MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU.........................................................................................................................1
2. Mục đích của đề tài........................................................................................................1
3. Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu...................................................................2
4. Phương pháp nghiên cứu................................................................................................2
PHẦN NỘI DUNG.....................................................................................................................3
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG SÁCH
GIÁO KHOA ĐỊA LÍ LỚP 12....................................................................................................3
1.1. Cơ sở lí luận................................................................................................................3
1.2. Cơ sở thực tiễn............................................................................................................4
CHƯƠNG 2. PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12
– CHƯƠNG TRÌNH CƠ BẢN...................................................................................................5
2.1. Đặc điểm kênh hình trong SGK Địa lí 12 – Chương trình cơ bản..............................5
2.2. Sử dụng kênh hình trong các khâu của quá trình dạy học địa lí.................................6
2.3. Phương pháp hướng dẫn HS khai thác kênh hình.......................................................7
PHẦN KẾT LUẬN...................................................................................................................17
TÀI LIỆU THAM KHẢO.........................................................................................................18


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
GDTX
GV
HS
KTTĐ
SGK

Giáo dục thường xuyên
Giáo viên
Học sinh
Kinh tế trọng điểm

- Nghiên cứu để thấy được vai trò của kênh hình trong dạy học địa lí và thực
trạng khai thác kênh hình trong dạy học địa lí hiện nay.
1


- Nghiên cứu và tích lũy được các phương pháp khai thác kênh hình trong dạy
học địa lí lớp 12 – chương trình cơ bản.
- Áp dụng được những kết quả đạt được trong quá trình nghiên cứu vào quá
trình soạn giáo án và giảng dạy tại Trung tâm GDTX Phù Cừ theo hướng tích
cực hóa hoạt động nhận thức của HS. Rút kinh nghiệm giảng dạy.
3. Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
HS lớp 12, trung tâm GDTX Phù Cừ
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Đề tài được nghiên cứu và dạy thực nghiệm ở lớp 12A, 12B Trung tâm GDTX
Phù Cừ.
- Thời gian nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu trong năm học 2015 – 2016.
- Tập trung nghiên cứu các kênh hình trong SGK Địa lí lớp 12 – Chương trình
cơ bản.
4. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp thu thập, phân tích, tổng hợp tài liệu
- Phương pháp điều tra, khảo sát
- Phương pháp phân tích, so sánh tổng hợp
- Phương pháp thống kê toán học (nếu có)

2


PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN SỬ DỤNG KÊNH HÌNH


Về tính cách: Các em đều thể hiện cá tính rõ rệt, các em thích tranh luận,
thích bày tỏ ý kiến của bản thân mình.
Từ những đặc điểm tâm lí trên đòi hỏi trong quá trình dạy học phải có
những cải tiến sao cho phù hợp. Lúc này, thay vì những tiết giảng chỉ sử dụng
phương pháp truyền thụ theo lối thuyết trình, GV nên sử dụng các phương pháp
dạy học tích cực kết hợp với kênh hình. HS có cơ hội được tự lực khám phá tri
thức, được quyền bày tỏ quan điểm, ý kiến cá nhân.
1.2. Cơ sở thực tiễn
1.2.1. Tình hình giảng dạy địa lí lớp 12 hiện nay
Chúng ta cần nhìn thẳng vào vấn đề: Hầu hết các GV có sử dụng kênh hình
trong SGK nhưng chưa thường xuyên, sử dụng còn qua loa, thậm chí, đôi khi do
thời gian có hạn, một số kênh hình chỉ được xem qua hoặc cho HS tự quan sát.
Điều này dẫn tới việc không những gây khó khăn, lúng túng trong quá trình khai
thác kiến thức, kĩ năng của HS, mà còn lãng phí một phương tiện dạy học vô
cùng hiệu quả đối với HS và GV trong quá trình dạy học.
Về phía HS, thực tế dạy và học hiện nay ở các trường phổ thông cho thấy
đa số HS chỉ tập trung học những môn học chính như toán, lí, hóa, văn, tiếng
anh… Môn địa lí được coi là môn học phụ nên HS không đầu tư nhiều. Đa số
HS còn lúng túng trong vấn đề khắc sâu kiến thức mang tính lí luận, kiến thức
cốt lõi trong SGK. Đa số HS chỉ ghi nhớ máy móc, chưa phát triển được các
năng lực cơ bản cũng như năng lực chuyên biệt qua học tập bộ môn. Đặc biệt là
các năng lực tư duy lãnh thổ, năng lực khai thác bản đồ, biểu đồ vẫn còn hạn
chế. Vấn đề liên hệ thực tế, vận dụng kiến thức của một bộ phận HS còn chưa
đáp ứng được yêu cầu.
1.2.2. Hiện trạng về phương tiện dạy học ở nhà trường
Cơ sở vật chất và phương tiện dạy học Điạ lí ở nhà trường trong những
năm gần đây cũng đã được chú ý đầu tư nhưng vẫn còn thiếu, nhiều bản đồ về
kinh tế được xây dựng từ những năm trước đó đến nay đã lạc hậu, không còn
tính cập nhật. GV cố gắng khắc phục bằng những thông tin, số liệu và cập nhật

