LY THUYET GIA TRI

vA

MO HiNH BIEN DOl GIA TRI

TRONG NGHIEN

cuu xA

HQI HQC

vi)
Tom

HAO QUANG'

ttit: Khai niern gia tri duoc nhieu nganh khoa hoc xii hoi nghien ciru

nhir Van hca hoc, Tam

1y hoc, Tri€t hoc,

Nhan chung hoc, Xa hQi hoc. Bai viet

phan tich khai niem gia tri trong xii hoi hoc; theo do khai niem gia tri la mot
trong nhirng khai niem co ban duoc sir dung d~ mo ta m6i quan

M giira



Cac hanh vi co y thirc cua ca nhan voi tu
each la chu th~ hanh dong (chi co gia tri
ca nhan) chua chac da la gia tri xa hQi
neu no khong co lien quan gi d~n nhtrng
nguoi xung quanh hay noi cu th~ khong
nam trong quan h~ tuong tac voi ngiroi
khac (M. Weber)(l). Nhfrng hanh vi co
lien quan d~n gia tri xa hQi la nhtrng
hanh vi bi chi ph6i boi cac nguyen t~c
dao dire (nguyen t~c v~ cai dung cai
saii2) hay nhtrng danh gia v~ cai co gia

Ph6 giao SU, tiSn SI, Vien Nghien ciru Du
luan, Ban Tuyen giao TW.
(I) M.Weber
(1990), Tuyin tdp, Nxb TiSn bo,
Matxcova, tr. 625-633 (tieng Nga).
(2) Xem: The Cambridge
Dictionary of Sociology,
p.649 (Tir di~n xii hC)i hoc cua Nxb Cambridge,
tr. 649).
(0)

63


Tap chi Khoa h9C xd h(Ji Viet Nam, s6 3(76) - 2014

re


Co reit nhieu dinh nghia khac nhau v~

ciru ngiroi khi g?P

trong (dong co) vira dap irng nhtrng doi

khai niem "gia tri". Tuy nhien, cac dinh

hoi nr phia nhtrng

nghia d~u neu len nhtrng d?c tinh quan

ngoai (xa hoi}. Khai niem "gia tri" duoc

trong nhat v~ m6i quan h~ gifra chu th~

ca nhan c~t nghia cho chinh minh, khi

cua hoat dong xa hQi va d6i nrong cua

thc1y hat nhan cua SlJ hop ly v~ mat gia

no. Qua thuc, chi co trong moi quan h~

tri thi con nguoi hanh dong. Con ngiroi

bien clnrng gitra hoat dong co

y


xa

hQi

(M.

kho hieu va tham chi "vo gia tri" khi

Weberi

tach roi no khoi heat dong thuc ti~n cua

duoc muc dich cua hanh dong tire la c~t

con nguei, cua xa hQi. Khai niem gia tri

nghia duoc dQng co hanh dong trong

duoc su dung trong cac tnrong phai tri~t

nrong quan voi kha nang phan irng dap

hoc, kinh t~ hoc, dao dire hoc, xa hQi

lai cua d6i taco Trong

hoc. Trong triet hoc, ngiroi ta ban toi gia

huang hanh dong, gia tri giu vai tro dfin


chu

qua trinh
th~ hanh

y

dinh
dong

thirc thi d~u

t~c cua hanh vi irng xu. Di~u nay duoc
th~ hien ro trong thuyet nrong tac nrong
trung, thuyet hanh dong xa hoi, thuyet
trao d6i va hra chon

hop

lY. Trong

thuyet hanh dQng xa hQi cua M. Weber,
ong coi gia tri nhu la dQng co va d6ng
thai cling la muc dich. MQt hanh dQng
64

William Outhwaite (2006), The Blackwell
dictionary of modern social thought, Blackwell
Publishing Ltd, pp 718-721.

co gioi

va dean k~t hfru co. Cac loai

khong co dinh hirong,

doan

dong c6

thirc cua

khong can nhac

toi phan irng dap lai cua nhirng ngiroi
xung quanh (xa hoi), khi d6 ta d~ c~p toi

