UBND TỈNH HẢI DƯƠNG
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BẢN MÔ TẢ SÁNG KIẾN
Nâng cao chất lượng dạy các yếu tố hình học
cho học sinh lớp 4
Môn: Toán

Năm học : 2014 – 2015

1


THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN
1. Tên sáng kiến: Nâng cao chất lượng dạy các yếu tố hình học cho
học sinh lớp 4.
2. Lĩnh vực áp dụng: Môn Toán lớp 4
3. Tác giả:
Họ và tên: Đỗ Thị Tươi

Nữ

Ngày/ tháng/ năm sinh: 28/10/1977
Trình độ chuyên môn: Đại học SP
Chức vụ, đơn vị công tác: Tổ trưởng - Tổ 4 - 5 - Trường Tiểu học Cổ
Thành
Điện thoại: 01679616912
4. Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến:
Tên đơn vị: Trường Tiểu học Cổ Thành
Địa chỉ: Thôn Hoà Bình, xã Cổ Thành, thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương
5. Đơn vị áp dụng sáng kiến lần đầu (nếu có) : Trường Tiểu học Cổ

niệm) về các hình hình học, để hình thành các biểu tượng hình học cho học
sinh lớp 4 giáo viên không nên áp dụng phương pháp định nghĩa theo quan
điểm lôgic hình thức (nêu các dấu hiệu) mà thông qua mô tả, minh hoạ bằng
hình vẽ hoặc đối chiếu, so sánh với các biểu tượng đã cho. Đổi mới các hình
thức dạy học, kiểm tra đánh giá, nghiên cứu cách sử dụng đồ dùng có hiệu
quả.Tổ chức dạy học các yếu tố hình học: Nhận dạng hình, vẽ hình, mô tả
hình, giải các bài tập có nội dung hình học.
Để dạy học các yếu tố hình học có hiệu quả, giáo viên cần quan tâm đến
các vấn đề sau:
- Hình thành biểu tượng về các hình hình học có hiệu quả, giáo viên cần
chú ý:
+ Cần cho học sinh tiếp cận các biểu tượng một cách phù hợp với sự
phát triển tâm lý của các em khi sử dụng các đồ dùng dạy học, các mô hình
hoặc hình vẽ quy ước.
+ Kết hợp quan sát với hành động hoạt động trên các đồ dùng dạy học kết
hợp thu tập thông tin với kinh nghiệm cảm tính nhằm dự đoán khả năng thực
3


tế những hành động tiếp theo, kết hợp trừu tượng hoá hình học.
+ Tăng cường dạy học các hoạt động hình học như nhận dạng, vẽ hình,
cắt ghép hình.
- Về nhận dạng các hình, đầu tiên giáo viên giới thiệu cho học sinh các
hình đơn giản, các hình hình học được tri giác gắn liền với hình dạng của
chúng, chưa chú ý phân tích các yếu tố và đặc điểm của hình.
Tiếp theo giáo viên rèn luyện cho học sinh kĩ năng nhận dạng chính xác các
hình nhờ các yếu tố và đặc điểm của hình bằng cách cắt, ghép, sử dụng dụng cụ để
kiểm tra. Vẽ hình cũng là biện pháp quan trọng để nhận dạng các hình.
Giáo viên giới thiệu và giúp học sinh biết lựa chon dụng cụ thích hợp
với việc vẽ hình. Đối với mỗi hình đã vẽ, giáo viên hướng dẫn học sinh cách

ứng dụng thực tế trong đời sống.
- Góp phần bước đầu phát triển năng lực tư duy, đặc biệt là năng lực
trừu tượng hoá, khái quát hoá, khả năng suy luận hợp lí và diễn đạt đúng ( nói
và viết ) cách phát hiện và cách giải quyết các vấn đề đơn giản, gần gũi trong
cuộc sống, kích thích trí tưởng tượng, gây hứng thú học tập toán, góp phần
hình thành ban đầu phương pháp tự học và làm việc có kế hoạch khoa học,
chủ động, linh hoạt, sáng tạo.
- Môn Toán là môn học thống nhất, hạt nhân của nội dung môn Toán là
số học. Sự sắp xếp các nội dung trong mối quan hệ gắn bó với nhau, hỗ trợ
nội dung số học nhưng không làm lu mờ các nội dung khác.
- Kiến thức và kĩ năng toán ở Tiểu học được hình thành chủ yếu bằng
thực hành ( đếm, đo, quan sát, làm tính... ) được ôn tập củng cố thường xuyên
và được nhắc lại vào đầu mỗi lớp, mỗi chương mới.
1.2. Vị trí môn Toán lớp 4 ở bậc Tiểu học
- Môn Toán lớp 4 có một vị trí rất quan trọng trong hệ thống kiến thức
Toán ở bậc Tiểu học. Toán 4 mở đầu cho giai đoạn mới của dạy học Toán ở
Tiểu học. Ở toán 4 học sinh vẫn học các kiến thức và kĩ năng cơ bản của môn
Toán nhưng ở mức độ sâu hơn, khái quát hơn, tường minh hơn. Nhiều nội
dung Toán học có thể coi là trừu tượng hoá, khái quát đối với học sinh ở giai
5


