TĨỂU LUÂN:

Ketnooi.com

Tư TƯỞNG PHÁP TRI CỦA HÀN PHI TỬ Sự
Tư TƯỞNG NÀY TRONG
• VẬN
• DỤNG
•
XÂY DƯNG
XÃ HÔI
NAY
•
• VIÊT
• NAM HIÊN
•

GVHD :TS. Trần Nguyên Ký
HVTH : Ngô Lê Thạnh Phong
Lớp

: K20 - Đ12

TP. Hồ Chí Minh, Tháng 06/2011
HVTH: NGÔ LÊ THẠNH PHONG - K 20 Đ12

Trang i


GY: TS. TRẦN NGUYÊN KÝ



MỞ ĐẦU
Hơn 15 năm qua, công cuộc đổi mới toàn diện đất nước đã đạt được nhiều thành
tựu quan trọng. Đất nước ta bước vào thời kỳ phát triển mới, thời kỳ đẩy mạnh công
nghiệp hoá, hiện đại hoá với mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ,
văn minh.
Để thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước,
chúng ta phải tiếp tục đổi mới toàn diện và triệt để các lĩnh vực đời sống xã hội, đặc
biệt là đổi mới hệ thống chính trị XHCN, xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền
của dân, do dân và vì dân. Nhận thức rõ yêu cầu đó, đại hội Đảng toàn quốc làn thứ IX
đã khẳng định: "Nhà nước ta là công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân
dân, là Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân. Quyền lực Nhà nước là thống
nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan Nhà nước trong việc thực hiện
quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật".
Trong quá trình kiện toàn tổ chức, đổi mói phương thức và nâng cao hiệu quả
hoạt động quản lý xã hội của Nhà nước, việc kế thừa có chọn lọc những tư tưởng và
học thuyết quản lý xã hội trong lịch sử đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Bởi vì những
tư tưởng và học thuyết quản lý xã hội, kể cả ở phương Đông và phương Tây, đều là sản
phẩm trí tuệ con người, đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn lịch sử. Chúng có giá trị
nhất định trong việc giúp chúng ta tìm ra những giải pháp hữu hiệu để xây dựng và
hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta trong giai đoạn hiện nay. Trong đó,
thuyết pháp trị của Hàn Phi Tử, một trong những tư tưởng chính trị - xã hội nổi bật
trong thời kỳ Trung Quốc cổ đại, đã để lại nhiều kinh nghiệm lịch sử to lớn đối với quá
trình thực hiện quản lý xã hội bằng pháp luật của Nhà nước.
Xuất phát từ những đòi hỏi về lý luận và thực tiễn nêu trên, việc nghiên cứu
thuyết pháp trị của Hàn Phi Tử là thực sự cấp thiết- Đó là lý do mà tôi thực hiện đề tài:

HVTH: NGÔ LÊ THẠNH PHONG - K20 Đ12

Trang iii

Ngày nay, chúng ta nghiên cứu tư tưởng Hàn Phi vẫn thấy những tác nhân hợp lý của
nó, vẫn đày tính thực tiễn trong đời sống xã hội, trong ứng xử giữa người với người,
trong quản lý và thuật trị mới.
Dù trải qua cả một thời gian dài trong lịch sử nhân loại, nhưng đến nay tư tưởng
pháp trị của Hàn Phi cũng đáng để cho mọi người suy ngẫm.
Tư tưởng của ông tồn tại lâu như vậy đó là vì nó có tính giáo dục sâu sắc, dạy
đời, dạy người sống tốt đời đẹp đạo, có lý có tình, trên cơ sở vận dụng một cách linh
hoạt vào thực tiễn cuộc sống.

HVTH: NGÔ LÊ THẠNH PHONG - K20 Đ12

Trang V


GV: TS. TRÀN NGUYÊN KÝ

T ư TƯỞNG PHÁP TRỊ CỦA HÀN PHI TỬ

T ư TƯỞNG PHÁP TRI CỦA
m

HÀN PHI TỬ
I. Tư tưởng pháp trị của Hàn Phi Tử
❖

Hoàn cảnh lịch sử và cuộc đời của Hàn Phi Tử

1. Bổi cảnh xã hội Trung Hoa cổ đại thòi Hàn Phỉ Tử
Lịch sử Trung Hoa cổ đại có hai thời kỳ được nói đến nhiều nhất: Xuân Thu và
Chiến Quốc.

Luật do vua ban ra, trăm quan giám sát, nhân dân thực hiện. Luật phải đúng đắn
phù họp, công khai trên dưới đều biết. Tất cả cứ đúng mực thước, đúng pháp luật mà
làm thì xã hội sẽ ổn định.

