ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
--------*--------

TRẦN THỊ TÂM

PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC THÔNG TIN
TẠI THƢ VIỆN TRƢỜNG ĐẠI HỌC
SƢ PHẠM NGHỆ THUẬT TRUNG ƢƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ THÔNG TIN - THƢ VIỆN

Hà Nội - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

--------*------

TRẦN THỊ TÂM

PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC THÔNG TIN
TẠI THƢ VIỆN TRƢỜNG ĐẠI HỌC
SƢ PHẠM NGHỆ THUẬT TRUNG ƢƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ THÔNG TIN - THƯ VIỆN

Chuyên ngành: Khoa học Thông tin - Thƣ viện
Mã số: 60 32 02 03
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. Tạ Bá Hƣng

PGS.TS. Nguyễn Thị Lan Thanh


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đề tài “Phát triển nguồn lực thông tin tại Thư viện trường
Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương” là công trình nghiên cứu của riêng tôi,
được thực hiện nghiêm túc dưới sự hướng dẫn của TS. Tạ Bá Hưng. Các số liệu và
kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng. Nếu có điều
gì sai sót tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Hà Nội, ngày

tháng
Tác giả

Trần Thị Tâm

năm 2015


LỜI CẢM ƠN
Với nỗ lực nghiên cứu của bản thân cùng sự giúp đỡ của các thầy, cô giáo,
các đồng nghiệp, Luận văn “Phát triển nguồn lực thông tin tại Thư viện trường Đại
học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương” đã hoàn thành.
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS. Tạ Bá Hưng - Người đã tận tình
hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn
này.
Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo Khoa Thông tin - Thư
viện, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã tận tình giúp đỡ tôi trong
quá trình học tập và nghiên cứu luận văn này.

1.2.1. Quá trình hình thành và phát triển ......................................................... 29
1.2.2. Chức năng và nhiệm vụ..........................................................................29
1.2.3. Cơ cấu tổ chức ........................................................................................ 30
1.2.4. Quy mô, chất lượng đào tạo, bồi dưỡng, nghiên cứu khoa học .............32
1.3. Khái quát về Thƣ viện Trƣờng Đại học Sƣ phạm Nghệ thuật Trung ƣơng
.......................................................................................................................... 33
1.3.1. Quá trình hình thành và phát triển ......................................................... 33
1.3.2. Chức năng, nhiệm vụ và cơ cấu tổ chức của Thư viện .......................... 34
1.3.3. Đặc điểm người dùng tin ........................................................................37
1.3.4. Đặc điểm nhu cầu tin..............................................................................39
1.4. Vai trò và yêu cầu của phát triển nguồn lực thông tin đối với hoạt động
đào tạo và nghiên cứu khoa học tại Thƣ viện trƣờng Đại học Sƣ phạm Nghệ
thuật Trung ƣơng ........................................................................................... 45
1.4.1. Vai trò của phát triển nguồn lực thông tin tại Thư viện trường Đại học Sư
phạm Nghệ thuật Trung ương ..........................................................................45
1


1.4.2. Yêu cầu của phát triển nguồn lực thông tin tại Thư viện trường Đại học Sư
phạm Nghệ thuật Trung ương ..........................................................................46
CHƢƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC THÔNG TIN TẠI
THƢ VIỆN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM NGHỆ THUẬT TRUNG ƢƠNG
.......................................................................................................................... 48
2.1. Đặc điểm nguồn lực thông tin tại Thƣ viện trƣờng Đại học Sƣ phạm Nghệ
thuật Trung ƣơng ........................................................................................... 48
2.1.1. Đặc điểm tài liệu theo nội dung ............................................................. 48
2.1.2. Đặc điểm tài liệu theo loại hình ............................................................. 52
2.1.3. Đặc điểm tài liệu theo ngôn ngữ ............................................................ 57
2.2. Xây dựng nguồn lực thông tin................................................................ 59
2.2.1. Bổ sung nguồn tin ..................................................................................59

PHỤ LỤC ........................................................................................................128

3


DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

CNTT

Công nghệ Thông tin

ĐH

Đại học

ĐHSPNTTW

Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương

NCT

Nhu cầu tin

NCKH

Nghiên cứu khoa học

NDT

Người dùng tin

Bảng 2.7: Thống kê tài liệu nộp lưu chiểu từ năm 2006 – 6/2015...................65
Bảng 2.8: Số lượng tài liệu nhận từ các nhà tài trợ ..........................................66
Bảng 2.9: Đánh giá chất lượng NLTT – Mức độ thỏa mãn NCT ....................88
Bảng 2.10: Đánh giá chất lượng NLTT – Mức độ đầy đủ ............................... 89
Bảng 2.11: Đánh giá chất lượng NLTT – Khả năng tìm kiếm tài liệu ............90
Bảng 3.1: Quy định số lượng bản tài liệu bổ sung ...........................................102