đoạn lớp 1, 2, 3, thì đến lớp 4 lại trở lên cụ thể, trực quan và được dùng làm
chỗ dựa ( cơ sở ) để học các nội dung mới. Do đó học sinh có thể nhận biết và
vận dụng một số tính chất của số, phép tính, hình học ở dạng khái quát hơn.
Toán 4 không quá nhấn mạnh lí thuyết và tính hàn lâm như trước mà cố gắng
tạo điều kiện để tinh giản nội dung, tăng hoạt động thực hành, vận dụng, tăng
chất liệu thực tế trong nội dung, đặc biệt tiếp tục phát huy dạy học dựa vào
hoạt động của học sinh để phát triển năng lực làm việc bằng trí tuệ cá nhân và
hợp tác trong nhóm với sự hỗ trợ có mức độ của thiết bị dạy học.

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc dạy các yếu tố hình học .
- Điều tra thực trạng của việc dạy học môn Toán phần các yếu tố hình học.
- Đưa ra một số giải pháp cụ thể để nâng cao chất lượng dạy các yếu tố
hình học ở lớp 4.
1.3.2. Phạm vi nghiên cứu: Dạy “ Các yếu tố hình học lớp 4”.
1.4. Phương pháp nghiên cứu.
Trong quá trình nghiên cứu tôi đã áp dụng một số phương pháp sau:
- Phương pháp điều tra.
- Phương pháp quan sát.
- Phương pháp đối chiếu - so sánh.
- Phương pháp luyện tập thực hành.
2. Cơ sở lí luận.
Trong môn Toán 4, mảng kiến thức về các yếu tố hình học là một trong
4 mạch kiến thức của Toán 4, được cấu trúc hợp lí, sắp xếp đan xen với các
mạch kiến thức số học, đại lượng và đo đại lượng và giải toán làm nổi rõ
mạch kiến thức số học và hỗ trợ học tốt các mạch kiến thức khác, phù hợp với
từng giai đoạn phát triển học tập của học sinh.
Dạy học các yếu tố hình học ở tiểu học giúp học sinh có những biểu
tượng chính xác về một số hình học đơn giản về một số đại lượng hình học
thông dụng và giúp học sinh định hướng trong không gian, gắn liền việc học
tập với cuộc sống xung quanh.
Dạy các yếu tố hình học còn rèn luyện một số kỹ năng sử dụng dụng cụ
học tập như thước kẻ, ê ke, compa để đo đạc và vẽ hình chính xác theo quy
7


trình hợp lý, để phát hiện và kiểm tra các đặc điểm của hình, tập sử dụng ngôn
ngữ và các kí hiệu cần thiết, tập đo độ dài, đo và tính chu vi diện tích. Kỹ
năng được rèn luyện từng bước thấp đến bước cao.
Việc dạy các yếu tố hình học ở bậc tiểu học theo nguyên tắc vòng tròn,

