BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRẦN TRUNG DŨNG

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC HỌC SINH

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC


2

NGHỆ AN - 2016


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRẦN TRUNG DŨNG

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC HỌC SINH
Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
Mã số: 62. 14. 01. 14

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

4. Giả thuyết khoa học.........................................................................3
5. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu....................................................4
6. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu...............................4
7. Những luận điểm cần bảo vệ............................................................7
8. Đóng góp của luận án.......................................................................7
9. Cấu trúc luận án...............................................................................8
Chương

1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY
HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH
HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH.................................9
1.1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ.....................................9
1.1.1. Những nghiên cứu về hoạt động dạy học theo định hướng phát triển
năng lực học sinh...................................................................................9
1.1.2. Những nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát
triển năng lực học sinh.........................................................................17
1.1.3. Đánh giá chung.......................................................................................17

1.2. NĂNG LỰC VÀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH.......19
1.2.1. Năng lực..................................................................................................19
1.2.2. Phát triển năng lực học sinh....................................................................28


vii
1.3. HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ
THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC
SINH..................................................................................................29
1.3.1. Khái quát về hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông.............29

THỰC

2
TRẠNG

QUẢN

LÝ

HOẠT

ĐỘNG

DẠY

HỌC

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CÁC TỈNH BẮC TRUNG


viii
BỘ
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH .......64
2.1. KHÁI QUÁT VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI VÀ TÌNH HÌNH GIÁO DỤC CỦA CÁC TỈNH BẮC
TRUNG BỘ.......................................................................................64
2.1.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của các tỉnh Bắc Trung Bộ............64
2.1.2. Tình hình chung về giáo dục của các tỉnh Bắc Trung Bộ.......................65
2.1.3. Tình hình giáo dục Trung học phổ thông của các tỉnh Bắc Trung Bộ....67

2.2. TỔ CHỨC KHẢO SÁT THỰC TRẠNG...................................68

sinh.......................................................................................................82
2.4.4. Thực trạng chỉ đạo ứng dụng công nghệ thông tin, đảm bảo cơ sở vật
chất - thiết bị và xây dựng chính sách, tạo động lực thúc đẩy giáo viên,
học sinh phát huy tốt vai trò của mình trong dạy học theo định hướng
phát triển năng lực...............................................................................87
2.4.5. Thực trạng kiểm tra, đánh giá việc thực hiện hoạt động dạy học ở trường
trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh....92
2.4.6. Thực trạng bồi dưỡng nâng cao năng lực quản lý hoạt động dạy học theo
định hướng phát triển năng lực học sinh cho cán bộ quản lý trường
trung học phổ thông.............................................................................94

2.5. THỰC TRẠNG CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HIỆU
QUẢ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG
HỌC PHỔ THÔNG CÁC TỈNH BẮC TRUNG BỘ THEO ĐỊNH
HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH...........................97
2.6. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY
HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH
HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH.........................100
2.6.1. Những điểm mạnh.................................................................................100
2.6.2. Những điểm yếu....................................................................................101
2.6.3. Cơ hội và thách thức.................................................................102

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2.................................................................102
Chương
CÁC GIẢI

3
PHÁP

QUẢN LÝ

hướng phát triển năng lực học sinh cho cán bộ quản lý trường trung
học phổ thông.....................................................................................123
3.2.5. Xây dựng cơ chế, tạo động lực để giáo viên và học sinh phát huy tốt vai
trò của mình trong dạy học theo định hướng phát triển năng lực......128
3.2.6. Tăng cường cơ sở vật chất, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, đáp
ứng yêu cầu dạy học ở trường trung học phổ thông theo định hướng
phát triển năng lực học sinh...............................................................132

3.3. KHẢO SÁT SỰ CẦN THIẾT VÀ TÍNH KHẢ THI CỦA CÁC
GIẢI PHÁP ĐỀ XUẤT....................................................................135
3.3.1. Mục đích khảo sát.................................................................................135
3.3.2. Nội dung và phương pháp khảo sát......................................................135
3.3.3. Đối tượng khảo sát................................................................................135
3.3.4. Kết quả khảo sát về sự cần thiết và tính khả thi của các giải pháp đã đề
xuất.....................................................................................................136

