SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI
TRƯỜNG THPT XUÂN THỌ


Mã số:…………………
(Do HĐKH Sở GD - ĐT ghi)

……………………………………..

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
“VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
NÊU VẤN ĐỀ TRONG DẠNG BÀI
DIỄN BIẾN LỊCH SỬ”

Người thực hiện: Trần Minh Vương
Tổ chuyên môn: Sử - Địa - GDCD
Lĩnh vực nghiên cứu:
- Quản lí giáo dục:
- Phương pháp dạy học bộ môn:
- Phương pháp giáo dục:
- Lĩnh vực khác:...............................

Có đính kèm:

Mô hình

Phần mềm

Phim ảnh

Năm học: 2011 - 2012



Trường THPT Xuân Thọ

Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạng bài diễn biến…

MỤC LỤC
Mục lục........................................................................................................................Trang 2
Lời giới thiệu........................................................................................................................... 3
MỞ ĐẦU................................................................................................................................. 4
1. Lý do chọn đề tài.............................................................................................................4
2. Những thuận lợi và khó khăn khi thực hiệnđề tài........................................................4
2.1 Thuận lợi.....................................................................................................................4
2.2 Khó khăn..................................................................................................................... 5
3. Mục tiêu...........................................................................................................................5
4. Nhiệm vụ.......................................................................................................................... 5
5. Phạm vi nghiên cứu.........................................................................................................5
NỘI DUNG............................................................................................................................. 6
1. Cơ sở lý luận....................................................................................................................6
2. Cơ sở thực tiễn................................................................................................................. 6
3. Thực trạng dạy – học bộ môn lịch sử tạo trường THPT Xuân Thọ............................6
3.1 Ưu điểm....................................................................................................................... 6
3.2 Hạn chế........................................................................................................................ 7
4. Giải pháp thực hiện việc vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạng bài
diễn biến lịch sử...................................................................................................................... 7
4.1 Xác định tình huống có vấn đề trong diễn biến lịch sử............................................7
4.1.1 Tình huống mâu thuẫn.........................................................................................8
4.1.2 Tình huống giả định – tình huống nhập vai........................................................9
4.2 Những yêu cầu cần thiết khi vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề...........10
4.3 Quy trình dạy học nêu vấn đề..................................................................................11

Tuy nhiên hiện nay việc dạy-học bộ môn lịch sử đang gặp nhiều vấn đề nan giải. Vậy làm thế
nào để tiết học lịch sử trở nên thú vị? Học sinh hứng thú tìm hiểu, khám phá, giáo viên hăng
say, nhiệt tình truyền đạt kiến thức? Sau thời gian giảng dạy, mặc dù mới được một thời gian
ngắn nhưng suốt thời gian giảng dạy, tiếp xúc với nhiều học sinh khác nhau và được sự chỉ bảo
giúp đỡ của các thầy cô đồng nghiệp đi trước, tôi cũng đúc kết cho mình một vài kinh nghiệm
trong giảng dạy bộ môn lịch sử trong trường phổ thông theo hướng tích cực hơn. Trên cơ sở
nghiên cứu các tài liệu có liên quan và qua kinh nghiệm thực tế bản thân tôi mạnh dạn một đề
xuất một yếu tố có thể tạo được hứng thú học tập lịch sử cho học sinh THPT đó là “Vận dụng
phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạng bài diễn biến lịch sử”.
Trong quá trình thực hiện đề tài sáng kiến kinh nghiệm của mình, tôi không tránh khỏi
những thiếu sót, mong được sự đóng góp từ quý thầy cô đồng nghiệp và tập thể sư phạm nhà
trường.
Tôi chân thành cám ơn!