- Chưa nắm chắc kiến thức về mạnh kiến thức các yếu tố hình học ở
lớp dưới hoặc còn nắm bắt kiến thức một cách mơ hồ.
- Trong quá trình học tập học sinh còn mắc nhiều sai lầm trong nhận
dạng các hình hình học, vẽ hình, gọi tên hình, mô tả hình,…
- Học sinh không nắm được bản chất các quy tắc, công thức tính chu vi
và diện tích các hình hình học.
- Chưa nắm chắc các bước vẽ, các bước giải toán mang nội dung hình
học, các quy tắc – công thức tính chu vi, diện tích các hình hình học.
- Học sinh học tập còn áp dụng máy móc, kém linh hoạt.
Vì vậy trước hết giáo viên cần nắm chắc nội dung, mức độ cần đạt về
mạch kiến thức các yếu tố hình học trong Toán 4 để truyền đạt cho học sinh:
4. Nội dung dạy học các yếu tố hình học ở lớp 4.
- Góc nhọn, góc tù, góc bẹt.
- Hai đường thẳng vuông góc, song song.
- Vẽ hai đường thẳng vuông góc, song song.
- Thực hành vẽ hình chữ nhật, hình vuông.
- Giới thiệu hình bình hành, diện tích hình bình hành.
- Giới thiệu hình thoi, diện tích hình thoi.
5. Mức độ cần đạt.
- Nhận biết được góc vuông, góc nhọn, góc tù, góc bẹt, hai đường
thẳng vuông góc, song song; biết vẽ hai đường thẳng vuông góc, song song
( bằng thước và êke); biết vẽ đường cao của một hình tam giác.
- Nhận biết được hình bình hành, hình thoi và một số đặc điểm của
nó; biết cách tính chu vi, diện tích hình bình hành, hình thoi.
Từ những nội dung, yêu cầu trên giáo viên có thể đưa ra các dạng
bài toán có nội dung hình học và các biện pháp cụ thể nhằm để củng cố
khắc sâu kiến thức hình học cho học sinh như sau:
- Dạng toán nhận dạng các hình hình học.
- Dạng toán vẽ hình.
9

bằng cách sử dụng êke, compa.
- Để nhận dạng hình thoi học sinh kiểm tra xem hình đó có phải là hình
10


bình hành không (hai cặp cạnh song song), các cạnh bằng nhau không. Nếu vi
phạm một trong các điều kiện đó thì không phải hình thoi.
Ví dụ: Trong các tam giác sau: Hình tam giác nào có 3 góc nhọn? Hình
tam giác nào có góc vuông? Hình tam giác nào có góc tù.

Hình 1

Hình 2

Hình 3

+ Bằng quan sát tổng thể có tính trực giác học sinh nhận ra hình tam
giác có 3 góc nhọn là hình 1, có góc vuông là 3, có góc tù là hình 2.
+ Dùng ê-ke để nhận biết góc nhọn, góc vuông, góc tù bằng cách áp góc
vuông của ê-ke vào góc từng hình, từ đó nhận ra các hình theo yêu cầu bài toán.
*Ngoài ra giáo viên có thể đưa ra các giải pháp thường sử dụng để nhận
dạng hình trong trường hợp phức tạp hơn để phát triển cho học sinh như là:
- Đếm trực tiếp trên hình vẽ hoặc đồ vật.
- Sử dụng sơ đồ để đếm rồi khái quát thành công thức tính số hình cần
nhận dạng.
- Đánh số thứ tự các hình riêng lẻ để nhận biết. Chỉ ghi số hình đơn mà
không cần cắt rời hình ra.
- Sử dụng phương pháp suy luận lôgic.
Tuỳ từng tình huống cụ thể hướng dẫn học sinh nhận dạng hình một
cách khoa học, hợp lý, không trùng lặp, không bỏ sót.

- Hướng dẫn học sinh tìm hiểu cơ sở của cách vẽ đó.
- Yêu cầu học sinh thực hiện lần lượt các thao tác vẽ theo hướng dẫn.
* Vẽ theo các yếu tố cho trước:
Lúc này việc vẽ hình có những yêu cầu gần như việc dựng hình. Giáo
viên cần hướng dẫn học sinh vẽ hình theo một quy trình gồm nhiều bước và
sử dụng các công cụ hình học như thước, êke,… để vẽ.
Ví dụ: Hãy vẽ đường thẳng AB đi qua điểm M và song song với đường
thẳng CD.
Giáo viên hướng dẫn
- Trước hết cho học sinh nhận biết về 2 đường thẳng song song là hai
đường thẳng đối diện nhau, không bao giờ cắt nhau.
- Cho học sinh quan sát tìm hiểu cách vẽ hai đường thẳng song song.
- Từ cơ sở trên ta có thể hướng dẫn học sinh vẽ hai đường thẳng song
song như sau:
+ Vẽ đường thẳng PQ đi qua điểm M và vuông góc với CD.
+ Vẽ đường thẳng AB đi qua điểm M và vuông góc với PQ ta được
đường thẳng AB song song với đường thẳng CD.

