ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

BÀN THỊ MỲ

“ĐÁNH GIÁ CÁC YẾU TỐ MÔI TRƯỜNG
TRONG QUY HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT HUYỆN
PHÚ LƯƠNG, TỈNH THÁI NGUYÊN”

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG

Thái Nguyên – 2014


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

BÀN THỊ MỲ

“ĐÁNH GIÁ CÁC YẾU TỐ MÔI TRƯỜNG
TRONG QUY HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT HUYỆN
PHÚ LƯƠNG, TỈNH THÁI NGUYÊN”
Ngành : Khoa học môi trường
Mã số ngành: 60.44.03.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG

Người hướng dẫn khoa học: GS. NGUYỄN THẾ ĐẶNG

Thái Nguyên – 2014


Trường, UBND các thị trấn, xã trên địa bàn huyện Phú Lương – tỉnh Thái
Nguyên đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp tôi triển khai thu thập số liệu.
Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn tới bạn bè và người thân đã luôn
động viên và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành luận văn này.
Tác giả

Bàn Thị Mỳ


iii

MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ................................................................................................................1
1. Tính cấp thiết của đề tài.......................................................................................1
2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài ............................................................................2
2.1. Mục tiêu tổng quát............................................................................................2
2.2. Mục tiêu cụ thể .................................................................................................2
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài..............................................................3
3.1. Ý nghĩa khoa học..............................................................................................3
3.2. Ý nghĩa thực tiễn ..............................................................................................3
CHƯƠNG 1.TỔNG QUAN TÀI LIỆU ................................................................4
1.1. Cơ sở khoa học của đề tài .................................................................................4
1.1.1. Đất và sử dụng đất .........................................................................................4
1.1.2. Cơ sở khoa học của quy hoạch sử dụng đất ....................................................5
1.2. Yêu cầu bảo vệ môi trường trong quy hoạch sử dụng đất ..................................7
1.2.1. Yêu cầu khách quan.......................................................................................7
1.2.2. Yêu cầu về pháp lý ........................................................................................9
1.2.3. Thực trạng việc lồng ghép các vấn đề môi trường trong
quy hoạch sử dụng đất ........................................................................................... 10
1.3.1. Các yêu cầu chung trong quá trình lập quy hoạch sử dụng đất .....................20

3.2. Đánh giá quy hoạch sử dụng đất huyện Phú Lương giai đoạn
2011 – 2015 và định hướng đến năm 2020 theo yêu cầu bảo vệ môi trường ..........37
3.2.1. Khái quát phương án quy hoạch sử dụng đất 2011 -2015 huyện Phú Lương .....37
3.2.2. Đánh giá các yếu tố môi trường trong QHSDĐ trong giai đoạn
2011 - 2015 và định hướng đến năm 2010 trên địa bàn huyện Phú Lương .............41


v

3.2.3. Thực trạng môi trường trong QHSDĐ giai đoạn 2011-2015
của huyện Phú Lương............................................................................................ 49
3.2.4. Nhận xét chung về những yếu tố bảo vệ môi trường trong phương án quy
hoạch sử dụng đất 2011 - 2015 và định hướng đến năm 2010 của huyện Phú Lương .53
3.3. Đề xuất yếu tố môi trường trong quy hoạch sử dụng đất đến
năm 2020 huyện Phú Lương..................................................................................56
3.3.1. Những yêu cầu bảo vệ môi trường đến năm 2020 ........................................56
3.3.2. Đề xuất yếu tố bảo vệ môi trường đến năm 2020 huyện Phú Lương ...........58
3.4. Đề xuất giải pháp thực hiện yếu tố môi trường trong QHSDĐ
huyện Phú Lương đến năm 2020 ...........................................................................62
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .............................................................................65
1.Kết luận..............................................................................................................65
2. Kiến nghị...........................................................................................................66
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................68


vi

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BTNMT


:

Đơn vị tính

GDP

:

Tổng sản phẩm nội địa

HĐND

:

Hội đồng nhân dân

KCN

:

Khu công nghiệp

MT

:

Môi trường

QCVN


:

Vật liệu xây dựng


vii

DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1. Tổng hợp các yếu tố liên quan đến môi trường chiến lược đối
với quy hoạch sử dụng đất ...........................................................14
Bảng 1.2. Các tiêu chí đánh giá sự phù hợp phương án quy hoạch sử
dụng đất.......................................................................................16
Bảng 1.3. Kết quả điều tra, nghiên cứu thực tế về nguồn gây tác động
và yếu tố tác động đến môi trường từ quy hoạch sử dụng đất..........18
Bảng 1.4. Một số chỉ tiêu môi trường và phát triển bền vững năm 2009........24
Bảng 3.1: Độ dốc trên các loại đất của huyện Phú Lương ...............................28
Bảng 3.2: Các loại đất chính của huyện.........................................................31
Bảng 3.3: Cơ cấu tổng sản phẩm của huyện Phú Lương giai đoạn 2005 2009.............................................................................................34
Bảng 3.4: Một số chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu
kinh tế trong thời kỳ 2011 – 2020 ................................................35
Bảng 3.5: Phương án quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 2011 - 2015 huyện
Phú Lương ...................................................................................39
Bảng 3.6: Các khu du lịch sinh thái trong phương án QHSDĐ huyện Phú
Lương giai đoạn 2011-2020.........................................................42
Bảng 3.7: Các công trình giao thông trong giai đoạn 2011-2020 của
huyện Phú Lương.........................................................................43
Bảng 3.8: Tình hình thực hiện các dự án khu công nghiêp, cụm
công nghiệp trong QHSDĐ giai đoạn 2011-2020 của huyện
Phú Lương ...................................................................................44

1

MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong những năm gần đây, quy hoạch sử dụng đất đã được chú trọng
và thực thi nhằm đảm bảo việc khai thác sử dụng nguồn tài nguyên đất một
cách tiết kiệm và có hiệu quả. Tuy nhiên, việc sử dụng đất trong những thập
kỷ qua ở nhiều quốc gia trên thế giới, đặc biệt là các nước đang phát triển như
Việt Nam đã và đang phải đối mặt với những vấn đề môi trường trong quá
trình sử dụng đất.
Hội nghị Stockholm về Môi trường và Con người (1972) đã đánh dấu
sự ra đời của nhận thức về phát triển bền vững, đồng thời kêu gọi công tác
quy hoạch theo phương thức tích hợp được cả những nội dung môi trường;
tiếp đó là Hội nghị thượng đỉnh Trái đất về Môi trường và Phát triển (Tháng 6
năm 1992) tại Rio De Janeiro với việc thông qua Chương trình Nghị sự 21
kêu gọi xây dựng các chiến lược phát triển bền vững quốc gia, lồng ghép các
chiến lược phát triển kinh tế - xã hội với bảo vệ môi trường.
Luật Bảo vệ Môi trường năm 2005 của nước ta đã được Quốc hội Khoá
XI, kỳ họp thứ 8 thông qua, trong đó quy định các phương án quy hoạch sử
dụng đất phải tiến hành đánh giá môi trường chiến lược (ĐMC). Chính vì vậy
việc nghiên cứu lồng ghép các yếu tố bảo vệ môi trường vào công tác quy
hoạch sử dụng đất là cần thiết, nhằm giải quyết các mục tiêu chiến lược cho
phát triển bền vững và hạn chế, giảm thiểu những rủi ro đối với nguồn tài
nguyên đất trong tương lai, đặc biệt đối với đất nông nghiệp.
Phú Lương là huyện miền núi thấp nằm ở phía Bắc tỉnh Thái Nguyên.
Trung tâm huyện lỵ cách thành phố Thái Nguyên khoảng 22 km. Nằm trên
tuyến quốc lộ 3 theo trục kinh tế Hà Nội – Thái Nguyên – Cao Bằng, đây là
thuận lợi lớn nhất để kinh tế huyện phát triển liên vùng. Những năm gần đây
vấn đề đô thị hoá và công nghiệp hoá trên địa bàn đã gây áp lực không nhỏ
đến việc sử dụng đất, cùng với việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng đã đặt ra

- Đánh giá đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Phú Lương, tỉnh Thái
Nguyên;
- Đánh giá quy hoạch sử dụng đất huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên
giai đoạn 2011 - 2015 theo yêu cầu bảo vệ môi trường;
- Đề xuất yếu tố bảo vệ môi trường trong quy hoạch sử dụng đất đến
năm 2020 huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên;
- Đề xuất giải pháp thực hiện yếu tố môi trường trong QHSDĐ huyện
Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên đến năm 2020.