Trang 4

Người thực hiện: Trần Minh Vương


Trường THPT Xuân Thọ

Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạng bài diễn biến…

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Để nâng cao chất lượng dạy học phù hợp với mục tiêu mới của giáo dục hiện nay,một
yêu cầu được đặt ra cho đội ngũ giáo viên là phải đổi mới phương pháp dạy học, chuyển đổi từ
phương thức lấy giáo viên làm trung tâm sang hướng lấy học sinh làm trung tâm.
Bộ môn lịch sử ở trường THPT cũng phải đáp ứng yêu cầu đó. Đổi mới phương pháp dạy
học trong bộ môn lịch sử thực chất là giải quyết vấn đề: làm thế nào để phát huy tính tích cực,

Trang 5

Người thực hiện: Trần Minh Vương


Trường THPT Xuân Thọ

Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạng bài diễn biến…

Đa số học sinh tích cực trong học tập, chịu khó tìm hiểu, khám phá lịch sử nên cũng rất
hứng thú để tự mình giải đáp được những thắc mắc về một vấn đề lịch sử nào đó.
Hiện nay, phương tiện thong tin rất gần, nhất là Internet, học sinh sẽ dễ dàng tiếp cận với
những kiến thức lịch sử thời quá khứ cũng như quá trình gắn kết giữa quá khứ - hiện tại –
tương lai của bộ môn lịch sử.
2.2 Khó khăn
Do xu hướng phát triển của xã hội hiện nay, đa phần học sinh, kể cả có những bậc phụ
huynh luôn xem môn lịch sử là một môn phụ nên ít quan tâm đến.
Về khách quan mà nói, tình hình học sinh chưa có sự đồng bộ, tỷ lệ học sinh yếu kém
còn tương đối nhiều, khả năng tư duy, sang tạo của học sinh còn rất hạn chế.
3. Mục tiêu
Bằng việc áp dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề vào trong quá trình dạy – học bộ
môn lịch sử, giáo viên dẫn dắt học sinh học tập một cách tích cực, chủ động, áang tạo, nắm
vững những kiến thức cơ bản, từ đó xoá dần cái tâm lý chán nản khi học lịch sử, học sinh
không còn cảm thấy lịch sử là một môn học quá khô khan, “khó nuốt”, không còn mơ hồ về
kiến thức lịch sử. Đó là cơ sở giúp người học có sự tò mò, hứng thú để tìm hiểu học tập lịch
sử.
Giúp giáo viên nhận thấy được tầm quan trọng của việc vận dụng hợp lý, linh hoạt các
phương pháp dạy học vào trong bài lịch sử nói chung và phương pháp “dạy học nêu vấn đề”
nói riêng.
4. Nhiệm vụ

xuất sáng kiến “vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạng bài diễn biến lịch sử”
(thực nghiệm trong các bài học lịch sử thuộc chương trình lịch sử lớp 10 – cơ bản).
2. Cơ sở thực tiễn
Lịch sử là những sự kiện, hiện tượng đã lùi xa trong quá khứ, để dạy dạng bài diễn biến
lịch sử thường dùng phương pháp diễn giải, tường thuật diễn biến lịch sử và đặt những kết luận
có sẵn. Phương pháp dạy học này đã làm cho học sinh tiếp nhận tri thức dưới dạng một truyện
kể lịch sử nên chỉ nhận thức được những hiện tượng bên ngoài một cách phiếm diện, hời hợt,
chủ quan. Với học sinh, lịch sử kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc là sự lập lại đơn
thuần của các đơn vị kiến thức: địch mạnh – ta yếu, ta thắng – địch thua mà không thấy được
tính chất ác liệt của từng cuộc kháng chiến bởi quân thù không giống nhau trong từng giai
đoạn lịch sử, lúc nào chúng cũng hung bạo, đông đảo, mạnh hơn ta gấp nhiều lần và đều có dã
tâm xâm chiếm nước ta. Với phương pháp dạy học một chiều: thầy nói – trò nghe, thầy đọc –
trò chép, giáo viên đã dẫn học sinh đến cách học tương ứng: học thuộc long nội dung ghi trong
sách giáo khoa hoặc vở là đủ, các em chỉ cần có trí nhớ tốt để ghi nhớ các sự kiện đã học
không cần nắm bắt bản chất và quy luật lịch sử.
Để khắc phục tình trạng xem nhẹ lịch sử, nắm bắt bản chất sự kiện, hiểu các quy luật lịch
sử tạo ra những cảm xúc, thái độ học tập lịch sử đúng đắn và sử dụng các kiến thức lý luận đã
học để tự mình phân tích các hiện tượng xã hội của quá khứ và hiện tại, tôi đã vận dụng kiểu
dạy học nêu vấn đề vào giảng dạy dạng bài diễn biến lịch sử để đặt các em vào trong một hoàn
cảnh lịch sử cụ thể, vào vị trí của một nhân vật lịch sử cụ thể, một tình huống lịch sử cụ thể để
các em vận dụng khả năng tư duy của mình giải quyết những tình huống có vấn đề, góp phần
tạo dựng lại đúng bản chất bức tranh lịch sử thế giới và dân tộc.
3. Thực trạng dạy – học lịch sử ở trường THPT Xuân Thọ
3.1 Ưu điểm
a. Về phía giáo viên
Trang 7