Ví dụ: Vẽ hình vuông ABCD có cạnh là 3cm.
13


- Giáo viên đưa ra quy trình vẽ hình vuông như sau:
Bước 1 : Vẽ đoạn thẳng DC dài 3cm.
Bước 2: Vẽ đường thẳng vuông góc với CD tại D. Trên đường thẳng đó
lấy đoạn thẳng DA = 3cm.
Bước 3: Vẽ đường thẳng vuông góc với DC tại C. Trên đường thẳng đó
lấy đoạn CB= 3cm.
Bước 4: Nối A với B ta được hình vuông ABCD cần vẽ.


Diện tích mảnh đất hình bình hành là:
50 x 20 = 1000 (m2)
Đáp số: 1000m2
Bước 4: Kiểm tra kết quả.
* Để khắc sâu kĩ năng giải dạng toán này, dựa trên bài toán ban đầu ta
có thể thay đổi giả thiết để phát triển thành bài toán mới nhằm phát triển năng
lực cho học sinh.
Bài toán 1: Một mảnh đất trồng hoa hình bình hành có độ dài đáy là
4m, diện tích mảnh đất đó là 100m2. Tính chiều cao mảnh đất đó.
Học sinh sẽ vận dụng từ công thức tinh diện tích hình bình hành để suy
ra cách làm:

Chiều cao = Diện tích : Đáy

Bài toán 2: Cho hình bình hành có chiều cao 15m, diện tích là 600m 2.
Tính độ dài đáy hình bình hành đó.
Tương tự học sinh sẽ biết: Độ dài đáy = Diện tích : Chiều cao
Ví dụ: Một thửa ruộng hình chữ nhật có chiều dài 120m, chiều rộng
bằng

2
chiều dài. Người ta cấy lúa ở đó, tính ra cứ 100m 2 thu hoạch được 50
3

kg thóc. Hỏi thửa ruộng đó thu hoạch được bao nhiêu thóc?
Hướng dẫn giải:
Bước 1: Tìm hiểu yêu cầu bài toán.
- Gọi học sinh đọc bài toán.
- Bài toán cho biết gì? (hình chữ nhật có chiều dài 120m, chiều rộng
bằng


2
= 80 (m)
3

Diện tích thửa ruộng là:
120 x 80 = 9600(m2)
Số thóc thu hoạch được là:
50 x (9600 : 100) = 4800(kg)
Đáp số: 4800kg thóc
Bước 4: Kiểm tra kết quả
Biện pháp 4 : Giúp học sinh kỹ năng cắt, ghép hình:
Cắt ghép hình là (kĩ năng) hoạt động hình học rất cần được chú ý rèn
luyện ở học sinh. Vì nó phù hợp với tâm lý lứa tuổi, có tác dụng tốt phát triển
tư duy, năng lực phân tích-tổng hợp, trí tưởng tượng không gian của học sinh.
Có nhiều dạng cắt, ghép hình tuỳ thuộc vào nhiệm vụ đặt ra: Cắt ghép
hình để nhận dạng hình hình học, để xây dựng công thức diện tích, xếp thành
hình mới có hình dạng theo yêu cầu…
* Cắt ghép hình để xây dựng công thức tính diện tích.
Với dạng toán này giáo viên hướng dẫn học sinh theo các bước sau:
Bước 1: Chia cắt hình đã cho thành các phần rời nhau.
16


Bước 2: Ghép các phần đó ( theo một cách khác) để được hình mới đã
biết công thức tính diện tích.
Bước 3: Từ công thức tính diện tích hình mới suy ra công thức tính
hình đã cho.
Ví dụ: Xây dựng công thức tính diện tích hình bình hành.
Hướng dẫn:

giác vuông cân bằng nhau.
- Ghép hai mảnh ta được các hình: Hình tam giác, hình bình hành.
A