đồ bị giảm bớt do nhiệm vụ đặt trước quy định, chứ không phải do tỉ lệ và đặc
điểm nguồn gốc bản đồ. Nội dung kiến thức trên lược đồ được lược bớt cho phù
hợp với nội dung bài học và giúp HS dễ dàng quan sát, liên hệ kiến thức, khai
thác kiến thức hình thành khái niệm và biểu tượng địa lí.
5


Trong quá trình giảng dạy GV nên kết hợp giữa các lược đồ in trong SGK
với các bản đồ, lược đồ treo tường, Atlat.
Trong đề tài này các bản đồ và lược đồ trong SGK gọi chung là bản đồ.
2.1.2.2. Các loại biểu đồ, bảng số liệu
* Biểu đồ:
Có 19 biểu đồ được xây dựng trong chương trình SGK Địa lí 12 –
Chương trình cơ bản. Mỗi biểu đồ đều được thể hiện bằng các màu sắc có tính
trực quan. Các loại biểu đồ cơ bản được sử dụng là:
- Biểu đồ hình tròn
- Biểu đồ hình cột
- Biểu đồ đường
- Biểu đồ miền
- Biểu đồ kết hợp
Các loại biểu đồ là phượng tiện trực quan các số liệu thống kê để HS khai
thác kiến thức, là phương tiện để HS rèn luyện kĩ năng địa lí.
* Bảng số liệu thống kê:
Là các số liệu thống kê riêng biệt được tập hợp thành bảng, trong đó các
số liệu thống kê có mối quan hệ với nhau. Trong SGK Địa lí 12 – Chương trình
cơ bản có 35 bảng số liệu thống kê, hầu hết các số liệu thống kê đảm bảo tính
khoa học, mức độ chính xác cao và đều là số liệu năm 2005.
2.1.2.3. Các sơ đồ
Sơ đồ không chỉ thể hiện các đối tượng địa lí và mối quan hệ của chúng
mà còn dùng để sơ đồ hoá, tóm tắt nội dung bài học. Trong SGK có 10 sơ đồ.

cũ, dạy bài mới, ôn tập, kiểm tra.
2.2.5. Sử dụng trong quá trình tự học của HS
GV giao cho các em các bài tập nhận thức gắn liền với khai thác kiến thức
từ kênh hình, đồng thời sử dụng hiệu quả các bài thực hành trong chương trình.
Việc hướng dẫn HS sử dụng kênh hình trong quá trình tự học để khai thác
kiến thức sẽ giúp HS dễ nhớ kiến thức, kiến thức sẽ được sâu chuỗi một cách
logic, làm cho tư duy địa lí phát triển hơn.
2.3. Phương pháp hướng dẫn HS khai thác kênh hình
Trong quá trình giảng dạy GV cần có nhiệm vụ hướng dẫn HS hiểu được
quy định chung về kênh hình và phương pháp tiếp cận kênh hình.
7


2.3.1. Phương pháp hướng dẫn HS khai thác tri thức địa lí qua bản đồ, lược
đồ
2.3.1.1. Các biện pháp hình thành kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ cho HS
Kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ luôn tuân theo một quy trình nhất định:
Đọc – hiểu – sử dụng bản đồ. Đọc và hiểu bản đồ giống như đọc sách vậy,
nhưng đọc sách là đọc ngôn ngữ viết, còn đọc bản đồ thực chất là đọc ngôn ngữ
bản đồ, do đó cần phải có vốn kiến thức về ngôn ngữ bản đồ.
* Đọc bản đồ:
- Đọc tên bản đồ để hiểu không gian bao quát trên bản đồ, nội dung địa lí và
thời gian biểu hiện đối tượng lên bản đồ.
- Đọc lưới chiếu, tỉ lệ, bố cục của bản đồ.
- Đọc bản chú giải, bản chú giải là chìa khóa để giải mã ngôn ngữ bản đồ.
+ Đọc các chỉ tiêu định tính (các vùng trồng trọt, vùng chăn nuôi, các loại
đất, các vùng kinh tế…) rồi đối chiếu với sự phân bố của chúng trên bản đồ.
+ Đọc các chỉ tiêu định lượng tương ứng với nền màu, biến trị màu sắc rồi
nghiên cứu sự biến đổi của nó trong không gian…
+ Đọc quy mô hiện tượng thông qua biểu đồ phụ đặt tại vị trí cụ thể hoặc