k~t nay,

theo

each

nhin

thuc

la k~t qua cua

chirng cua E. Durkheim,

ich cua nh6m xa hQi hay t~p th~ va c6
xu huang

gay ap IlJC len IQ'i ich ca th~

Durkheim v~ gia tri. Trong khi Weber di

trong

tim nguon g6c cua gia tri trong quan h~

Durkheim,

cua ca nhan voi tu each la chu th~ hoat

d6i voi t~t ca cac thanh vien cua xa hQi,

dong xa hQi voi nhtrng ca nhan khac vira

gia tri xa hQi c6 thuoc tinh ep buoc v~

la khach th~ vira la chu th~ trong nrong

mat dao dire vi ban than gia tri phan anh

tac xa hoi, thi E.Durkheim

hien tlurc khach quan, d6ng thai la mot

hQi chinh la

doan k~t xa hoi, ma n6 c6 cQi nguon tir
su phan cong lac dQng xa hoi va t6 chirc
xa hoi, Theo E. Durkheim,

lich su nhan

V fj Hao Quang (1997), "V ~ hanh dQng xii hQi
cua M. Weber", Tap chi Xii hQi h9C, s6 1.
(7) E. Durkheim (1996), V~phdn ding lao t16ng
xa hQi, Nxb Canon, Matxcova, tr. 238-360,
(tieng Nga).
(8) John Gillin (1954), "D6i voi Khoa hoc v~
Chu nhia xii hoi/For a science of Socialism",
New York, tr. 110 -113.
(6)

65


Tap chi Khoa h9C xii hQi Viet Nam,

s6 3(76)

- 2014

d6. Viec nghien ciru hien tUQ11gtv tu dii
cho phep E. Durkheim c6 nhirng nhan
xet quan trong v~ viec xem xet ap hrc
cua gia tri xii hQi len y thirc, niem tin ca
nhan voi nr each la thanh vien cua t~p

moi dang quan tam nghien ciru trong xii
h(>i hoc. Cac gia tri cling diroc xem

va

66

nrong nr nhu nhtrng chuan rmrc trong
khi phan tich hanh vi xii hoi. Vi cac
chuan mire xii h(>i va gia tri xii h(>i d~u
c6 chirc nang dieu chinh xa h(>i d6i voi
hanh vi ca nhan hoac nh6m. Ngoai ra,
Thomas va Znaniecki con xem no nhu la
cac tam th~ chuAn d~ chu th~ tv dinh
huang vao minh, d6ng thai danh gia
hanh dong cua nguoi khac hoac trong
cho hanh dong nrong irng phu hop voi
nhtmg ngiroi khac so voi gia tri xii h(>i
dii quen thuoc hay cac th6i quen, t~p tuc
trong irng xu xii hoi. Ben canh tiep c~n
cua T. Parsons tir thuyet c~u true chirc
nang, c6 mot vai nha xii h(>i hoc- tam Iy
hoc xii h(>i nhu E. Feris va H.Mead coi
gia tri nhir la tam th~ xii hoi, Theo
E.Feris va H.Mead, gia tri nhir la tam
th~ xii hoi; la SlJ phan anh chu quan, C\lC
b(> v~ cac quy t~c xa hoi. Tam the nh6m
la loai hien nrong t~p th~ voi ttr each la
tong hoa cua cac tam th~ ca th~. Tam the
nh6m c6 tinh chinh th~ va n6 duoc ph an

soi duong cho cac hoat dong xa h

th~

gioi

Trong xa hoi hoc macxit,

gia tri xa

phap). Viec ton trong phap luat (chuan

hQi diroc xem nhir la nhtrng chuan mire

muc) dan dan tro thanh th6i quen xa hQi

co sa cho tinh chinh th~ cua cac h~

tao ra mot 16i s6ng, lam viec theo phap

thong xa hoi, trong d6 IQ'iich d~c biet v€

luat, Tinh

m~t v~t chat

d6ng

than thuong

thuan

chuan

ca cac thanh vien cong d6ng xa hoi. Tuy

hoat dong trong doi s6ng xa hQi cling

nhien, Spencer da canh bao v€ SlJ bien

nlur hanh vi cua cac ca nhan la thanh

d6i gia tri, chuan rmrc xa hQi dua vao SlJ

vi en cua xa hQi. Xa hQi hoc macxit

bien d6i cua cac tr~t tu xa hoi, Di€u kien

khang dinh tinh giai c~p cua gia tri xa

cua SlJ bien d6i tr~t ur xa hQi theo ong la

hQi. Trong xa hQi co giai c~p thi gia tri

viec xu~t hien "ke la", mo hinh hanh vi

la bQ phan hiru co cua

la, trong nh6m, trong xa hQi n6i chung.

nrong giai c~p. Chinh chirc nang c6 tinh


Lf thuyet gid tri va mo hinh biin d6i gid tri ...