+ Thuât
Là nghệ thuật, thủ thuật trị nước vua phải luôn cảnh giác vói người xung quanh,
biết sử dung người đúng lúc, đúng chỗ, đúng khả năng. Vua phải sáng suốt, không để
lộ sự yêu ghét để quần thần lợi dụng.
Dùng thuật để biết rõ người ngay kẻ gian, để điều khiển bề tôi. Thực chất đó là
thủ đoạn của người làm vua để điều khiển các quan lại, phải giữ gìn pháp luật và tuân
theo mệnh lệnh.

+ Thế
Là uy thế quyền lực của người làm vua. Vua phải triệt để sử dụng quyền của
mình để trị nước.
Quyền lực phải tập trung tuyệt đối vào tay nhà vua, không được trao quyền cho
bất cứ ai, phải dùng pháp luật để củng cố quyền lực.
Nếu chỉ có pháp luật và thuật mà thiếu quyền lực (thế) để cưỡng bức thì cũng
không thể cai trị được.
+ Pháp, thuật và thế có quan hệ chặt chẽ cho nhau, bổ sung cho nhau, trong đó
pháp là trung tâm, thuật và thế là điều kiện để thực hành pháp luật.
+ Thưởng, phạt là công cụ để thi hành pháp luật. Phạt nặng để răn đe kẻ xấu,
thưởng hậu để khuyến khích, động viên mọi người làm việc. Thưởng, phạt nghiêm
minh, thỏa đáng mới bảo vệ được pháp luật.

HVTH: NGÔ LÊ THẠNH PHONG - K20 Đ12

Trang 2



Thuỷ.

HVTH: NGÔ LÊ THẠNH PHONG - K20 Đ12

Trang 3


GV: TS. TRẦN NGUYÊN KÝ
-

T ư TƯỞNG PHÁP TRỊ CỦA HÀN PHI TỬ

Thứ ba, phái pháp gia muốn dùng vũ lực lật đổ chế độ phong kiến phân tán và lập

ra chế độ phong kiến quân chủ chuyên chế, thay “vương đạo” của Khổng Mạnh bằng
chính sách “Bá đạo”.
Tư tưởng của Hàn Phi Tử: là dùng pháp trị nhưng lại trọng dân. Trước khi đặt ra
luật lệ mới, ông để cho dân tự phê bình. Còn lập pháp thuộc về nhà vua; quy tắc lập pháp
phải lấy tính người và phép trời làm tiêu chuẩn. Hành pháp thì phải công bố luật cho rõ
ràng, thi hành cho nghiêm chỉnh, ừánh thay đổi nhiều, phải “chí công vô tư”,”vua tôi, sang
hèn đều phải theo pháp luật”, thưởng phạt phải nghiêm minh, “danh chính, pháp hoàn bị
thì bậc minh quân chẳng có việc gì phải làm nữa, vô vi mà được trị”.
Chính sách cai trị phải dựa vào ý dân, dân muốn gì thì cấp cho cái đó, không
muốn cái gì thì trừ cho cái đó. Hàn Phi Tử lại đưa ra quan điểm: bản chất con người là ác,
muốn quản lý xã hội phải khởi xướng ra lễ nghĩa và chế định ra pháp luật để uốn nắn tính
xấu của con người; theo các ông quản lý xã hội là vị pháp chứ không vị đức.
Hơn hai nghìn năm sau, tư tưởng vị lợi của Hàn Phi được tái hiện trong tư tưởng
“con người kinh tế” - cơ sở triết học của học thuyết quản lý theo khoa học của Taylor
và bản chất con người là lời nhác và ham lợi của “Thuyết X ”, được Me. Gregor đưa ra.
Thực dụng hơn, cực đoan hơn trong tư tưởng quản lý so vói thời Taylor. Hàn Phi đã