3

3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
3.1. Ý nghĩa khoa học
Đánh giá được yếu tố bảo vệ môi trường trong điều kiện sử dụng đất huyện
Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, góp phần bổ sung, hoàn thiện cơ sở khoa học về
sử dụng đất bền vững phục vụ công tác lập và thẩm định quy hoạch sử dụng đất
thành phố.
3.2. Ý nghĩa thực tiễn
Xác định một số yếu tố môi trường cần kiểm soát phục vụ công tác lập
và thẩm định quy hoạch sử dụng đất huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên
nhằm giải quyết các mục tiêu phát triển bền vững và giảm thiểu những rủi ro
đối với sử dụng đất của địa phương.


4

CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU


di sản,…).
Như vậy, sử dụng đất là hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan
hệ người - đất trong tổ hợp với các nguồn tài nguyên khác và môi trường. Căn
cứ vào nhu cầu của thị trường sẽ phát hiện, quyết định phương hướng chung và
mục tiêu sử dụng hợp lý nhất tài nguyên đất đai, phát huy tối đa công dụng của
đất đai nhằm đạt tới lợi ích sinh thái, kinh tế - xã hội cao nhất.
Mục đích của sử dụng đất là làm thế nào để nguồn tư liệu có hạn này
đem lại hiệu quả kinh tế, hiệu quả sinh thái, hiệu quả xã hội cao nhất, đảm bảo
được lợi ích trước mắt và lợi ích lâu dài.
Hiệu quả kinh tế được biểu hiện ở quan hệ so sánh giữa lượng kết quả
đạt được và lượng chi phí bỏ ra. Một phương án hay, một giải pháp quản lý,
giải pháp kỹ thuật có hiệu quả kinh tế cao phải đạt được tương quan tối ưu
giữa kết quả đem lại và chi phí đầu tư. Tiêu chuẩn của hiệu quả kinh tế sử
dụng đất là mức tăng thêm của các kết quả sản xuất và mức tiết kiệm chi phí
lao động xã hội. Hiệu quả kinh tế thể hiện bằng giá trị tổng thu nhập, tổng sản
phẩm, lợi nhuận.
Hiệu quả xã hội là mối tương quan so sánh giữa kết quả xã hội (kết quả
xét về mặt xã hội) và tổng chi phí bỏ ra. Các chỉ tiêu hiệu quả xã hội thể hiện
mức thu hút lao động, mức độ sử dụng lao động, tạo việc làm, tăng thu nhập,
trình độ dân trí, trình độ hiểu biết khoa học.
Hiệu quả môi trường sinh thái thể hiện qua các chỉ tiêu: tỷ lệ diện tích
đất đai được bảo vệ và cải tạo, bị ô nhiễm hay thoái hóa, mức độ bảo vệ môi
trường sinh thái trong vùng (đất - nước - không khí, động, thực vật); sự thích
hợp với môi trường đất khi thay đổi kiểu sử dụng đất.
1.1.2. Cơ sở khoa học của quy hoạch sử dụng đất
Quy hoạch sử dụng đất (Land Use Planning) là một hệ thống các biện
pháp kinh tế, kỹ thuật và pháp chế của Nhà nước về tổ chức sử dụng đất đai đầy