5


DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 1.1: Cơ cấu NDT tại Thư viện trường ĐHSPNTTW ......................... 38
Biểu đồ 1.2: Tỉ lệ NCT theo nội dung chuyên ngành ......................................41
Biểu đồ 1.3: Dạng nguồn tin được NDT thường xuyên sử dụng .....................42
Biểu đồ 1.4: NCT theo ngôn ngữ tài liệu ......................................................... 43
Biểu đồ 1.5: NCT theo hình thức dịch vụ thông tin .........................................43
Biểu đồ 2.1: Cơ cấu nội dung kho sách theo bộ môn khoa học ....................... 48
Biểu đồ 2.2: Cơ cấu kho tài liệu nội sinh theo chuyên ngành .......................... 52
Biểu đồ 2.3: Cơ cấu loại hình tài liệu truyền thống .........................................55
Biểu đồ 2.4: Cơ cấu tài liệu phân theo ngôn ngữ .............................................57

6


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Vào những thập niên cuối của thế kỷ XX, những dự đoán về một nền kinh tế
với những bước tiến nhảy vọt chưa từng thấy của khoa học và công nghệ đã dẫn đến
sự xuất hiện một số thuật ngữ mới như "Nền kinh tế tri thức", "Xã hội thông tin".
Bước sang thế kỷ XXI, trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, nền kinh tế tri thức đã

thuật cho ngành giáo dục – đào tạo. Hiện nay, Nhà trường đang từng bước thực hiện
chuyển đổi sang đào tạo theo học chế tín chỉ, phương thức đào tạo lấy người học
làm trung tâm trong quá trình dạy và học, phát huy được tính chủ động, sáng tạo
của người học. Sự thay đổi này đòi hỏi vai trò, tầm nhìn và sứ mệnh của Thư viện
cũng phải thay đổi để đáp ứng những yêu cầu đào tạo mới. Những năm gần đây,
trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương đã đầu tư ngày càng tốt hơn cho
hoạt động thông tin – thư viện, trụ sở mới khang trang với hệ thống tài liệu giáo
trình, sách tham khảo, tài liệu nội sinh về các chuyên ngành âm nhạc, mỹ thuật, văn
hóa đã phần nào đáp ứng được nhu cầu nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cán bộ,
giảng viên, sinh viên nhà trường. Tuy nhiên, công tác phát triển nguồn lực thông tin
tại Thư viện trường chưa theo kịp so với tốc độ gia tăng nhu cầu tin văn hóa nghệ
thuật của người dùng tin. Vẫn còn nhiều bất cập trong việc cập nhật, khai thác, cung
cấp và quản lý nguồn lực thông tin... Trước những đòi hỏi cấp bách về nguồn tài
liệu phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và học tập nhằm phục vụ sứ mệnh giáo dục và
đào tạo trong giai đoạn mới, việc nghiên cứu nhu cầu tin và thực trạng nguồn lực
thông tin tại Thư viện trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương nhằm đưa ra
các giải pháp thích hợp để nâng cao chất lượng nguồn lực thông tin, đáp ứng nhu
cầu tin đa dạng của người dùng tin là vấn đề quan trọng và cấp thiết.
Xuất phát từ những vấn đề nêu trên tác giả luận văn đã chọn đề tài “Phát
triển nguồn lực thông tin tại Thư viện Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật
Trung ương” làm đề tài cho luận văn tốt nghiệp cao học chuyên ngành Khoa học
Thông tin - Thư viện.
2. Tình hình nghiên cứu
Nguồn lực thông tin là một trong bốn thành tố cơ bản cấu thành của cơ quan
thông tin - thư viện, là cơ sở đáp ứng nhu cầu tin của người dùng tin. Trong hoạt
8