3.4. THỬ NGHIỆM ........................................................................139
3.4.1. Tổ chức thử nghiệm..............................................................................139
3.4.2. Phân tích kết quả thử nghiệm................................................................143


xi
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3.................................................................151
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.............................................................153
1. KẾT LUẬN..................................................................................153
2. KIẾN NGHỊ.................................................................................154
CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.......................155
TÀI LIỆU THAM KHẢO...................................................................156
PHỤ LỤC ...........................................................................................166



Công nghệ thông tin

5

CSVC -TB

Cơ sở vật chất và thiết bị

6

ĐG

Đánh giá

7

GD&ĐT

Giáo dục và đào tạo

8

GDPT

Giáo dục phổ thông

9

GV


Kết quả dạy học

15

KQHT

Kết quả học tập

16

KT- XH

Kinh tế - xã hội

17

KTĐG

Kiểm tra đánh giá

18

KN

Kỹ năng

19

KTDH


NLHS

Năng lực học sinh

25

PP

Phương pháp

26

PPDH

Phương pháp dạy học

27

QL

Quản lý

28

QTDH

Quá trình dạy học

30

Hình 1.3. Diễn giải chuẩn đánh giá và đường phát triển NL thực hiện
của R. Glaser..........................................................................................39
Bảng 2.1. Quy mô mạng lưới giáo dục của các tỉnh Bắc Trung Bộ......65
Bảng 2.2. Số liệu về giáo dục THPT của các tỉnh Bắc Trung Bộ.........67
Bảng

2.3.

Quan

niệm

của

CBQL

và

GV

về

dạy

học

theo định hướng phát triển NLHS.........................................................71
Biểu

đồ


thực

hiện

HĐDH

ở

trường

THPT

theo định hướng phát triển NLHS ........................................................74
Biểu đồ 2.3. Tình hình thực hiện HĐDH ở trường THPT
theo định hướng phát triển NLHS ........................................................76
Bảng 2.6. Thực trạng nâng cao nhận thức, đổi mới tư duy về HĐDH
ở trường THPT theo định hướng phát triển NLHS...............................79
Biểu đồ 2.4. Thực trạng nâng cao nhận thức, đổi mới tư duy về HĐDH
ở trường THPT theo định hướng phát triển NLHS...............................80
Bảng 2.7. Thực trạng xây dựng kế hoạch dạy học ở trường THPT
theo định hướng phát triển NLHS.........................................................81


xv
Biểu đồ 2.5. Thực trạng xây dựng kế hoạch dạy học ở trường THPT
theo định hướng phát triển NLHS.........................................................82
Bảng 2.8. Thực trạng tổ chức bộ máy quản lý HĐDH ở trường THPT
theo định hướng phát triển NLHS.........................................................83
Biểu đồ 2.6. Thực trạng tổ chức bộ máy quản lý HĐDH ở trường THPT

theo định hướng phát triển năng lực......................................................90
Biểu đồ 2.9. Thực trạng chỉ đạo xây dựng chính sách, tạo động lực
thúc đẩy HĐDH ở trường THPT theo định hướng phát triển NLHS ...91
Bảng 2.12. Thực trạng kiểm tra, đánh giá việc thực hiện HĐDH
ở trường THPT theo định hướng phát triển NLHS...............................93
Biểu đồ 2.10. Thực trạng kiểm tra, đánh giá việc thực hiện HĐDH
ở trường THPT theo định hướng phát triển NLHS...............................93
Bảng 2.13. Thực trạng bồi dưỡng nâng cao năng lực quản lý HĐDH
theo định hướng phát triển NLHS cho CBQL trường THPT................95
Biểu đồ 2.11. Thực trạng bồi dưỡng nâng cao năng lực quản lý HĐDH
theo định hướng phát triển NLHS cho CBQL trường THPT................96