6


7

1.2. Yêu cầu bảo vệ môi trường trong quy hoạch sử dụng đất
Để thấy được một cách đầy đủ những yêu cầu về môi trường trong quy
hoạch sử dụng đất chúng ta xem xét mối quan hệ này ở cả hai khía cạnh: yêu
cầu khách quan và yêu cầu chủ quan - do tính pháp lý mang lại.
1.2.1. Yêu cầu khách quan
Xét về mặt khái niệm, môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật
chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự
tồn tại, phát triển của con người và sinh vật, cụ thể gồm các thành phần như
đất, nước, không khí, âm thanh, ánh sáng, sinh vật, hệ sinh thái và các hình
thái vật chất khác [9].
Môi trường là tập hợp tất cả các điều kiện và hiện tượng bên ngoài tác
động lên cá thể. Khí quyển, thuỷ quyển, thạch quyển tồn tại trước khi sự sống
xuất hiện trên hành tinh chúng ta, nhưng chỉ khi các cơ thể sống xuất hiện
mới gọi chúng là môi trường. Có nghĩa là chỉ có cơ thể sống mới có môi
trường [7].
Hoạt động bảo vệ môi trường là hoạt động giữ cho môi trường trong
lành, sạch đẹp; phòng ngừa, hạn chế tác động xấu đối với môi trường, ứng
phó sự cố môi trường; khắc phục ô nhiễm, suy thoái, phục hồi và cải thiện
môi trường; khai thác, sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên; bảo
vệ đa dạng sinh học và phát triển bền vững [7].
Trạng thái hoặc tình trạng môi trường của một khu vực hoặc quốc gia
chính là trạng thái chủ yếu của môi trường trên hai phương diện: tình trạng
vật lý - sinh học và tình trạng kinh tế - xã hội. Môi trường luôn có một trạng
thái nào đó và không hoàn toàn ổn định dưới tác động của tự nhiên và hoạt
động sản xuất. Các hoạt động của tự nhiên và con người tạo ra áp lực làm thay
đổi trạng thái môi trường. Xã hội (và cả các yếu tố tự nhiên) phải đáp ứng với
hiện trạng mới bằng sự phát triển [10].

Tuy nhiên, bên cạnh đó quy hoạch sử dụng đất cũng bao hàm những
hoạt động có ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường, cụ thể như:


9

- Việc khai thác chuyển mục đích sử dụng đất rừng, đặc biệt là diện tích
rừng đầu nguồn, rừng đặc dụng, rừng của các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn
quốc gia,...
- Việc khai thác tài nguyên (đất, nước, khoáng sản) một cách quá mức
và không hợp lý.
- Quy hoạch sử dụng đất, bố trí các dự án chưa tính đến hoặc tính toán
không đầy đủ đến các giải pháp bảo vệ môi trường.
- Quy hoạch sử dụng đất ảnh hưởng đến đa dạng sinh học.
- Quy hoạch sử dụng đất có ảnh hưởng tiêu cực đến danh lam, thắng
cảnh, di tích lịch sử, văn hoá,...
Có thể nói rằng công tác quy hoạch sử dụng đất rất gần gũi và gắn liền
với hoạt động bảo vệ môi trường, giữa môi trường và quy hoạch sử dụng đất
có những tác động qua lại, tồn tại một số yêu cầu, quan hệ khách quan như:
- Hoạt động bảo vệ môi trường (đất, nước, tài nguyên và hệ sinh thái).
- Hoạt động phòng ngừa, ứng phó với suy thoái, các sự cố môi trường.
- Phương án khai thác và sử dụng tổng hợp tài nguyên.
1.2.2. Yêu cầu về pháp lý
Luật Đất đai năm 2003 quy định việc lập quy hoạch sử dụng đất phải
đảm bảo các nguyên tắc căn bản sau:
- Sử dụng đất tiết kiệm và có hiệu quả.
- Khai thác hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường.
- Bảo vệ, tôn tạo di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh.
Để đảm bảo đạt được những yêu cầu trên, những quy định về nội dung
quy hoạch sử dụng đất đã bao hàm những hoạt động nhằm bảo vệ môi trường:

cần bổ sung, hoàn thiện.
Thực tế thời gian vừa qua chúng ta còn lúng túng trong quan niệm và
phương pháp lồng ghép các yếu tố môi trường trong quy hoạch sử dụng đất.
Thứ nhất là quan niệm về vấn đề lồng ghép, từ trước đến nay công tác
quy hoạch sử dụng đất vẫn được quan niệm tự thân nó đã bao hàm các hoạt