động thông tin – thư viện, nguồn lực thông tin là nguyên liệu đầu vào không thể
thiếu được, bởi tất cả mọi hoạt động chỉ có thể đạt được hiệu quả dựa trên nền móng

với các nhà nghiên cứu thư viện cũng như các sinh viên, học viên khi tốt nghiệp. Đã
có rất nhiều bài viết cũng như khóa luận, luận văn nghiên cứu về vấn đề này.
Đề cập tới vai trò của nguồn tin và hoạt động xây dựng, phát triển nguồn tin
trong các cơ sở nghiên cứu và đào tạo, các cơ quan Thông tin - Thư viện có một loạt
các bài viết của PGS.TS. Nguyễn Hữu Hùng trong cuốn sách “Thông tin - từ lý luận
đến thực tiễn” (2005) [10] gồm các bài "Phát triển nguồn lực thông tin trong bối
cảnh công nghệ thông tin mới" (1995), “Tổ chức và quản lý hoạt động thông tin
khoa học công nghệ trước thềm thế kỷ XXI” (2000), “Phát triển thông tin Khoa học
và công nghệ để trở thành nguồn lực” (2005); tác giả đã trình bày những quan
điểm, những vấn đề về chiến lược, chính sách, quản lý nhà nước, chương trình phát
triển thông tin khoa học công nghệ và kinh tế - xã hội, tăng cường ứng dụng công
nghệ thông tin nhằm biến thông tin trở thành nguồn lực phát triển. Bài viết "Vai trò
của nguồn học liệu tại các trường đại học/học viện" (2007) [27] của tác giả Thu
Minh được đăng trên Tạp chí Thông tin và Tư liệu giới thiệu những xu thế phát
triển nguồn học liệu tại trường đại học/học viện, kinh nghiệm tạo lập và sử dụng
chúng trong quá trình đào tạo, nghiên cứu tại một số trường đại học ở nước ngoài
đồng thời trình bày quan điểm, chính sách và các giải pháp nhằm phát triển nguồn
học liệu tại các trường đại học/học viện. Tác giả Nguyễn Huy Chương và Trần
Mạnh Tuấn đã giới thiệu một số hệ thống quản lý giáo trình ở các nước trong xu thế
phát triển các trung tâm học liệu tại các cơ sở đào tạo; nêu lên nhu cầu phát triển
nguồn học liệu tại các cơ sở giáo dục – đào tạo trong nước qua bài viết "Phát triển
nguồn học liệu tại các tổ chức nghiên cứu, đào tạo hiện nay" (2007) [9] đăng trên
Tạp chí Thông tin và Tư liệu.
Đề cập đến quan điểm về các chính sách phát triển nguồn tin, có các bài:
“Phương pháp luận xây dựng chính sách phát triển nguồn tin” (2001) [21], “Một số
vấn đề xung quanh việc thu thập khai thác tài liệu „xám”’ (2001) [20] của TS.
Nguyễn Viết Nghĩa và bài "Phác thảo sơ bộ chính sách về nguồn lực thông tin"
(2000) [5] của TS. Lê Văn Viết đã khẳng định vị trí quan trọng trong chính sách
10


11


thời kỳ công nghiệp hoá và hiện đại hoá” (1998) [26] của tác giả Tạ Bá Hưng; các
bài của PGS.TS.Trần Thị Quý:”Hợp tác, liên kết chia sẻ thông tin - Yếu tố quan
trọng đảm bảo sự phát triển bền vững của các cơ quan thông tin & thư viện đại
học” (2007) [29]; “Số hóa tài liệu – Từ nhận thức đến triển khai đào tạo tại khoa
TTTV, trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn” (2012) [30]. “Tổ chức và bảo
quản tài liệu” của tác giả Nguyễn Tiến Hiển, Kiều Văn Hốt (2005) [18]; “Quản lý
thư viện trường đại học: Những thay đổi tất yếu khách quan” (2005) [11] của tác
giả Nguyễn Thị Lan Thanh. Các bài viết giới thiệu về lí luận và cách thức tổ chức,
quản lý, khai thác nguồn lực thông tin và một vài giải pháp cho các cơ quan Thông
tin - Thư viện Việt Nam.
Một số luận văn thạc sĩ nghiên cứu thực trạng công tác tổ chức, khai thác
nguồn lực thông tin và đưa ra các giải pháp tổ chức, khai thác chúng tại các cơ quan
Thông tin – Thư viện, cụ thể: "Xây dựng và khai thác nguồn lực thông tin tại doanh
nghiệp truyền thông Vĩ An" (2009) [13] của tác giả Nguyễn Thị Quỳnh Lê; “Nghiên
cứu phát triển và khai thác nguồn lực thông tin của Trung tâm Thông tin - Thư viện
trường Đại học Kiến trúc Hà Nội” (2011) [23] của tác giả Phạm Thanh Bình; “Tổ
chức quản lý nguồn lực thông tin tại Thư viện Khoa học Tổng hợp thành phố Hồ
Chí Minh” (2013) [4] của tác giả Lê Minh Châu...
Một số hội thảo, hội nghị khoa học liên quan đến công tác phát triển nguồn
lực thông tin đã được tổ chức. Hội thảo "Xây dựng và phát triển nguồn học liệu
phục vụ đào tạo và nghiên cứu khoa học" do Trung Tâm Thông tin – Thư viện Đại
học Quốc Gia Hà Nội phối hợp với Liên hiệp Thư viện Đại học khu vực phía Bắc tổ
chức vào tháng 8/2007. Nội dung chủ yếu của các bài tham luận tại hội thảo đề cập
đến công tác xây dựng và phát triển nguồn học liệu tại các tổ chức giáo dục – đào
tạo nhằm phục vụ hoạt động đào tạo, nghiên cứu, học tập.
Ngày 25/11/2011 tại Thư viện Quốc gia Việt Nam, Vụ Thư viện đã tổ chức
Hội nghị - Hội thảo: “Xây dựng và chia sẻ nguồn lực thông tin địa phương dạng số


Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương;
-

Đề xuất các giải pháp phát triển nguồn lực thông tin, đáp ứng nhu cầu tin

của các đối tượng người dùng tin tại Thư viện trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật
Trung ương.
4. Giả thuyết nghiên cứu
Công tác phát triển nguồn lực thông tin tại Thư viện trường Đại học Sư phạm
Nghệ thuật Trung ương còn nhiều hạn chế, chưa theo kịp so với tốc độ gia tăng nhu
cầu tin của người dùng tin. Nếu nguồn lực thông tin tại Thư viện được phát triển
phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ của trường và nhu cầu tin của người dùng tin thì Thư
viện có thể góp phần nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu khoa học của Nhà
trường.
5. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
5.1. Đối tƣợng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu chính của Luận văn là công tác phát triển nguồn lực
14


thông tin của Thư viện trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương.
5.2. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng công tác phát triển nguồn lực thông
tin tại Thư viện trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương từ khi Nhà trường
được nâng cấp từ Cao đẳng Sư phạm Nhạc – Họa Trung Ương lên Đại học Sư phạm
Nghệ thuật Trung ương (2006) đến nay (6/2015).
6. Phƣơng pháp nghiên cứu
6.1. Phƣơng pháp luận
Luận văn được triển khai dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện

8. Kết quả nghiên cứu
Kết quả nghiên cứu là công trình khoa học được trình bày trên 105 trang chính
15


văn khổ A4, bao gồm tất cả các nội dung thể hiện mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của
đề tài. Kết quả nghiên cứu của luận văn bao gồm:
-

Khái quát cơ sơ lý luận về nguồn lực thông tin nói chung và nguồn lực

thông tin tại thư viện đại học, nói riêng;
-

Phản ánh, phân tích và đánh giá thực trạng nguồn lực thông tin tại thư

viện trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung Ương.
-

Nghiên cứu và đề xuất các giải pháp phát triển nguồn lực thông tin, đáp

ứng nhu cầu tin của các đối tượng người dùng tin tại thư viện trường Đại học Sư
phạm Nghệ thuật Trung ương.
9. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn
được trình bày trong 3 chương:
Chương 1: Nguồn lực thông tin với việc nâng cao chất lượng đào tạo tại trường
Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương
Chương 2: Thực trạng nguồn lực thông tin tại Thư viện trường Đại học Sư phạm
Nghệ thuật Trung ương

rằng "NLTT là tập hợp của các loại hình tài liệu, bao gồm cả đĩa CD-ROM có liên kết tới
các trang web mà NDT có thể dễ dàng truy cập và xem những nội dung có vẻ như lỗi
thời của kỷ nguyên trước đây qua Google” [38]. Thông qua những khái niệm về NLTT,
dưới những góc độ tiếp cận khác nhau, cả V.Y. Knoppers, Evans G. Edward đều mong
muốn xác định phạm vi, nội dung và sứ mệnh của NLTT.
Ở Việt Nam, hiện nay đang có những quan điểm khác nhau, chưa được thống nhất
về khái niệm NLTT, tuy nhiên các ý kiến, quan điểm chủ yếu vẫn tập trung vào hai xu
17