Người thực hiện: Trần Minh Vương



giáo viên như đọc lại bài trong sách giáo khoa, khả năng tư duy của các em còn rất hạn chế.
- Đa số học sinh luôn áp đặt cho mình một suy nghĩ rằng sử là một môn học quá dài
dòng, khô khan và khó nhớ, khó thuộc nên không mấy hứng thú tìm hiểu.
4. Giải pháp thực hiện việc vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạng bài
diễn biến lịch sử.
4.1 Xác định những tình huống có vấn đề trong diễn biến lịch sử
Phương pháp dạy học lịch sử tốt cần phải chú ý phát huy tính độc lập, sang tạo của học
sinh (kiên quyết chống việc học nhồi nhét, học vẹt, học tủ) để các em có thể ứng phó với mọi
tình huống và tự giải quyết các vấn đề được đặt ra. Người giáo viên không chỉ có nhiệm vụ
truyền thụ những kết luận có sẵn mà nêu ra quá trình học tập có vấn đề theo mô hình sau:

Trang 8

Người thực hiện: Trần Minh Vương


Trường THPT Xuân Thọ

Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạng bài diễn biến…

THÔNG TIN NHỮNG KIẾN THỨC ĐÃ BIẾT

VẤN ĐỀ CHƯA BIẾT

TÌM CÁC ĐIỀU KIỆN ĐỂ GIẢI QUYẾT

TIẾN HÀNH GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

Tình huống có vấn đề chính là sự mâu thuẫn giữa những tri thức đã biết với những tri
thức chưa biết, mâu thuẫn này chỉ có thể giải quyết được nhờ vào những sang tạo tư duy logic

