A. PHẦN MỞ ĐẦU.
Môi trường là không gian sinh sống của con người và sinh vật, là nơi chứa
đựng các nguồn tài nguyên cần thiết cho đời sống và sản xuất.Nhưng môi trường hiện
nay như chúng ta đã biết nó đã và đang bị suy thoái, ô nhiễm một cách trầm trọng do
nhiều nguyên nhân khác nhau như núi lửa, bão cát... và do sự phát triển kinh tế -xã hội
để đáp ứng cho nhu cầu đời sống vật chất và tinh thần của con người, con người chưa
thật sự có ý thức cao về bảo vệ môi trường như khai thác tài nguyên cạn kiệt, xả rác
bừa bãi...từ đó nó đã đem lại cho con người những thảm hoạ khôn lường như gây hiệu
ứng nhà kính, biến đổi khí hậu toàn cầu, trái đất nóng lên làm cho băng ở hai cực tan
ra, gây ra thiên tai và những căn bệnh hiểm nghèo, cướp đi biết bao sinh mạng của
người dân vô tội trên trái đất này.
Thực trạng môi trường đang ngày càng trở thành vấn đề gay gắt của toàn nhân loại,
khi con người đang ngày phải đối mặt với sự cạn kiệt của tài nguyên và ô nhiễm môi
trường trên khắp địa cầu cùng song hành với sự phát triển kinh tế.
Sản xuất vẫn không ngừng phát triển tăng trưởng nhanh trong khi phải chú ý đến
việc giữ gìn hành tinh này để bàn giao nó cho thế hệ sau, bảo đảm một lợi ích cần thiết
và sự phát triển lâu dài của mọi thế hệ. Đó cũng chính là thông điệp chung cho tất cả
mọi người trên thế giới.
Nhằm định hướng cho việc triển khai thực hiện nhiệm vụ. Bộ Giaó Dục & Đào
Tạo xây dựng và đưa vào giảng dạy tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong các
môn học, trong đó có môn Địa lí ở các cấp học.
Thực tế trong những năm giảng dạy tại trường THPH Thống Nhất B, bản thân
tôi luôn đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực. Tích cực hoá hoạt
động học tập của học sinh, hình thành các phương pháp dạy học tích cực, tự giác
học tập, chủ động khai thác kiến thức, chiếm lĩnh tri thức bài học. Bản thân tôi
luôn lồng ghép tích hợp các kiến thức cơ bản bài học với việc giáo dục môi trường
trong môn Địa lí.
1


Tôi luôn trăn trở với suy nghĩ làm thế nào cho môi trường sống của chúng ta được

a.Khái niệm:
• Bảo vệ môi trường (theo nghĩa chung) đó là bảo vệ môi trường tự nhiên và
môi trường nhân tạo của con người.
• Bảo vệ môi trường (theo nghĩa cụ thể) đó là việc sử dụng hợp lí tài nguyên
thiên nhiên và chống ô nhiễm môi trường.

3


b. Tình hình môi trường nước ta và thế giới:
• Hiện nay, các thành phần của môi trường ngày càng xấu đi. Nó đe dọa trực
tiếp đến sự sống của con người trong hiện tại và ảnh hưởng đến tương lai.
• Nguồn tài nguyên khoáng sản ngày càng cạn kiệt:
- Dầu mỏ: Năm 1990 trữ lượng toàn cầu là 137249 tỉ tấn, nay đã khai thác hơn
60% trữ lượng.
Ở Việt Nam, nguồn khoáng sản phong phú có 5000 mỏ quặng. Tuy nhiên, khai
thác khoáng sản bừa bãi, chưa hợp lí, còn để sót lại trong lòng đất rất nhiều như mỏ
thiếc mất 21 – 27%.
- Nguồn tài nguyên đất bị giảm chất lượng: trên thế giới có khoảng 1,43 tỉ ha
đất trồng lương thực và thực phẩm. Bình quân đầu người thấp chưa được 0,3 ha đất
trồng.
Ở Việt Nam, diện tích đất nông nghiệp ngày càng giảm, bình quân đầu người 0,1
ha.Chất lượng đất bị giảm, bị xói mòn, bạc mầu, rửa trôi.
- Nguồn nước bị ô nhiễm trầm trọng do việc sử dụng nước không hợp lí, không
có các biện pháp bảo vệ và do các chất thải của công nghiệp, nông nghiệp( thuốc trừ
sâu, thuốc diệt cỏ, phân hóa học...), nước thải sinh hoạt, sự cố tàu chở dầu... Nguồn
nước bị cạn kiệt cả về số lượng và chất lượng.
Hiện nay, trên thế giới có khoảng 50 quốc gia thiếu nước dùng.
Ở Việt Nam, hiện nay một số nguồn nước bị ô nhiễm.
Ví dụ: ở khu công nghiệp hóa chất Việt Trì, nước sông Hồng bị nhiễm bẩn nặng do