hướng sau:
Theo nghĩa rộng, NLTT tương đương với tiềm lực của hoạt động thông tin bao
gồm nguồn tin và các yếu tố khác tạo nên nguồn tin như: nguồn nhân lực, cơ sở vật chất,
nguồn kinh phí…
Theo nghĩa hẹp, NLTT được hiểu là tổ hợp các tin nhận được và tích luỹ được
trong quá trình phát triển khoa học và hoạt động thực tiễn của con người (tức NLTT là tổ
hợp của tin khoa học và tin công nghệ); NLTT được thể hiện dưới dạng tài liệu với nhiều
hình thức khác nhau. Pháp lệnh Thư viện quy định “Vốn tài liệu thư viện là những tài
liệu được sưu tầm tập hợp theo nhiều chủ đề, nội dung nhất định, được xử lý theo quy
tắc, quy trình khoa học của nghiệp vụ thư viện để tổ chức phục vụ người đọc đạt được
hiệu quả cao và được bảo quản” [25]. Theo PGS.TS Nguyễn Hữu Hùng, NLTT bao gồm
các dữ liệu thể hiện dưới dạng văn bản, số, hình ảnh hoặc âm thanh được ghi lại trên
phương tiện theo qui ước và không theo qui ước, các sưu tập, những kiến thức của con
người, những kiến thức của tổ chức có thể truy cập và có giá trị cho người sử dụng [10].
Cũng theo PGS.TS Nguyễn Hữu Hùng: NLTT là sản phẩm trí óc, trí tuệ của con người,
là những thông tin được tổ chức, kiểm soát và có giá trị trong hoạt động thực tiễn của con
người. PGS.TS. Trần Thị Quý cho rằng “NLTT chính là các dạng vật chất khác nhau lưu
giữ các thông tin/tri thức của con người được tổ chức, sắp xếp lại, có cấu trúc, có ý nghĩa,
có nội dung mà con người có thể khai thác được chúng theo nhiều cách tiếp cận khác
nhau. NLTT này do một tổ chức, cá nhân nào đó kiểm soát chúng nhằm phục vụ cho lợi

phát triển tiến lên mãi mãi. Theo từ điển Tiếng Việt “phát triển” là sự biến đổi hoặc làm
cho biến đổi theo chiều hướng tăng từ ít đến nhiều, từ thấp đến cao, từ hẹp đến rộng, từ
đơn giản đến phức tạp, mở mang từ nhỏ thành to, từ yếu thành mạnh. Như vậy, “phát
triển” là sự biến đổi của sự vật, hiện tượng từ trạng thái tồn tại cũ sang trạng thái tồn tại
mới, đó là sự biến đổi cả về chất và lượng theo chiều hướng tốt lên.
Theo Từ điển Giải nghĩa Thư viện học và Tin học của Hiệp hội Thư viện Mỹ,
“Phát triển NLTT” chính là phát triển bộ sưu tập của thư viện, bao gồm việc xác định và
phối hợp chính sách tuyển chọn, định lượng nhu cầu của người sử dụng, những nghiên
cứu về việc sử dụng sưu tập, việc đánh giá sưu tập, nhận diện các nhu cầu của sưu tập,
tuyển chọn tài liệu, lập kế hoạch về việc chia sẻ tài nguyên, việc bảo quản sưu tập và loại
bỏ tài liệu ra khỏi sưu tập. Edward Evans trong tác phẩm “Phát triển các bộ sưu tập của
19


trung tâm thông tin và thư viện” cho rằng “Phát triển NLTT/vốn tài liệu của thư viện hay
trung tâm thông tin chính là quá trình nhận biết các điểm mạnh và điểm yếu của vốn tài
liệu trên cơ sở NCT của NDT và các nguồn tin từ cộng đồng để cố gắng sửa chữa những
điểm yếu đang tồn tại, nếu có” [39]. Theo TS. Nguyễn Viết Nghĩa: “phát triển” gắn liền
với quản trị nguồn tin, vì phát triển là tiền đề của quản trị và quản trị là một khâu quan
trọng trong phát triển NLTT [22].
Từ phân tích trên, thuật ngữ “Phát triển NLTT” được hiểu là hoạt động làm cho
nguồn tài liệu, thông tin của thư viện lớn mạnh theo xu hướng tốt lên, phong phú cả về
lượng và chất, giúp NDT có thể tra cứu, khai thác, thỏa mãn tốt hơn NCT của mình. Mục
tiêu cuối cùng của phát triển NLTT là trang bị cho thư viện một NLTT có thể đáp ứng
được những “nhu cầu thích hợp” của NDT trong giới hạn ngân sách và nguồn nhân lực
của thư viện.
1.1.2. Đặc trƣng của nguồn lực thông tin
Trong bối cảnh áp dụng công nghệ thông tin (CNTT) vào lĩnh vực TT – TV,
khái niệm NLTT được mở rộng, ngoài vốn tài liệu thư viện được hiểu là tài liệu truyền
thống (tài liệu dạng giấy) như sách, báo... thì NLTT còn bao gồm các loại tài liệu lưu trữ