Người thực hiện: Trần Minh Vương


Trường THPT Xuân Thọ

Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạng bài diễn biến…

- Vấn đề được đặt ra là: Vì sao vào thế kỷ XIII, đế quốc Mông – Nguyên, một đế quốc
mạnh nhất thế giới thống trị nhiều nước châu Âu, châu Á nhưng ba lần sang xâm lược Đại Việt
đều bị thất bại?
- Giải quyết vấn đề: Cho học sinh tìm những mặt mạnh, mặt yếu của quân Mông Cổ, tìm
cách hạn chế những mặt mạnh của địch và tìm cách tấn công vào những điểm yếu của giặc như
đánh lâu dài, thực hiện “vườn không nhà trống” làm cho địch thiếu lương thực phải rút quân…
Ví dụ 2: Bài 23: Phong trào Tây Sơn. Trong mục II – Những cuộc kháng chiến cuối thế
kỷ XVIII.
- Vấn đề được đặt ra là: nhà Thanh bên Trung Quốc là một triều đại phong kiến cực thịnh
đem 29 vạn quân sang xâm lược Đại Việt là nước nhỏ nhưng lại bị thất bại.
- Hướng giải quyết vấn đề: Quang Trung đã chọn đúng thời cơ thuận lợi, đánh bất ngờ,
đồng loạt nhanh chóng nên chỉ trong vòng 5 ngày, dù lực lượng rất mạnh 29 vạn quân Thanh
đã trở tay không kịp, thất bại một cách nhanh chóng.
Cách giải quyết mâu thuẫn trong tình huống này là sự thay đổi tương quan thế và lực của
đôi bên. Người chỉ huy đã huy động sức lực toàn dân làm thay đổi tương quan về lực, biết
đánh giá đúng quân giặc để đề ra kế hoạch đúng đắn thích hợp, kẻ thù ở mỗi giai đoạn lịch sử
khác nhau nên đường lối chỉ huy cũng khác nhau không rập khuôn máy móc thể hiện tài năng
quân sự của từng người: + Lý Thường Kiệt với cách chủ động tiến công để tự vệ.
+Trần Hưng Đạo với cách đánh lâu dài, “vườn không nhà trống”.
+Quang Trung đánh bí mật, thần tốc , bất ngờ.
4.1.2 Tình huống giả định – tình huống nhập vai
Tình huống có vấn đề trong lịch sử còn xuất hiện khi giáo viên đặt học sinh vào vị trí
người trực tiếp tham gia trận đánh, giữ vai trò người chỉ huy. Được đặt vào vị trí của người chỉ

+ Trường hợp 1: Tập trung lực lượng đánh quân cố thủ trong thành trước thì địch sẽ cố
thủ, địch cố thủ ta không chiếm được thành cuộc chiến kéo dài, quân lính mệt mỏi tinh thần
chán nản lúc đó viện binh giặc lại kéo đến nơi bao vây tấn công ta quân trong thành mở cổng
đánh ra quân ta rơi vào tình thế khó khăn sẽ thất bại.
+ Trường hợp 2: Bao vây thành, tập trung lực lượng đánh viện binh. Viện binh từ xa đến
không người làm nội ứng, không quen địa hình, quân lính mệt mỏi lại bị ta phục kích sẽ thất
bại nhanh chóng. Viện binh bị đánh tan, quân trong thành không đánh nhưng mất tinh thần tất
sẽ đầu hàng. Như vậy đánh một trận mà thắng hai trận.
4.2 Những yêu cầu cần thiết khi vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề
Xác định kiến thức cơ bản của từng chương, từng bài học để thầy và trò tập trung thì giờ
và trí tuệ vào đó nhằm giải quyết được mâu thuẫn hiện nay của chương trình là: Nội dung tài
liệu học tập không tương ứng với thời gian học tập của học sinh. Khi xây dựng chương trình tri
thức đã được lựa chọn cho phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi của học sinh ở mức độ chung
nhất, nên trong quá trình giảng dạy, giáo viên trên cơ sở hiểu rõ trình độ nhận thức của các em
biết rõ các em đã có cái gì, cần có cáigì để lựa chọn những kiến thức cơ bản phù hợp vớinhững
đối tượng cụ thể, trong những tình huống sư phạm cụ thể.
Xác định và nắm vững những vấn đề sẽ giao cho học sinh giải quyết. Những vấn đề
tương ứng với những tri thức khoa học nào cần được truyền đạt? Vấn đề khi đưa ra phải có
một phần kiến thức học sinh đã biết và một phần chưa biết phải thông qua họat động tư duy
của học sinh vấn đề mới được giải quyết chứ không phải tìm thấy câu trả lời từ trong sách giáo
khoa hay sách tham khảo. Khi nêu một sự kiện lịch sử làm nảy sinh vấn đề cần giải quyết cần
nêu rõ hoàn cảnh, thời gian, không gian ra đời, phát triển của sự kiện.
Xây dựng câu hỏi nêu tình huống có vấn đề: đây là phương tiện quan trọng để giáo viên
định hướng hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình tổ chức tình huống dạy học.Vấn
đề có sẵn trong các đơn vị bài học nhưng để chuyển từ vấn đề trở thành tình huống có vấn đề
phải có câu hỏi có vấn đề, nhờ vào câu hỏi mà giáo viên sẽ đưa học sinh vào các tình huống có
vấn đề cần được giải quyết đã nêu ở mục 1. Hệ thống câu hỏi bao gồm các câu hỏi cơ bản và
3đến 5 câu hỏi dẫn dắt, trong trường hợp này giáo viên đặt câu hỏi để học sinh huy động
những kiến thức cần thiết đã thu nhận được trong quá trình học tập, trong hoạt động thực tiễn
(quan sát, nhận xét...) để so sánh, để đối chiếu các sự kiện lịch sử bằng suy đoán lôgich và tự