trước ông, nhưng phải đến Hàn Phi thì nó mới trở nên sâu sắc, phổ biến với nhiều nội
dung mới. Hàn Phi dùng chữ “pháp” theo nghĩa phép tắc, còn pháp gia nói tới “pháp”
là chỉ pháp luật. Hàn Phi ví pháp luật với dây mực, cái quy, cái cũ... tức là những đồ
dùng làm tiêu chuẩn để phân biệt đứng sai, phải trái. Pháp không tách rời khỏi “thế và
thuật” mà cùng tạo nên một cái kiềng ba chân. Luật pháp phải kịp thời. Hàn Phi viết:
“Thời thay mà pháp luật không đổi thì nước loạn, đời đã thay đổi mà cấm lệnh không
biến thì nước bị cắt”. Đối với Hàn Phi, pháp luật là thứ “phép công” điều khiển hành vi
của mọi người. Trong các phạm trù cơ bản của pháp học thi pháp là quan trọng nhất,
sau mới đến “thế và thuật”. Hàn Phi đã kế thừa tư tưởng “vô vi” của Nho và Đạo, biến
nó thành thuật cai trị của vua chúa.
Trong cai trị - quản lý thì “tiên phú, hậu giáo”- trước hết là làm cho dân giàu sau
đó thì giáo dục họ. Trong giáo dục thì “tiên học lễ - hậu học văn”. Nho gia chủ trương
cai trị bằng đạo đức, bằng văn và đã phát triển học thuyết-phương pháp Đức trị (Nhân
trị). Ngược lại, pháp gia đã đưa ra một học thuyết và phương pháp cai trị mới - pháp trị
“Pháp bất vị thân”, pháp phải hợp thời, pháp luật phải soạn sao cho dân dễ biết, dễ thi
hành; pháp luật phải công bằng, bênh vực kẻ thiểu số; thưởng phải trọng hậu, phạt phải
nặng... Đó là tư tưởng về chính trị quản lý xã hội còn có ý nghĩa đối với hiện nay.

HVTH: NGÔ LÊ THẠNH PHONG - K20 Đ12

Trang 5


GV: TS. TRẦN NGUYÊN KÝ

T ư TƯỞNG PHÁP TRỊ CỦA HÀN PHI TỬ

Yậy, thành công lớn nhất của giai đoạn này, mặc dù còn bị hạn chế dưới góc độ
tư tưởng quản lý đã tạo lập nhiều quan điểm quản lý quan trọng thuộc phạm vi quản lý
vĩ mô, đã vạch ra được logic của quá trình quản lý xã hội bao gồm các mức từ thấp đến

GV: TS. TRẦN NGUYÊN KÝ

T ư TƯỞNG PHÁP TRỊ CỦA HÀN PHI TỬ

- Nhà nước phải tuân thủ một hệ thống thủ tục được xác lập từ trước và được công bố
công khai.
- Bảo đảm nguyên tắc người dân được làm mọi điều pháp luật không cấm, nhưng Nhà
nước chỉ được làm những điều mà pháp luật cho phép.
Mặc dù những nguyên tắc nói trên hạn chế khả năng hành xử tùy tiện của Nhà
nước, nhưng chúng lại làm cho việc hành xử của Nhà nước được dẫn dắt nên thường
hợp lý và anh minh.
Với tư cách là công cụ bảo đảm công lý về thủ tục và về hình thức, chế độ pháp
trị đòi hỏi:
- Hệ thống pháp luật phải có đầy đủ các quy định công bằng và minh bạch về thủ tục
ban hành quyết định.
- Các quy định về thủ tục ban hành quyết định phải được xác định từ trước và phải
được công bố công khai từ trước.
- Các quy định về thủ tục ban hành quyết định phải được áp dụng một cách công khai,
minh bạch.
- Các quy định về thủ tục ban hành quyết định phải được áp dụng một cách nhất quán.
Việc xây dựng chế độ pháp trị là rất cần thiết để vận hành Nhà nước pháp
quyền. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải tránh được sự nhầm lẫn về khái niệm giữa
pháp trị theo cách hiểu của người Trung Hoa cổ đại và pháp trị theo cách hiểu hiện đại.
V ì rằng, nếu chúng ta nhàm lẫn thì việc xây dựng đất nước theo một mô hình “cổ kính”
là điều rất dễ xảy ra.
Trong một thời gian dài sau kháng chiến chống Pháp, chúng ta có khuynh
hướng tiếp tục sử dụng đức trị trong trị nước. Đảng và Nhà nước chủ yếu dùng quy
phạm xã hội để điều chỉnh các mối quan hệ xã hội. Luật pháp ít và không hiện diện
trong đời sống xã hội. Đường lối này đã khiến cho việc quản lý xã hội trở nên kém hiệu


Trong hơn mười năm trở lại đây, thực tiễn đất nước nói chung, quá trình cải
cách hoạt động quản lý xã hội bằng pháp luật của Nhà nước, tăng cường pháp chế
XHCN nói riêng, đã và đang đặt ra những vấn đề cấp bách. Vì vậy, đã xuất hiện những
công tành khoa học nghiên cứu về Nhà nước và quản lý Nhà nước trong nền kinh tế thị