xvi
Bảng 2.14. Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý
HĐDH theo định hướng phát triển NLHS.............................................98
Biểu đồ 2.12. Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả
quản lý HĐDH theo định hướng phát triển NLHS................................99
Bảng 3.1. Vai trò của các chủ thể quản lý trong chỉ đạo và tổ chức
thực hiện các giải pháp quản lý HĐDH ở trường THPT theo định hướng
phát triển NLHS...................................................................................134
Bảng 3.2. Tổng hợp các đối tượng khảo sát........................................136
Bảng 3.3. Đánh giá sự cần thiết của các giải pháp đề xuất..................136
Bảng 3.4. Đánh giá tính khả thi của các giải pháp đề xuất..........138
Bảng 3.5. Kết quả khảo sát trình độ đầu vào về kiến thức của CBQL
trường THPT........................................................................................143
Bảng 3.6. Bảng phân phối tần số F về số CBQL trường THPT đạt điểm
Xi (đầu vào).........................................................................................144
Bảng 3.7. Khảo sát trình độ đầu vào về KN của CBQL trường THPT
.............................................................................................................144

giáo dục hợp lý, gắn với xây dựng xã hội học tập; bảo đảm các điều kiện nâng
cao chất lượng; chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập
quốc tế hệ thống giáo dục và đào tạo; giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa
và bản sắc dân tộc. Phấn đấu đến năm 2030, nền giáo dục Việt Nam đạt trình
độ tiên tiến trong khu vực” [19; tr.122].
Để thực hiện được mục tiêu trên, đòi hỏi phải đổi mới căn bản, toàn
diện nền giáo dục nước nhà, “từ quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu,
nội dung, phương pháp, cơ chế, chính sách, điều kiện bảo đảm thực hiện; đổi
mới từ sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước đến hoạt động quản trị
của các cơ sở GD&ĐT và việc tham gia của gia đình, cộng đồng, xã hội và
bản thân người học; đổi mới ở tất cả các bậc học, ngành học” [19; tr.119].
Đối với GDPT, mục tiêu của sự đổi mới là nhằm “tập trung phát triển
trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi
dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho HS. Nâng cao chất lượng
giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối
sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức
vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt
đời” [19; tr.123].
Vì thế, GDPT phải đặt trọng tâm vào việc khơi dậy sự say mê học tập,
kích thích sự tò mò và sáng tạo của HS để các em có khả năng kiến tạo kiến
thức từ những gì nhà trường mang đến cho các em, để các em thực sự thấy
rằng mỗi ngày đến trường là một ngày có ích.


2
Trong những năm qua, chất lượng GDPT đã có sự tiến bộ; trình độ hiểu
biết, NL tiếp cận tri thức mới của HS được nâng cao; kết quả đánh giá quốc tế
trên diện rộng cho thấy HS Việt Nam không thua kém HS thế giới về NL đọc
hiểu, toán học, khoa học. Chất lượng giáo dục mũi nhọn ngày càng được nâng
cao; kết quả các kỳ thi HS giỏi quốc gia và quốc tế có tiến bộ...

Vì thế, chuyển sang dạy học và quản lý HĐDH theo định hướng phát
triển NLHS vừa là cơ hội để nâng cao chất lượng dạy học; vừa là thách thức
lớn đối với GV, CBQL trường THPT, khi việc chuẩn bị để dạy học và quản lý
HĐDH theo định hướng phát triển NLHS chưa được triển khai một cách khẩn
trương, đồng bộ. Bản thân GV, CBQL trường THPT cũng chưa có tâm thế
sẵn sàng cho dạy học và quản lý HĐDH theo định hướng phát triển NLHS.
Từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Quản lý hoạt động
dạy học ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực
học sinh” để nghiên cứu.
2. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn, đề xuất các giải pháp quản
lý HĐDH ở trường THPT theo định hướng phát triển NLHS, góp phần nâng
cao chất lượng giáo dục THPT trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện
GD&ĐT và hội nhập quốc tế.
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu
Vấn đề quản lý HĐDH ở trường THPT trong giai đoạn hiện nay.
3.2. Đối tượng nghiên cứu
Giải pháp quản lý HĐDH ở trường THPT theo định hướng phát triển
NLHS.
4. Giả thuyết khoa học