chuan mire cua cac gia tri da lam cho gia
tri tro thanh d6i nrong dac biet cua xa
hoi hoc,
Dira vao nhirng loai hoat d
ca nhan hay mot nh6m lien quan toi met
gia tri nao d6.
2.2. Su' ph an phoi lai gia tri
Chung ta c6 th~ n6i: ph an ph6i lai gid
tri la su bien a6i vJ quy mo va khuon
mJu cua cac loai hinh gia tri trong x{i
hoi. C6 nhtrng gia tri duoc ca xa h
a giai

doan tnroc

trien khai tro lai cac gia tri dang t6n tai

dung cua nhtrng gia tri cu.

do nhfrng gia tri nay con nam trong

2.6. Chudn hOG19i gia tri

trang thai tiem

tnrong

Mot hinh thai bien d6i gia tri d~c biet

hop, m()t vai gia tri dii tung la diem nhan

nhay earn va co tinh to an kg hrong cua

cua thai dai nao do lai tro nen 16i thai

cac nha quan ly xii h()i truce nhtrng bien

dn. Co nhtrng

hoac bi "xem nhe"


cong nghe vv, la SlJ thay d6i tieu chuan
d~ thuc hien

mot gia tri nao do, tir do

phai dira ra chuan moi cho gia tri do ..

2.7. Xudt hien chudn muc gia tri mai
. SlJ

xuat hien chuan mire xii h()i moi

se lam thay d6i n()i ham gia tri hoac xudt
hien gia tri moi, Vi du: tnroc day nguoi

do lai cac gia tri: SlJ sAp xep lai

ta quan niem v~ gia tri "sire khoe xii

cac gia tri thong qua viec sAp xep lai

hoi" theo nhtrng

cac thanh phan cua no trong "SlJ danh

nhieu so voi hien nay. Khai niem sire

gia lai cac gia tri", SlJ sAp x~p lai tr~t ttr

khoe truce day duoc hieu nhir la m()t

v~ SlJ phat trien t6i Uti v~ th~ chat, tinh

nhtr

SlJ

hrong va ngu6n hrc cho viec thuc hien
,

va tuyen truyen no.
2.5. Triin khai lai gia tri trong moi
truang mai
M()t gia tri tdt y~u phai

diroc d~t

than, hanh phuc cua con ngiroi.
2.B. XGC dinh lai muc lieu cua viec
thuc hien gia tri
Muc tieu thuc hien gia tri la mot muc
tieu d~c thu do nguoi tuan thu gia tri xac
dinh theo nhtrng

m6i quan tam toi SlJ

trong b6i canh cua mot linh VlJC irng

ti~n b() cua viec thuc hien gia tri dang

dung-sir s~p x~p cac tnrong hop dircc


SlJ

xac dinh lai muc tieu thuc hien

xuong;

SlJ

tri~n khai tro lai

hep hon; xem thirong gia tri; chuan hoa

2.9. Di dong gid tri

lai bang each ha thap chuan mire; xac
dinh lai muc tieu bang each bo qua

Cac gia tri co th~ bi bien d6i diroi tac

nhirng muc tieu thirc hien hay ha thap

gia trio

dong cua th€ gioi khach
nang ti€p nhan

quan va kha

chu quan

mang

Vi du: mot viti tinh, thanh ph6 0 mroc ta

trong nghien

(goi lit tinh A) khi thi tuyen vien chirc

thuc ti~n. C6 ngiroi cho rang ti€t kiem lit

dp

gia tri cong cu c~n cho

tinh chi l~y nhirng ngiroi co bang

d~c tinh

thuan

ciru khoa hoc, hoat dong

dai hoc chinh quy tro len. So voi mat

d~t mroc. Nhung

bang gia tri chung,

kinh t€ hoc hien



dung.

Cuoi

cung,

no.