- Có nhận thức đúng đắn về mối quan hệ khăng khít và tác động qua lại giữa các
thành phần tự nhiên cũng như tự nhiên với xã hội.
- Có những hiểu biết tương đối đầy đủ về tự nhiên và môi trường sống của nước
mình.
- Hiểu và nắm vững những chủ trương và luật lệ cơ bản của nhà nước về vấn đề
bảo vệ môi trường.
• Về thái độ, hành vi: từng bước xây dựng cho học sinh tình cảm yêu mến thiên
nhiên, có ý thức giữ gìn, bảo vệ những danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử,
5


văn hóa của dân tộc. Phải làm cho việc bảo vệ môi trường trở thành phong
cách sống của các em và phải có thái độ chống các hoạt động phá hoại môi
trường.
• Về kĩ năng và biện pháp: trang bị cho học sinh những kiến thức và khái niệm
về môi trường, các thành phần của môi trường tự nhiên.
- Những kiến thức về sử dụng tài nguyên thiên nhiên một cách hợp lí, tránh
khai thác, sử dụng bừa bãi làm cạn kiệt nguồn tài nguyên.
- Những biện pháp bảo vệ, phục hồi và làm giàu thêm môi trường tự nhiên, hạn
chế tác động phá hoại sự cân bằng sinh thái trong môi trường, chống những hành
động làm ô nhiễm môi trường.
b.Nhiệm vụ của việc giáo dục bảo vệ môi trường trong nhà trường trung học
phổ thông:
• Mỗi giáo viên cần phải trang bị cho mình đầy đủ các kiến thức, kĩ năng và
chuẩn bị tốt các phương pháp giảng dạy kết hợp nội dung giáo dục bảo vệ
môi trường. Đồng thời giáo viên phải luôn là tấm gương về hoạt động môi
trường để học sinh noi theo, biết tổ chức, lãnh đạo học sinh thực hiện tốt
nhiệm vụ bảo vệ môi trường.
• Nhiệm vụ chính của giáo dục bảo vệ môi trường trong nhà trường trung học
phổ thông là: giáo dục cho học sinh có ý thức, thái độ, hành vi đúng đắn đối

+ Xây dựng các hoạt động giáo dục môi trường cụ thể để thực hiện ở các cấp
Tiểu học đến Trung học.
III. Thực tiễn vấn đề giáo dục môi trường và tích hợp giáo dục môi trường
trong dạy học Địa lí ở bậc THPT:
Một thực tế hiện nay, trong qúa trình dạy học Địa lí ở trường THPT vấn đề phát
triển kiến thức, kĩ năng và hình thành thái độ của các em trong vấn đề giáo dục môi
trường và tích hợp vấn đề giáo dục môi trường trong các bài học Địa lí chưa đạt hiệu
quả cao. Từ những kiến thức trọng tâm bài học liên quan đến vấn đề môi trường các
em hầu hết hiểu kiến thức bài học, phần liên hệ các kiến thức có liên quan tới vấn đề
môi trường để tích hợp vào các môn học khác các em chưa phát huy tối đa vận dụng

7


các kiến thức đó. Các em chỉ mới hiểu và nắm được kiến thức sách giáo khoa còn
phần mở rộng thì hạn chế nhiều. Điều đó rất khó khăn cho giáo viên dạy Địa lí nói
riêng và các bộ môn có liên quan đến môi trường nói chung. Vì vậy quá trình lĩnh
hội kiến thức của các em còn hạn chế nhiều trong khi yêu cầu của các môn học ngày
càng cao.
Qua quá trình giảng dạy tại trường THPT Thống Nhất B, tôi tiến hành khảo sát
năm học 2008 - 2009 kết quả đánh giá học sinh khối 10 trong môn học Địa lí với vấn
đề tích hợp giáo dục môi trường trong bài
" Địa lí ngành trồng trọt" Bài 28- Địa Lí 10.
Vị trí tích hợp: Tài nguyên rừng.
Hiện nay tài nguyên rừng đã bị cạn kiệt nhiều nơi. (10 phút)
Giúp học sinh hiểu được vấn đề tài nguyên rừng hiện nay bị cạn kiệt, bị tàn phá
nặng nề mà nguyên nhân chính là sự tác động của con người. Việc chặt phá rừng
quá mức dẫn tới tài nguyên rừng bị suy giảm, từ đó làm cho đất đai ngày càng xấu đi
và hậu quả tất yếu là vấn đề cuộc sống chậm cải thiện đặc biệt ở các vùng núi.
* Chuẩn bị:- GV phô tô tờ rời số 1