11

động môi trường, do đó đây là hoạt động tương đối độc lập, đầy đủ các yếu tố
cấu thành: tự nhiên - kinh tế - xã hội - môi trường.
Thứ hai thì coi công tác quy hoạch sử dụng đất mới là một phần của
hoạt động môi trường, cần có sự lồng ghép các hoạt động bảo vệ môi trường
để đảm bảo sự phát triển bền vững.
Thứ ba là phương pháp tiếp cận, những năm trước đây việc lồng ghép
thường được quan tâm nghiên cứu là những ảnh hưởng đến môi trường của
phương án quy hoạch sử dụng đất, tuy nhiên ngày nay cách tiếp cận này đã
thay đổi “Lồng ghép các yêu cầu bảo vệ môi trường ngay từ khâu xây dựng,
thẩm định và phê duyệt chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, các chương trình dự
án phát triển”, thậm chí phải được nghĩ đến ngay từ khâu hình thành ý tưởng
quy hoạch, những xu hướng ban đầu của phương án quy hoạch, như vậy việc
lồng ghép mới đem lại hiệu quả cao.
Quy hoạch sử dụng đất của cả nước đã được Quốc hội thông qua từ
nãm 2004, trong đó có nhiều vấn đề về môi trường mang tính chiến lược quốc
gia đã được các nhà hoạch định chính sách và Đại biểu Quốc hội quan tâm,
chỉ đạo, cho ý kiến, cụ thể như:
- Vấn đề bảo vệ đất trồng lúa, đất nông nghiệp năng suất cao gắn với
chiến lược an ninh lương thực, ổn định chính trị - xã hội (vấn đề môi trường
sâu xa là bảo vệ diện tích đất ngập nước).
- Vấn đề bảo vệ và phát triển rừng, kiểm soát tổng diện tích đất lâm

cầu khách quan về bảo vệ môi trường.
Yêu cầu về môi trường trong quy hoạch sử dụng đất cũng dần được quy
định rõ ràng hơn, nhưng thực tế việc áp dụng còn rất nhiều hạn chế, cụ thể là:
- Điều tra, đánh giá các điều kiện tự nhiên còn chung chung, chưa có
tiêu chí, phương pháp rõ ràng, cụ thể.


13

- Chưa có những quy định bắt buộc trong việc khảo sát, đánh giá hiện
trạng môi trường trong các phương án quy hoạch sử dụng đất, nên việc áp
dụng còn tuỳ tiện, theo khả năng thực tế của dữ liệu có sẵn.
- Đối với phương án quy hoạch sử dụng đất cấp huyện, đặc biệt là quy
hoạch sử dụng đất chi tiết cấp xã, chúng ta cũng có thể nhìn nhận đánh giá
ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của từng phương án. Đồng thời việc lồng ghép
có thể được vận dụng trực tiếp thông qua các phương án công trình cải thiện,
cải tạo môi trường (trồng rừng, trồng cây xanh, đắp hồ, đập,...), công trình bảo
vệ môi trường (bãi xử lý chất thải),...
- Mặc dù đã có những quy định về đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội môi trường của các phương án quy hoạch sử dụng đất để lựa chọn phương án
hợp lý, nhưng thực tế việc làm này hiện nay còn mang tính hình thức.
Quy hoạch sử dụng đất là một công cụ quản lý giúp sử dụng tài nguyên
đất một cách hợp lý, tuy nhiên nó vừa mang tính bảo vệ môi trường, vừa có
ảnh hưởng xấu đến môi trường. Vì vậy việc thực hiện ĐMC ngay từ giai đoạn
lập quy hoạch để giúp các nhà quản lý quy định một quy hoạch khoa học và
hợp lý hơn để nâng cao chất lượng quy hoạch. Mặt khác mục đích sử dụng
bền vững tài nguyên đất có thể đạt được thông qua việc gắn kết các vấn đề
kinh tế, xã hội và môi trường vào quy hoạch sử dụng đất.
Sử dụng đất tức là tác động đến tất cả các yếu tố (về điều kiện tự nhiên,
kinh tế, xã hội) có liên quan đến đất đai, tác động trực tiếp đến môi trường.
Những yếu tố liên quan đến môi trường chiến lược đối với quy hoạch sử dụng

- Hiện trạng và quy hoach sử dụng đất
- Đặc điểm hệ thống thuỷ văn trong khu vực
Tài nguyên nước mặt
- Hiện trạng và quy hoạch sử dụng nước mặt
- Đặc điểm tầng trữ nước, trữ lượng nước ngầm
Tài nguyên nước ngầm
- Hiện trạng và quy hoạch khai thác sử dụng
- Rừng ngập mặn, đầm phá
Tài nguyên ven biển
- Đánh bắt và nuôi trồng thuỷ sản
- Thảm thực vật, hệ động vật, thuỷ sinh (nước ngọt,
Tài nguyên đa dạng
ven biển)
sinh học
- Rừng quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên

2.1 Tài nguyên đất
2.2
2.3
2.4
2.5
3

Đặc điểm kinh tế xã hội

3.1 Dân cư - lao động

3.2 Phát triển kinh tế
3.3 Hiện trạng xã hội