3.1. ðặc ñiểm cấu trúc ngữ pháp diễn ngôn trong tiểu thuyết "Nỗi buồn
chiến tranh" của Bảo Ninh ........................................................................... 53
3.1.1. Giá trị kinh nghiệm của cấu trúc ngữ pháp .................................... 53
3.1.2. Giá trị quan hệ của ngữ pháp ......................................................... 58
3.1.3. Giá trị biểu cảm của ngữ pháp ....................................................... 60
3.2. Các ñặc ñiểm cấu trúc diễn ngôn .......................................................... 63
3.2.1. Cách tổ chức văn bản ..................................................................... 63
3.2.2. Mạch lạc, liên kết trong tổ chức diễn ngôn tiểu thuyết "Nỗi buồn
chiến tranh" của Bảo Ninh ....................................................................... 71

với hi vọng ñi sâu làm sáng rõ phong cách ngôn ngữ của ông.
1.2. Ngôn ngữ là yếu tố quan trọng, là phương tiện vật chất cấu thành tác
phẩm văn học. Nói như M.Gorki Ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học.
Việc tìm hiểu và khám phá tác phẩm văn học không thể không dựa vào ngôn
ngữ ñược biểu ñạt trong tác phẩm. Một trong những hướng nghiên cứu văn


2
học mới ñó là: Nghiên cứu ñặc ñiểm ngôn ngữ tác phẩm văn học từ góc nhìn
lý thuyết phân tích diễn ngôn. Mỗi thể loại văn học có một ñặc trưng riêng về
ngôn ngữ, tiểu thuyết cũng vậy. ðặc ñiểm diễn ngôn của thể loại tiểu thuyết
mang nét riêng biệt, nhất là khi tác phẩm ñó lại là sản phẩm của một cá nhân
riêng biệt. Bởi vậy, việc lựa chọn nghiên cứu ðặc ñiểm ngôn ngữ tiểu thuyết
“Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh từ góc nhìn phân tích diễn ngôn chúng
tôi hướng ñến những mục ñích và ý nghĩa nhất ñịnh của ñề tài.
1.3. Tiểu thuyết là một thể loại trong rất nhiều thể loại văn học, Ngôn ngữ của
tiểu thuyết có nhiều ñặc ñiểm riêng so với các thể loại khác ngoài những tiêu
chí nhất ñịnh. Từ ñặc ñiểm cơ bản ñó, chúng tôi nhận thấy việc nghiên cứu
ngôn ngữ trong tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh dựa trên lý
thuyết phân tích diễn ngôn ñể tìm hiểu vai trò của diễn ngôn trong thực tế sử
dụng xã hội là một vấn ñề mới và rất cần thiết, ñặc biệt tiểu thuyết “Nỗi buồn
chiến tranh” của Bảo Ninh lại là một cái nhìn hết sức chân thực của tác giả về
hiện thực chiến tranh và mọi góc cạnh của xã hội thông qua những nhân vật,
những sự kiện tiêu biểu diễn ra trong một giai ñoạn lịch sử thăng trầm chống
Mỹ của dân tộc. Tất cả ñều ñược phản ánh một cách sâu sắc trên quan ñiểm
của tác giả - một con người bước ra từ chiến tranh, sống và chiến ñấu ñến
cùng của cuộc chiến. Nhưng khi hòa bình con người luôn nghĩ về quá khứ, về
hiện thực tàn khốc của chiến tranh, nỗi ám ảnh day dứt về một nỗi buồn kéo
dài từ quá khứ - hiện tại - tương lai.
Như vậy, vấn ñề tìm hiểu ñặc ñiểm ngôn ngữ tiểu thuyết “Nỗi buồn

nhiều mục ñích cũng như hệ giá trị khác nhau, ñược ñánh giá một cách nồng
nhiệt. Có thể nói, ñây là cuốn sách ñầu tiên của văn học Việt Nam thể hiện
chiến tranh dưới góc nhìn của một cá nhân. ðã có nhiều ñạo diễn nước ngoài
ngỏ ý muốn ñưa tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh” lên màn ảnh rộng nhưng