HVTH: NGÔ LÊ THẠNH PHONG - K20 Đ12

Trang 8


GV: TS. TRẦN NGUYÊN KÝ

T ư TƯỞNG PHÁP TRỊ CỦA HÀN PHI TỬ

trường về xây dựng hoàn thiện hệ thống pháp luật XHCN, về cải cách bộ máy hành
chính nhà nước...
Nhìn chung, những vấn đề này, nếu thực hiện nghiêm chỉnh đường lối pháp trị
của pháp gia, kết hợp lý luận pháp trị vói thực tiễn ở Việt Nam, thì hoàn toàn có thể
khắc phục được. Tuy nhiên, càn tránh tính hình thức trong việc thực thi pháp luật và
cần phải kết hợp giữa pháp trị với đức trị.
Vận dụng những tư tưởng pháp trị vào xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN
hiện nay lấy những mặt tích cực làm tiền đề, hiện nay chúng ta chủ trương xây dựng
Nhà nước pháp quyền XHCN đòi hỏi phải nâng cao ý thức pháp luật trong nhân dân,
đồng thời nâng cao trình độ làm luật của Quốc hội.
Sự ra đồi của học thuyết pháp trị của nó có ý nghĩa to lớn trong việc chỉ ra sự
tác động của pháp luật đối vói hành vi của con nguồi, vói sự ổn định xã hội. Sự thành
công trên thực tế của nó cũng chỉ ra vai trò quan trọng của pháp luật vói sự cường
thịnh của quốc gia.

4- Những hạn chế của đường lối pháp trị của Hàn Phỉ đem lại bài học kỉnh

hoàn thiện pháp luật của Việt Nam.
Trong pháp trị của Hàn Phi Tử chúng ta nên vận dụng những yếu tố “pháp và
thuật” vì nó phù hợp với xã hội hiện nay đó là điều kiện để thực thi pháp luật, ngoài ra
phải hạn chế về “thế” vì nó chỉ phục vụ cho những người có quyền lực:
- Xây dựng pháp luật của vua, do vua, vì vua.
- Tập trung quyền lực vào một cá nhân (vua)
Tuy nhiên, việc nghiên cứu kế thừa tinh hoa và học thuyết chính trị - xã hội của
nhân loại trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN còn
nhiều hạn chế. Các nhà khoa học mới dừng lại ở việc nghiên cứu từng vấn đề cụ thể
theo hai hướng chính:
+ Nghiên cứu tập trung vào quá trình cải cách Nhà nước.
+ Hướng nghiên cứu hoặc dịch thuật tập trung vào nội dung các tư tưởng chính
t r ị-x ã hội.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên đã làm sáng tỏ những vấn đề hoặc
về quá trình cải cách, hoàn thiện bộ máy Nhà nước Việt Nam trong thời kỳ đổi mới về
những tư tưởng chính trị, pháp lý trên thế giới trong lịch sử. Do vậy, việc kế thừa theo

HVTH: NGÔ LÊ THẠNH PHONG - K20 Đ12

Trang 10


GV: TS. TRẦN NGUYÊN KÝ

T ư TƯỞNG PHÁP TRỊ CỦA HÀN PHI TỬ

hai hướng nghiên cứu trên sẽ mang lại những ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn nhất
định cho việc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam hiện nay.
Trong những năm qua, cùng với mục tiêu xây dựng nền kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa, Đảng và Nhà nước ta đã nỗ lực xây dựng và hoàn thiện Nhà

do phát huy những quyền cá nhân và lợi ích hợp pháp của mình. Trong sự nghiệp đổi
mới của đất nước ta do Đảng Cộng Sản Việt Nam khởi xướng, cùng với việc đẩy
mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nhằm xây dựng đất nước ta thành một nước công
nghiệp có cơ sở vật chất - kỹ thuật hiện đại, cơ cấu kinh tế hợp lý, đời sống và tinh
thần cao, quốc phòng an ninh vững chắc. Thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh,
xã hội công bằng, dân chủ và văn minh thì chúng ta phải xây dựng và hoàn thiện hệ
thống pháp luật và Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam vững mạnh, làm nền tảng
cho sự phát triển đất nước. Do vậy việc nghiên cứu, tiếp thu kế thừa có chọn lọc
những tư tưởng hành pháp của ông cha ta nói riêng và nhân loại nói chung. Trong đó
có tư tưởng pháp trị của Hàn Phi là một trong những việc làm có ý nghĩa cần thiết.

HVTH: NGÔ LÊ THẠNH PHONG - K20 Đ12

Trang 12


GV: TS. TRÀN NGUYÊN KÝ

T ư TƯỞNG PHÁP TRỊ CỦA HÀN PHI TỬ

Tài liệu tham khảo
-

Trí Tuệ (2003), Hàn Phi Tử - tư tưởng và sách lược, N XB Mũi Cà Mau.

-

Hàn Phi Tử trong tập Lương Sơn Thư Quán, tác giả: Nguyễn Hiến Lê & Giản
Chi.