Chăn nuôi động
vật giảm

Tăng cường rửa
trôi

Xói mòn đất

Thiếu thức ăn gia
súc

Giảm độ phì
nhiêu

Năng suất thấp và
không ổn định

Cần phải khai thác rừng
hợp lí và có kế hoạch

* Chuẩn xác kiến thức tờ rời số 1

Tờ rời số 1

9


Năng suất gỗ
giảm sút


Qua quá trình khảo sát nội dung tích hợp đạt kết quả sau:

10


Tổng
số

SL

%

SL

%

Trung bình
SL
%

10B2

40

06

15

12


10A4

41

08

19,5

15

36,6

14

34,1

4

9,8

Lớp

Giỏi

Khá

Yếu
SL


• Tổ chức cho các em chơi trò chơi bảo vệ môi trường như: thi những bài hát,
bài thơ nói về bảo vệ môi trường, hái hoa dân chủ trả lời các câu hỏi về môi
trường…
• Nói chuyện ngoại khóa về môi trường nhân ngày môi trường thế giới ngày 5
tháng 6 hàng năm.
• Tổ chức cho các em tham gia lao động: vệ sinh trường, lớp, chăm sóc, tưới
cây ở bồn hoa. Qua đó giáo dục cho các em có ý thức, hành vi xây dựng môi
trường xanh – sạch – đẹp và có trách nhiệm bảo vệ môi trường.
• Qua các buổi lao động này giúp các em có ý thức không vứt rác bừa bãi ra
đường,ra lớp học, sân trường, biết bảo vệ môi trường.
2. Hình thức giáo dục bảo vệ môi trường ở trên lớp:
• Đây là hình thức chủ yếu trong quá trình giảng dạy và học tập.
• Trong quá trình dạy học, giáo viên chú ý hướng dẫn học sinh phân tích, giải
thích các mối quan hệ địa lí, nhất là các mối quan hệ nhân quả.Cho nên, giáo
viên phải vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học giáo dục môi trường
trong dạy học địa lí.
• Hiện nay có nhiều phương pháp dạy học giáo dục môi trường, trong môn Địa
lí sử dụng một số phương pháp sau:
Nghiên cứu.
Đây là phương pháp hướng các em làm quen với quá trình tìm tòi, sáng tạo dưới
các dạng bài tập. Có nhiều dạng bài tập khác nhau đối với học sinh : Bài tập giải
quyết nhanh tại lớp, bài tập đòi hỏi có thời gian dài.
Làm việc nhóm.

12


Đây là phương pháp dạy học có nhiều khả năng tốt trong quá trình giáo dục môi
trường vì nó đề cao sự hợp tác trên cơ sở hoạt động tích cực của mỗi các nhân.
Đóng vai.


- Học sinh trả lời: trồng cây phủ xanh đất trống, đồi núi trọc, làm ruộng bậc thang.
- Giáo viên khẳng định là đúng. Vậy theo các em bảo vệ rừng có lợi ích gì?
- Học sinh trả lời: bảo vệ rừng là bảo vệ môi trường sống của sinh vật. Rừng cung
cấp khí O2, hút khí CO2, điều hòa khí hậu, chống xói mòn đất.
- Giáo viên nhận xét là đúng và giảng : tán rừng có khả năng làm giảm sức công
phá của nước mưa đối với lớp đất mặt. Rừng còn làm tăng khả năng thấm và giữ
nước của đất, hạn chế dòng chảy trên mặt, giảm đáng kể lượng đất bị xói mòn. Rừng
làm sạch không khí, rừng được xem như nhà máy lọc bụi khổng lồ. Trung bình 1
năm, 1 ha rừng thông có khả năng hút 36,4 tấn bụi từ không khí.
- Giáo viên đặt câu hỏi: Vậy ở lưu vực của sông, rừng phòng hộ thường được trồng
ở đâu? Vì sao trồng ở đó?
- Học sinh trả lời: ở lưu vực của sông, rừng phòng hộ thường được trồng ở thượng
nguồn để hạn chế xói mòn đất, lũ quét, lở đất,…
Bài 22: Dân số và sự gia tăng dân số.
Phần : Ảnh hưởng của tình hình tăng dân số đối với sự phát triển kinh tế- xã hội và
môi trường.
Sức ép dân số đối với môi trường:

14


Dân số tăng nhanh trong khi nền kinh tế còn chậm phát triển thì khả năng dẫn đến
đói nghèo là tất yếu. Để thoát khỏi cảnh đói nghèo, người dân đã khai thác một cách
quá mức nguồn tài nguyên hiện có của mình. Dân số tạo ra một sức ép lớn với tài
nguyên, môi trường.
- Giáo viên cho học sinh quan sát tranh : Rừng bị chặt phá làm nương rẫy.