4
Nếu đề xuất và thực hiện được các giải pháp dựa trên chức năng quản
lý và nội dung quản lý HĐDH theo định hướng phát triển NLHS thì có thể
quản lý hiệu quả HĐDH ở trường THPT, góp phần nâng cao chất lượng giáo
dục THPT trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT và hội nhập
quốc tế.
5. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

nói riêng, dựa trên chính hoạt động tự giác, sáng tạo của GV và HS. Quản lý
HĐDH theo định hướng phát triển NLHS đòi hỏi các chủ thể quản lý phải chủ
động nắm bắt bản chất của dạy học theo định hướng phát triển NLHS và cách
thức tổ chức dạy học theo định hướng phát triển NLHS. Từ đó có những giải
pháp quản lý nhằm thay đổi nhận thức và cách làm cụ thể trong xây dựng kế
hoạch, tổ chức, chỉ đạo, đánh giá kết quả, bồi dưỡng nâng cao NL, tạo điều
kiện hỗ trợ cho việc triển khai HĐDH theo định hướng phát triển NLHS ở cấp
hoạt động.
6.1.3. Tiếp cận phát triển năng lực
Tiếp cận phát triển NL là một xu thế mới của giáo dục hiện đại, tập trung
vào NL hành động, hướng đến những gì người học dự kiến phải làm được hơn
là những gì họ cần phải học được. Tiếp cận phát triển NL cũng được hiểu là
chiến lược giảng dạy, trong đó quá trình dạy học dựa trên NL thực hiện. Quản
lý HĐDH theo cách tiếp cận này đòi hỏi HĐDH phải hướng đến đầu ra, đến
những NL chung và NL chuyên biệt mà HS có được sau khi hoàn thành một
môn học, lớp học, cấp học.
6.1.4. Tiếp cận chức năng quản lý và nội dung quản lý
Mục tiêu quản lý HĐDH theo định hướng phát triển NLHS được hiện thực
hóa thông qua các chức năng quản lý như lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, kiểm
tra và đánh giá HĐDH theo định hướng phát triển NLHS. Đồng thời, mục tiêu
quản lý HĐDH theo định hướng phát triển NLHS còn được hiện thực hóa


6
thông qua các nội dung quản lý: Mục tiêu, nội dung, phương pháp, HTTCDH,
KTĐG kết quả học tập của HS, điều kiện và nguồn lực đảm bảo…Trong luận
án, chúng tôi vận dụng cả hai tiếp cận để xác định khung lý thuyết và đề xuất
các giải pháp quản lý HĐDH theo định hướng phát triển NLHS.
6.2. Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã sử dụng phối hợp các nhóm

Phương pháp này được sử dụng để thu thập các thông tin thực tế, có ý
nghĩa đối với đề tài nghiên cứu.
6.2.2.4. Phương pháp thử nghiệm
Phương pháp này được sử dụng để đánh giá tính hiệu quả của các giải pháp
quản lý HĐDH ở trường THPT theo định hướng phát triển NLHS đã đề xuất.
6.2.3. Phương pháp thống kê toán học
Sử dụng các công thức thống kê để xử lý số liệu thu được về mặt định
lượng, so sánh và đưa ra kết quả nghiên cứu của luận án.
7. Những luận điểm cần bảo vệ
7.1. Quản lý HĐDH theo định hướng phát triển NLHS là một mô thức
quản lý tối ưu để nâng cao chất lượng dạy học ở trường THPT. Mô thức quản
lý này đòi hỏi phải đổi mới một cách đồng bộ mục đích, yêu cầu, nội dung,
cách thức quản lý; đồng thời phải tính đến ảnh hưởng của các yếu tố khách
quan, chủ quan đến quá trình quản lý.
7.2. Chuyển dạy học và quản lý HĐDH theo định hướng nội dung như
hiện nay sang dạy học và quản lý HĐDH theo định hướng phát triển NLHS
vừa là cơ hội, vừa là thách thức đối với GV và CBQL các trường THPT
không chỉ trong khu vực Bắc Trung Bộ mà trong phạm vi cả nước.
7.3. Đề xuất các giải pháp quản lý HĐDH theo định hướng phát triển
NLHS, một mặt phải dựa trên các chức năng quản lý; mặt khác phải dựa trên
nội dung quản lý HĐDH theo định hướng phát triển NLHS.
8. Đóng góp của luận án


8
8.1. Góp phần làm sáng tỏ thêm những vấn đề lý luận về HĐDH và
quản lý HĐDH ở trường THPT theo định hướng phát triển NLHS.
8.2. Đưa ra được bức tranh đầy đủ, khách quan về thực trạng HĐDH và
quản lý HĐDH theo định hướng phát triển NLHS ở một số trường THPT khu
vực Bắc Trung Bộ.