B

B

A
2
1

D

D

C

A

C
D

B
2

1
C

1


7. Kết quả thu được sau khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
Qua thực tế giảng dạy ở trường Tiểu học tôi nhận thấy việc nghiên cứu
và áp dụng các biện pháp dạy các yếu tố hình học vào dạy học thấy thiết thực
vàc đạt hiệu quả cao. Sau quá trình thực hiện áp dụng vào giảng dạy tôi thấy
điểm các bài kiểm tra của các em cao hơn và kết quả học tập môn Toán của
học sinh cũng nâng cao rõ rệt.
Cụ thể sau khi áp dụng một số biện pháp nhằm Nâng cao chất lượng
dạy các yếu tố hình học cho học sinh lớp 4, tôi đã tiến hành ra đề khảo sát ở
2 lớp : Lớp 4A (Lớp thực nghiệm) và lớp 4B (Lớp đối chứng).
Hai lớp này có trình độ tương đương nhau (dựa vào kết quả khảo sát
đầu năm học 2014 – 2015).
Bài kiểm tra khảo sát (sau khi áp dụng phương pháp mới).
Đề bài : (Thời gian : 40 phút).
Câu 1 : Tính diện tích hình bình hành, biết độ dài đáy là 4 dm, chiều cao
là 34cm.
Câu 2 : Một mảnh bìa hình chữ nhật có chiều dài 27 cm, chiều rộng
bằng

1
chiều dài. Tính chu vi và diện tích mảnh bìa hình chữ nhật đó ?
3

Câu 3 : Hình vẽ bên có bao nhiêu góc nhọn ? Bao nhiêu góc vuông ? Bao
nhiêu góc tù ? Bao nhiêu góc bẹt ? Hãy viết tên các góc có trong hình vẽ ?

19


Biểu điểm :

8

SL
5
10

SL
1
3

%
35,7
22,2

%
39,3
29,7

%
17,9
37,0

%
7,1
11,1

Đối chứng với kết quả khảo sát tôi thấy:
- Lớp 4A (Lớp thực nghiệm): Học sinh làm bài tốt hơn vì các em nắm
chắc kiến thức về các yếu tố hình học và vận dụng linh hoạt khi giải các dạng
bài toán hình học.

học khác một cách hệ thống.
Cần hệ thống hóa các kiến thức về hình học được dạy trong bộ môn Toán ở
tiểu học ( từ lớp 1 đến lớp 5) để thấy được vị trí của nó ở lớp mình đang dạy.
Sử dụng triệt để các đồ dùng dạy học để hình học trở thành mảng kiến
thức có tính khoa học, chặt chẽ.
Luôn chú ý yếu tố thực hành là then chốt của việc lĩnh hội kiến thức, và
dạy kĩ năng là phương pháp cơ bản của dạy các yếu tố hình học (học sinh tự
đo, đếm, vẽ, cắt, ghép, tự tìm cách tính chu vi, diện tích và rút ra công thức, tự
đo, kiểm tra cho mình, cho bạn trong giờ học hình học...)
21


Khi dạy học, giáo viên cần phân rõ từng đối tượng học sinh để đưa ra
lượng bài tập phù hợp, vừa sức đối với từng đối tượng từ đó có phương pháp
dạy học thích hợp cho học sinh.
Kết hợp nhiều phương pháp và hình thức dạy học sao cho phù hợp với
từng tiết dạy để tạo ra không khí vui vẻ, sôi nổi cho học sinh.Phát huy tích
tích cực, tự học, tự tìm tòi, phát hiện cái mới cái hay để tự chiếm lĩnh tri thức.
Giáo viên phải chuẩn bị kĩ lưỡng kế hoạch dạy học trước khi lên lớp,
đưa ra phương án giải quyết tốt nhất cho từng bài. Đặc biệt nên khai thác vấn
đề theo nhiều khía cạnh khác nhau để củng cố và rèn khả năng tư duy sáng
tạo cho HS.
Đối với tổ chuyên môn và nhà trường:
Tổ chức các buổi chuyên đề về dạy các yếu tố hình học để giúp giáo
viên có điều kiện được trao đổi rút kinh nghiệm về mảng kiến thức này.
Tổ chức sinh hoạt chuyên môn và đổi mới phương pháp dạy học để giáo
viên tự nêu ra những ý kiến đóng góp cho phù hợp với nội dung và phương
pháp học.
Trong các đề kiểm tra, nên bổ sung một số bài tập về hình học nhằm
phát hiện đối tượng học sinh giỏi. Vì hình học đòi hỏi óc tưởng tượng, trí sáng

4

1. Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến.

4

1.1.Vị trí của môn Toán ở Bậc Tiểu học.

5

1.2. Vị trí môn Toán lớp 4 ở bậc Tiểu học.
1.3. Mục đích, phạm vi nghiên cứu.

5
6
6

1.4. Phương pháp nghiên cứu.

7

2. Cơ sở lí luận.

8

3. Thực trạng.
4. Nội dung dạy học các yếu tố hình học lớp 4.
5. Mức độ cần đạt.

8