giáo viên phải tiến hành đồng thời biện pháp kiểm tra phần bài soạn cuả học sinh trong từng
tiết học một cách có hiệu quả.
Dạy học nêu vấn đề là con đường tích cực hóa hoạt động học tập chủ động sáng tạo của
người học nhưng nó không phải là một phương pháp dạy học cụ thể mà là nguyên tắc chỉ đạo
việc tiến hành của nhiều phương pháp dạy học liên kết với nhau, trong đó giáo viên tạo ra tình
huống có vấn đề , nêu vấn đề và tổ chức, thúc đẩy hoạt động tìm tòi sáng tạo của học sinh
nhằm giải quyết vấn đề.
4.3 Quy trình của dạy học nêu vấn đề
Xác định kiến thức trọng tâm của bài học. Trên cơ sở mục đích yêu cầu của từng bài học
giáo viên sẽ xác định những kiến nào là trọng tâm mà thầy và trò cùng giải quyết trên lớp.
Những yêu cầu nào học sinh sẽ tự giải quyết ở nhà, đọc ở sách giáo khoa.
Xác định các tình huống có vấn đề.
Xây dựng hệ thống câu hỏi tình huống có vấn đề. Hệ thống câu hỏi bao gồm câu hỏi tái
hiện, so sánh, phân tích, khái quát hóa, tìm tòi phát hiện....để dẫn dắt học sinh giải quyết vấn
đề do giáo viên đặt ra
Học sinh nêu ra những dự đoán giải quyết tình huống có vấn đê. Giáo viên ghi lên bảng
và cho học sinh chứng minh hay bác bỏ các dự đoán đưa ra.
Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh sẽ đối chiếu dự đoán với kết quả cuối cùng để
kết luận kiến thức đúng, ghi nhận chính thức kiến thức mới vào vở.
4.4 Ví dụ cụ thể
Trong dạng bài diễn biến lịch sử, mỗi bài đều có những vấn đề khác nhau cần được giải
quyết, tôi chỉ xin được trình bày minh họa ở một bài cụ thể .Nội dung trình bày không theo
Trang 12

Người thực hiện: Trần Minh Vương


Trường THPT Xuân Thọ

Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạng bài diễn biến…

(Do bị tấn công một cách bất ngờ nên trở tay không kịp)
11. Mục đích khởi nghĩa của phong trào Tây Sơn?
12. Ý nghĩa của cuộc khởi nghĩa Tây Sơn?
13. Nguyên nhân thắng lợi của phong trào Tây Sơn?
+ Bước 4: Học sinh dự đoán và trả lời. Giáo viên ghi lại các câu trả lời vào bảng phụ và
xuất hiện nhu cầu tìm câu trả lời đúng trong học sinh (theo thực tế ) sau đó chứng minh, thực
nghiệm để khẳng định hay bác bỏ các dự đoán học sinh đưa ra (diễn ra theo thực tế).
+ Bước 5: Giáo viên hướng dẫn học sinh đối chiếu kết quả và kết luận.
+ Bước 6: Học sinh chính thức ghi nhận kiến thức mới.