kiến thức từ tranh ảnh, bảng số liệu trên biểu đồ.
- Rèn luyện kĩ năng mô tả từng yếu tố địa lí tự nhiên, KT - XH, tiến tới mô
tả tổng hợp một lãnh thổ địa lí.
2.3.1.2. Phương pháp hướng dẫn HS khai thác tri thức địa lí qua bản đồ, lược
đồ
* Khai thác bản đồ giúp cho HS xác định được chính xác vị trí của các đối
tượng địa lí và ghi nhớ những địa danh quan trọng.
Ví dụ: Bài 2: VỊ TRÍ ĐỊA LÍ, PHẠM VI LÃNH THỔ
Hình 2: Các nước Đông Nam Á
Nội

dung

lược

đồ:

Biểu hiện các quốc gia ở Đông
Nam Á: tên nước, thủ đô của các
quốc gia, vị trí Việt Nam trong
Đông Nam Á, mỗi nước tương ứng
với một nền màu.
9


Phương pháp khai thác bản đồ:
GV sử dụng phương pháp đàm thoại gợi mở, hướng dẫn HS đọc bản đồ
hình 2, kết hợp với những kiến thức trong SGK trả lời các câu hỏi sau:
- Câu hỏi 1: Việt Nam tiếp giáp với các quốc gia nào trên biển và trên đất liền?
- Câu hỏi 2: Việt Nam nằm ở hệ tọa độ địa lí nào, thuộc châu lục nào, giáp với

- Câu hỏi 4: Nhận xét và so sánh về diện tích, địa hình của các đồng bằng?
- Câu hỏi 5: Các khu vực địa hình ở nước ta có thế mạnh và hạn chế gì cho sự
phát triển KT - XH?
* Khai thác bản đồ xác lập được mối quan hệ nhân quả giải thích được những
đặc điểm quan trọng đặc biệt.
Ví dụ: Bài 12: THIÊN NHIÊN PHÂN HÓA ĐA DẠNG (tiếp theo)
Hình 12: Bản đồ các miền địa lí tự nhiên
Nội dung:
Thể hiện các miền địa lí Việt Nam.
Để thể hiện độ cao và độ sâu của địa
hình bằng phương pháp phân tầng địa
hình. Các đỉnh núi được biểu hiện bằng
phương pháp điểm độ cao. Một số điểm
độ sâu được biểu hiện bằng phương
pháp điểm độ sâu.
Hướng dẫn HS khai thác bản đồ:
Sử dụng phương pháp dạy học theo
nhóm, dựa vào bản đồ trong SGK hình
12, kiến thức đã học, GV yêu cầu HS
hoàn thành bảng sau:
Miền
Phạm vi
Miền Bắc và Đông

Đặc điểm tự nhiên

Bắc Bắc Bộ
Miền Tây Bắc và
Bắc Trung Bộ
Miền Nam Trung

cấu GDP phân theo khu
vực kinh tế nước ta, giai
đoạn 1990 – 2005”
Qua đó các em biết rằng chuyển dịch cơ cấu GDP phân theo khu vực kinh
tế đang diễn ra theo hướng sau:
- Cơ cấu kinh tế theo khu vực kinh tế có sự chuyển dịch theo hướng tích cực:
+ Tăng tỉ trọng khu vực II, giảm tỉ trọng khu vực I
+ Tỉ trọng dịch vụ cao nhưng chưa ổn định
- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế diễn ra còn chậm.
12


- Khai thác biểu đồ để hiểu bản chất HS phải biết được mối quan hệ lôgic giữa
các sự vật hiện tượng địa lí
Ví dụ: Bài 31: VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN THƯƠNG MẠI, DU LỊCH
Để thấy được mối quan hệ
giữa số lượt khách và
doanh thu từ du lịch GV
cho HS quan sát và phân
tích biểu đồ “Số lượt
khách và doanh thu từ du
lịch nước ta”
- Hướng dẫn HS khai thác biểu đồ để thấy được sự phân bố của các đối tượng
địa lí kinh tế xã hội.
Phương pháp này được sử dụng khi xuất hiện loại hình bản đồ biểu đồ.
Ví dụ: Bài 33: VẤN ĐỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ THEO
NGÀNH Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG
GV hướng dẫn HS tìm hiểu bản đồ kinh tế chung của vùng thông qua đó
HS thấy được mức độ tập trung công nghiệp các ngành công nghiệp cụ thể cũng
như sự phân bố của chúng và lí giải nguyên nhân.