4
do bất ñồng ngôn ngữ và vài lý do khác nên chưa triển khai ñược. Hiện tại,
nhà biên kịch phim Peter Himmelsein vừa chuyển thể “Nỗi buồn chiến tranh”
và ñã ñược Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch cấp phép. Mới ñây, tiểu thuyết
“Nỗi buồn chiến tranh” lọt vào tốp năm mươi tác phẩm văn học nước ngoài
dịch sang tiếng Anh hay nhất trong nữa thế kỉ qua. Ở vị trí thứ 37, cuốn sách
ñược ñứng chung với những kiệt tác lớn của thế giới như “Chiến tranh và hòa
bình” (của Lev Tolstoy), “Trăm năm cô ñơn” (của Gabriel Garcia Marquez).
Tháng 5 năm 2011, Bảo Ninh với tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh”
ñược trao giải thưởng Nikkei Asia của Nhật Bản - Giải thưởng dành cho
những người châu Á có công hiến xuất sắc trong sự nghiệp cải thiện cuộc
sống của người dân khu vực này trên ba lĩnh vực kinh tế, kỹ thuật và văn hóa.
Tháng 9 năm 2011, “Nỗi buồn chiến tranh” lại ñược trao giải thưởng
Sách hay.
Như vậy, là sau hai thập niên tồn tại với không ít những thăng trầm,
tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh ñã có ñược những vị trí
xứng ñáng trên văn ñàn trong và ngoài nước. Bảo Ninh ñã ñể lại tiểu thuyết
có giá trị và một phong cách sử dụng ngôn ngữ ñộc ñáo mang một giọng ñiệu
riêng ñược thể hiện rõ trong tác phẩm. ðó là phương diện tạo nên thế giới
ngôn ngữ cực kì phong phú, ña dạng của Bảo Ninh. Chính vì lẽ ñó, chúng tôi
chọn ðề tài luận văn ðặc ñiểm ngôn ngữ tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh”
của Bảo Ninh từ góc nhìn phân tích diễn ngôn với hi vọng ñi sâu làm sáng rõ
phong cách ngôn ngữ của ông.
2. Mục ñích nghiên cứu

công trình của các tác giả như Trần Ngọc Thêm, Diệp Quang Ban. Tuy nhiên,
bước ñầu các tác giả mới chỉ tập trung vào vấn ñề tổ chức văn bản hơn là ñặt
một mối quan hệ giữa văn bản và các nội dung xã hội. Tiếp ñó, có một số
công trình giới thiệu khái quát về phân tích diễn ngôn trong các giáo trình ngữ


6
dụng học. Trần Ngọc Thêm ñã từng ñề cập trong khi nghiên cứu Hệ thống
liên kết văn bản Tiếng Việt. Nguyễn ðức Dân, ðỗ Hữu Châu, Hoàng Phê…
nghiên cứu phân tích diễn ngôn dưới góc ñộ ngữ dụng học với các vấn ñề
chiếu vật và chỉ xuất, lý thuyết hành ñộng ngôn từ, lý thuyết lập luận, lý
thuyết hội thoại, ý nghĩa tường minh và ý nghĩa hàm ẩn… Bên cạnh ñó,
những vấn ñề như ngữ cảnh và ý nghĩa, cấu trúc thông tin, diễn ngôn và phân
tích diễn ngôn, ngữ dụng học diễn ngôn… cũng ñã ñược Nguyễn Thiện Giáp
ñề cập trong Dụng học Việt ngữ.
Tuy nhiên, cuốn sách chuyên sâu ñầu tiên bàn về phân tích diễn ngôn ở
Việt Nam là Phân tích diễn ngôn: Một số vấn ñề lý luận và phương pháp
(2003) của Nguyễn Hòa. Trong tài liệu, tác giả ñã cung cấp một khối lượng tri
thức lí luận khá lớn về phân tích diễn ngôn với việc phát triển quan ñiểm của
G.Brown và G.Yule (1983) trong cuốn Discourse Analysis (phân tích diễn
ngôn). ðặc biệt tác giả ñã giành hẳn chương 4 (Một số ứng dụng của phân
tích diễn ngôn) ñể tiến hành thực hiện cụ thể ñường hướng phân tích diễn
ngôn tổng hợp trên nguồn cứ liệu là diễn ngôn thể loại tin trong báo tiếng Anh
và thể loại bình luận chính trị trong tiếng Việt.
Nguyễn Hòa, trong cuốn Phân tích diễn ngôn: Một số vấn ñề lý luận và
phương pháp (2006), cũng ñã trình bày một cách chi tiết tất cả các vấn ñề cơ
bản của phân tích diễn ngôn từ những vấn ñề lý luận ñến phương pháp ứng
dụng phân tích diễn ngôn trong quá trình nghiên cứu ngôn ngữ. ðồng thời,
dựa trên sự tích hợp của các ñường hướng phân tích diễn ngôn trên thế giới,
ñặc biệt là lý thuyết diễn ngôn theo quan ñiểm của N.Fairclough và lý thuyết