2.11. Biin i/6i gid tri do tdc i/9ng cua

quy, tham chi it quan tam toi bang c~p
va ch~t hrong cua n6 (tinh B), khi d6 ta

ta r~ng do khong

phuc

h¢ tu tuong chinh tri

n6i: gia tri bang c~p khong quan trong

Bi€n d6i gia tri 0 day lien quan toi

trong viec thi tuyen vien chirc 0 tinh B,

truyen ba nhtrng hoc thuyet, h~ tu tirong,

cling d6ng nghia voi viec ha c~p gia tri


s~p xep lai nhtrng kha nang va dinh
toi bien

nhan v~t anh hung,

d6i gia trio

tlurc quang
tuyen

truyen,

y

cao,
giao

khai tro lai rong hon; chuan hoa lai bang

due chu nghia yeu mroc,

each nang cao chuan mire; xac dinh lai

van h6a va ban s~c dan tQc,

muc tieu bang each thuc hien b6 sung

c~p c~m quyen 0 moi h~ thong chinh tri

nhirng

nen bi xuong e~p boi SlJ ao anh va SlJ va
mong, Dia vi gia tri bi xoi rnon boi btroc
chuyen tir mot xii hQi huang irng SlJ 6n
dinh chuyen sang mot xii hQi dinh
huang bien d6i. Co nhtrng mroc phi
cong nghiep luon to ra 10 I~ng va khong
mong muon cac dang thirc bien d6i. Khi
xii hQi dii chap nhan SlJ bi~n d6i, no
cling tac dong toi cac gia trio MQt gia tri
dircc ch~p nhan ngay
thai di~m no
m~t di gia tri cil cua no. Nhtrng quan .
niem vS qua khir, cai I6i thai, cai qua
han, cai dl vang voi SlJ ra doi nhtrng quan
niem vS cai nrong lai, cai moi, cai c~p
nh~t xu~t hien nhir nhtmg gia tri moi.
K~t luan: Ly thuyet gia tri va mo hinh
bien d6i gia tri co vai tro quan trong
trong viec nghien elm SlJ 6n dinh tr~t tu
xii hQi cling nhir bien d6i xii hQi. Cac Iy
thuyet gia tri xii hQi dii chi ra rAng xii hQi
luon nam trong trang thai v~n dQng, bi~n
d6i va phat trien. Khai niem gia tri luon
g~n voi khai niem hanh dQng xii hQi cua
can nguoi
cac e~p dQ ca nhan, nhom
hay toan th~ xii hoi. Gia tri xii hQi phan
anh khach quan cac quan h~ xii hoi, cac
hinh tlnrc t6 chirc cua doi s6ng xii hQi
cling nlnr c~u true va hoat dQng thirc

3. Durkheim.E

(1996),

vJ

phdn cong lao

at5ng xii h(ji, Nxb Canon, Matxcova, tr. 238360. (tieng Nga).
4. Parsons.

T. (1937),

The Structure of

Social Action: A Study of Social Theory with
Special Reference to a Group of recent
European Writers, New York: McGraw-HilI.
5. Parsons.

T. (1951),

The Structure of

Social Acton, New York: Free Press.
6. Spencer. H (1990), trong cu6n "Sociological
Theory", David Ashley, Davis Michael Oreinstein,
tr. 141-178).
7. Swidler, A. (1986), Culture in Action:
Symbols and Strategies, American Sociological


Nguy~n Th] Kim Anh. Danh gia chinh sach d~u

nr tnrc ti~p mroc ngoai cua Vi~t Nam

Chii tich

10

GS.TS. NGUYEN XUAN THANG

Nguy~n Thj Tu~ Anh, Vii Thj NhU' Hoa. D~u nr

Pho Chii tich thuong true

tnrc tiep nuoc ngoai va nang hrc canh tranh cua

PGS.TS. NGUYEN NGOC HA

Vi~t Nam

Cac iiy vien

Nguy~n Van Thing.

PGS.TS. TRAN TH~ AN
PGS.TS. DANG NGUYEN ANH

vue kinh t~ hay mot thanh phan kinh t~?
TRItT·


Vii Hao Quang. Ly thuyet gia tri va mo hinh bien

PGS.TS. PHAM HONG THAI
PGS.TS. VUONG XUAN TINH

d6i gia tri trong nghien ciru xii hQi hoc

TS. NGO v AN vu

IDU'ong Chi Thi~nl. B~t binh dang gifra do thi va

ToAsoAN

nong then trong tiep can giao due

26 Ly Thuong Kiet - Hoan
Kiem - Ha N¢i
Di¢n thoai: 04.3.9365701
04.3.9365705
Fax:
04.3.9365707

Ngo Th] Thu Ha, Vai tro cua giao due, dao tao d6i
hien nay

85

E-mail:
Website:

73

NG6NNGil.vA.NHQC.VA.NH6A

Viktoriya

Musyuchuk.

Tir nrong tu do va sang

tao cua Nikolai Berdyaev: Quan niem va tiep nhan 102
Dao Th] Mai Ngoc, Van h6a gia dinh Viet Nam:
Cac gia tri truyen thong va bien dai

112

Tom tiit cdc bili bdng tiing An"

121