Trang 13

Người thực hiện: Trần Minh Vương


Trường THPT Xuân Thọ

Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạng bài diễn biến…

1. Quân Thanh xâm lược và bè lũ bán nước Lê Chiêu Thống: cướp của, giết người, tàn
ác, hèn hạ.
2. Nhân dân Bắc Hà căm thù sâu sắc.
3. Quang Trung đã chuẩn bị đầy đủ lực lượng, tinh thần trên đường hành quân nhanh
chóng.
4. Ý nghĩa lịch sử: Thể hiện tinh thần đấu tranh chống áp bức bóc lột và tinh thần yêu
nước sáng tạo của nhân dân ta.
5. Nguyên nhân thắng lợi: Sự ủng hộ của mọi tầng lớp nhân dân và người chỉ huy tài
giỏi đặc biệt là Quang Trung.
5. Những kết quả đạt được sau khi áp dụng đề tài (sáng kiến kinh nghiệm)
Mặc dù thời gian cho một tiết học lịch sử trên lớp là rất hạn chế nhưng sau khi áp dụng

Người thực hiện: Trần Minh Vương


Trường THPT Xuân Thọ

Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạng bài diễn biến…

- Thứ năm, bên cạnh việc có một cách vào đề hấp dẫn tạo được hứng thú cho học sinh
tìm hiểu, khám phá bài học thì trong quá trình dạy – học lịch sử, giáo viên cần phải biết áp
dụng hợp lý đổi mới phương pháp dạy học lịch sử, như thế có thể phát huy tính tích cực, chủ
động của học sinh trong học tập lịch sử, đáp ứng được yêu cầu của chương trình giáo dục hiện
nay.

Trang 15

Người thực hiện: Trần Minh Vương


Trường THPT Xuân Thọ

Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạng bài diễn biến…

KẾT LUẬN
1. Kết luận
Với việc vận dụng kiểu dạy học nêu vấn đề vào dạy diễn biến lịch sử, giáo viên đã làm
cho học sinh suy nghĩ, thực hiện tham gia vào sự kiện và tình huống lịch sử, chủ động tìm cách
giải quyết vấn đề nên tri thức lịch sử đã trở thành đối tượng suy nghĩ của học sinh. Tri thức
lịch sử do tự học sinh tìm ra sẽ được các em ghi nhớ một cách vững chắc và tự giác như là một
vốn kiến thức chứ không nhanh chóng bi lãng quên như kiến thức đã được nghe, hiểu qua lời
thuyết giảng của thầy, hiệu quả, chất lượng giảng dạy bộ môn được nâng lên rõ rệt, tục ngữ


Người thực hiện: Trần Minh Vương


Trường THPT Xuân Thọ

Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạng bài diễn biến…

dạy – học lịch sử, và quan trọng là giáo viên không quên mở đầu bài dạy bằng những sự kiện
thật thú vị, luôn gây được hứng thú cho học sinh.
Thứ tư, giáo viên cần có những cuộc thi liên quan đến lịch sử, có thể tổ chức cấp lớp, cấp
khối hay cấp trường nhằm hệ thống kiến thức lịch sử đã học của học sinh, có như thế học sinh
sẽ cảm thấy thoải mái hơn khi tiếp cận với bộ môn lịch sử.
Cuối cùng, người giáo viên luôn biết vận dụng tốt các phương pháp dạy học lịch sử, luôn
có sự đổi mới trong từng tiết học để không gây tâm lý nhàm chán ở học sinh.
Phạm vi đề tài nghiên cứu nhỏ hẹp gói gọn kinh nghịêm vận dụng lý luận dạy học vào
thực tiễn, bản thân đã có sự đầu tư nghiên cứu và áp dụng đạt những thành công nhất định
nhưng bên cạnh đó cũng tồn tại những hạn chế không tránh khỏi rất mong được sự đóng góp ý
kiến của đồng nghiệp, xin cảm ơn.

Xuân Thọ, ngày 23 tháng 3 năm 2012
Người viết

Trần Minh Vương

Trang 17

Người thực hiện: Trần Minh Vương