- Giáo viên:Thế giới đã từng có diện tích rừng khoảng 60 triệu km2, hiện nay chỉ
còn khoảng 29 triệu km2. Ở Việt Nam năm 1943 diện tích rừng có khoảng 14,3 triệu

Bài 24: Phân bố dân cư. Các loại hình quần cư và đô thị hóa.
Phần :Ảnh hưởng của đô thị hóa đến phát triển kinh tế- xã hội và môi trường (ảnh
hưởng tiêu cực)
- Giáo viên cho học sinh quan sát tranh : Khói bụi tạo thành lớp sương mù bao
phủ bầu trời và nạn kẹt xe ở các thành phố trong các giờ cao điểm để thảo luận: Việc
tập trung quá đông dân cư vào các đô thị sẽ làm nảy sinh những vấn đề gì về môi
trường? Lượng xe quá nhiều sẽ ảnh hưởng như thế nào đến giao thông ?(3 phút )

16


- Đại diện nhóm trình bày kết quả, các nhóm khác bổ sung, giáo viên chuẩn xác
kiến thức: Làm tăng khả năng ô nhiễm môi trường nước, không khí, gây ùn tắc giao
thông, thất nghiệp, thiếu nhà ở…
- Giáo viên đặt câu hỏi: các nước phát triển đã có biện pháp gì để giải quyết các
vấn đề đó?
- Học sinh trả lời: quy hoạch lại đô thị theo hướng phi tập trung: Xây dựng thành
phố vệ tinh, chuyển dịch hoạt động công nghiệp, dịch vụ đến các vùng mới, đô thị
hóa nông thôn.
- Giáo viên nhận xét là đúng.
- Giáo viên hỏi tiếp: Còn các nước đang phát triển thì sao?
- Học sinh trả lời: Đô thị hóa gắn liền với phát triển kinh tế và sự phân bố dân cư
hợp lí.
- Giáo viên: Đó chính là đô thị hóa có kế hoạch.
Bài 42: Môi trường và sự phát triển bền vững.
Phần: II.Vấn đề môi trường và phát triển ở các nước phát triển.
- Giáo viên cho học sinh quan sát tranh khí thải ở khu công nghiệp rồi hỏi:

(Một góc công nghiệp Hoa Kì)
Nguyên nhân nào làm ô nhiễm không khí?

Trên đây là một số bài tiêu biểu mà tôi đã lồng ghép kiến thức bảo vệ môi trường
vào trong tiết dạy được khá nhiều.
V. Những kết quả bước đầu.
Kết quả khảo sát học kì I năm học 2010-2011, trong bài " Phân bố dân cư.Các
loại hình quần cư và đô thị hóa" Bài 24- Địa Lí 10. Kết quả đạt được:

Lớp

Tổng

Giỏi

Khá

Trung bình
SL
%

số

SL

%

SL

%

10A1


42,9

15

35,7

Yếu
SL

%

15,8

02

5,2

8

19

02

4,8

08

19

01

kinh nghiệm :“Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy địa lí lớp 10” ở
trường THPT Thống Nhất B.
II.Kiến nghị :
Giáo dục bảo vệ môi trường là một hoạt động giáo dục liên bộ môn. Bởi vậy tôi
rất mong ngành Giáo dục cung cấp nhiều tài liệu về môi trường để đưa vào dạy học
tích hợp Giáo dục bảo vệ môi trường trong nhà trường có hiệu quả hơn.
Do mức độ yêu cầu và thời gian có hạn nên có nhiều vấn đề mà chuyên đề này
chưa đi sâu, đề cập đến nên không thể tránh khỏi thiếu sót. Mong nhận được sự góp
ý của quí thầy, cô đồng nghiệp và của các cấp quản lí giáo dục.

20


Đây là một hướng nghiên cứu cần được phát triển. Kính mong quí thầy, cô đồng
nghiệp tiếp tục nghiên cứu đề tài này.

21


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.Sách giáo khoa địa lí 10. Nhà xuất bản giáo dục, 2008.
2.Sách giáo viên địa lí 10. Nhà xuất bản giáo dục, 2006
3. Tài liệu: lý luận dạy học Địa lí.
Tác giả: Nguyễn Dược, Nguyễn Trọng Phúc.
4.Tạp chí: Thế giới trong ta.
5.Tài liệu: Vấn đề giáo dục bảo vệ môi trường qua môn Địa lí
trong nhà trường phổ thông.
Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hằng – Nghiên cứu giáo dục số 9- 1991.
6.Thiên nhiên Việt Nam- Lê Bá Thảo- NXB KHKT Hà Nội 1990.