hoàn toàn rõ rệt và những mới lên hệ không mập mờ giữa quá khứ, hiện tại
và tương lai [20].
Ở ðại Học Huế, trường ðại Học Khoa Học, các công trình nghiên cứu
cũng ñã có khai thác về tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh.


8
ðoàn Thị Diệu có ñề tài nghiên cứu Sự biểu ñạt tín hiệu thẩm mỹ “chiến
tranh” trong tác phẩm “Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh. Luận văn
Nguyễn Thị Thu Hà Tiểu thuyết về ñề tài chiến tranh từ góc nhìn thể loại qua
"Nỗi buồn chiến tranh" (Bảo Ninh), "Ăn mày dĩ vãng" (Chu Lai), "Lạc rừng"
(Trung Trung ðỉnh).
Như vậy, ở một số công trình nghiên cứu và bài viết về tiểu thuyết
“Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh ñã ñược ñề cập ñến một khía cạnh,
nhưng các công trình ñi trước chủ yếu nghiên cứu tác phẩm Bảo Ninh từ góc
nhìn văn học, thi pháp học, chưa có công trình nào nghiên cứu ñặc ñiểm ngôn
ngữ tiểu thuyết của Bảo Ninh từ góc nhìn phân tích diễn ngôn. Chính vì vậy,
chúng tôi hướng ñến ñề tài ðặc ñiểm ngôn ngữ tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến
tranh” của Bảo Ninh từ góc nhìn phân tích diễn ngôn với mong muốn ñưa ra
cách tiếp cận mới với các sáng tác của Bảo Ninh.
4. ðối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. ðối tượng
Dựa vào lý thuyết phân tích diễn ngôn và ngữ pháp chức năng hệ
thống của Halliday, chúng tôi sẽ nghiên cứu ðặc ñiểm ngôn ngữ tiểu thuyết
“Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh từ góc nhìn lý thuyết phân tích diễn
ngôn . Cụ thể là khảo sát các hình thức ngôn ngữ trong tác phẩm trên bình
diện: Từ ngữ và cấu trúc ngữ pháp nhằm xem xét các vấn ñề về quan hệ tương
tác giữa diễn ngôn và xã hội, những vấn ñề liên quan ñến hệ tư tưởng, tâm lý
tình cảm và các mối tương tác giữa các cá nhân trong xã hội.
4.2. Phạm vi nghiên cứu

Làm sáng rõ giá trị của ngôn ngữ tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh” của
Bảo Ninh trong mối quan hệ với các nhân tố ngữ cảnh, cũng như sự tác ñộng của
ngữ cảnh ñối với cách lựa chọn, sử dụng từ ngữ, ngữ pháp của nhà văn.
Kết quả nghiên cứu của luận văn là nguồn ngữ liệu phong phú cho việc
giảng dạy, học tập ngôn ngữ và văn học.


10
7. Cấu trúc luận văn
Gồm 3 phần:
Phần 1: Mở ñầu
Phần 2: Nội dung, gồm 3 chương
Chương 1: Những vấn ñề về lý thuyết
Chương 2: ðặc ñiểm từ ngữ tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh” của
Bảo Ninh từ góc nhìn lý thuyết phân tích diễn ngôn
Chương 3: ðặc ñiểm cấu trúc tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh” của
Bảo Ninh từ góc nhìn lý thuyết phân tích diễn ngôn
Phần 3: Kết luận