Lượng mưa, lượng bốc hơi và cân bằng ẩm của một số điểm (mm)
Địa điểm

Lượng mưa

Lượng bốc hơi

Cân bằng ẩm

Hà Nội

1676

989

+ 687

Huế

2868

1000

+ 1868

TP Hồ Chí Minh
1931
1686
GV cần hướng dẫn hoặc phân tích cho HS thấy rõ:


hợp toàn bộ kiến thức đã được hệ thống hoá qua sơ đồ cho HS.
Với tác dụng như trên, trong SGK Địa lí 12 – chương trình cơ bản đã có 8
sơ đồ. GV cũng có thể tự xây dựng các sơ đồ để củng cố bài học hay chứng
minh, giải thích một hiện tượng địa lí nào đó.
Ví dụ: Khi dạy bài 27: “Vấn đề phát triển một số ngành công nghiệp
trọng điểm”. Khi dạy về công nghiệp chế biến lương thực, thực phẩm, GV cho
HS phân tích h. 27.4. Cơ cấu ngành công nghiệp chế biến lương thực, thực phẩm
và yêu cầu HS trình bày cơ cấu của ngành này.
Sử dụng sơ đồ, HS sẽ dễ dàng nhận ra cơ cấu ngành công nghiệp chế biến
lương thực, thực phẩm bao gồm ba nhóm ngành: Chế biến sản phẩm trồng trọt,
chế biến sản phẩm chăn nuôi và chế biến thủy, hải sản; mỗi nhóm ngành lại gồm
có các phân ngành như sơ đồ đã trình bày. Rõ ràng sử dụng sơ đồ này giúp HS
15


khai thác tri thức nhanh chóng và dễ dàng ghi nhớ cơ cấu ngành, hoàn toàn ưu
thế hơn so với việc liệt kê thành một đoạn văn.
* Hướng dẫn HS khai thác tranh ảnh địa lí
Sử dụng tranh ảnh địa lí trong quá trình giảng dạy sẽ giúp cho viêc hình
thành biểu tượng cụ thể về địa lí. Có thể sử dụng tranh ảnh địa lí trong nhiều
khâu giảng dạy khác nhau, nhưng nhiều hơn cả là trong khâu lĩnh hội tri thức
mới của HS.
GV hướng dẫn HS khai thác tri thức địa lí từ tranh ảnh theo trình tự sau:
- Quan sát bức tranh, nêu nội dung của hình
- Chỉ ra đặc điểm thuộc tính các đối tượng địa lí phản ánh trên hình.
- Nêu lên biểu tượng và khái niệm trên cơ sở đặc điểm và thuộc tính đó.
Trong quá trình dạy, tranh ảnh phải được sử dụng đúng lúc, đúng chỗ,
tránh làm cho HS giảm hứng thú, phân tán tư tưởng.
2.3.5. Hướng dẫn HS khai thác tri thức địa lí qua băng hình
Băng hình sử dụng trong dạy học địa lí có khá nhiều ưu điểm, dễ hình

- GV phải chuẩn bị các câu hỏi phát hiện để gợi ý cho HS nhìn và quan sát
trên kênh hình có sẵn trong SGK để trả lời.
- Có thể phân tích kênh hình trước rối quy nạp lại kiến thức hoặc nêu và phát
hiện kiến thức, tranh ảnh có tính chất dẫn kiến thức.
- Trong quá trình sử dụng kênh hình GV nên dùng phương pháp đàm thoại để
hướng dẫn HS quan sát, tập trung chú ý những chi tiết quan trọng.
- Khi tranh ảnh không nêu rõ được đặc điểm, chi tiết của đối tượng thì GV
phải kết hợp với việc bổ sung các hình vẽ trên bảng hoặc các vật mẫu.
- GV nên yêu cầu HS sưu tầm những tranh ảnh từ các tạp chí, báo trong các
trang WEB theo các chủ đề khác nhau.
Tóm lại, sử dụng kênh hình theo hướng phát triển tính tích cực học tập của
HS là một khâu quan trọng nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Địa lí.
Đặc biệt, khi giảng dạy địa lí 12 cần đặc biệt chú trọng đến phương pháp này.
17


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Lâm Quang Dốc, Bản đồ học, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, 2004
2. Đặng Văn Đức, Lí luận dạy học địa lí – Phần đại cương, NXB Đại học
Sư phạm, 2007.
3. Nguyễn Trọng Phúc, Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong dạy
học địa lí KT – XH, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002.
4. Nguyễn Trọng Phúc, Phương tiện, thiết bị kĩ thuật dạy học địa lí, NXB
ĐH Quốc gia Hà Nội, 2001.
5. Nguyễn Trọng Phúc, Thiết kế bài giảng địa lí ở nhà trường phổ thông.
NXB Đại học Sư phạm, 2003.
6. Lê Thông (tổng chủ biên), Địa lí 12, NXB Giáo dục Việt Nam, 2014.
Các website:
/> />
18