Sáng kiến kinh nghiệm

THPT Nguyễn Hữu Cảnh

Tên đề tài:
HƯỚNG DẪN HỌC SINH KHAI THÁC TRANH ẢNH, LƯỢC ĐỒ
TRONG SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ LỚP 10, 11
THEO HƯỚNG TÍCH CỰC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
*****************
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Cùng với sự phát triển của đất nước, nền giáo dục Việt Nam đang từng bước
được đổi mới đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói “Vì lợi ích mười năm
trồng cây, vì lợi ích trăm năm trồng người”. Đảng ta đã xác định giáo dục là
“quốc sách hàng đầu”. Thực hiện mục tiêu giáo dục “nâng cao dân trí, đào tạo
nhân lực, bồi dưỡng nhân tài”. Ngày nay khi nước ta đang bước vào thời kỳ công
nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, công cuộc đổi mới đề ra những yêu cầu mới
đối với hệ thống giáo dục, phải “xác định lại mục tiêu, thiết kế lại chương trình,
kế hoạch, nội dung, phương pháp giáo dục và đào tạo”. Sự đổi mới về mục tiêu,
nội dung dạy học đòi hỏi có những đổi mới về phương pháp dạy học.
Trong những năm gần đây việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng
lấy học sinh làm trung tâm người thầy chỉ giữ vai trò tổ chức, hướng dẫn giúp
học sinh tích cực chủ động tìm tòi, khám phá, lĩnh hội kiến thức mới song song
với việc hình thành các kỹ năng cơ bản. Với đặc trưng của bộ môn Lịch sử thì
việc đổi mới phương pháp dạy học là vô cùng cần thiết và cấp bách, bởi vì ngoài
việc cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản và bổ ích thì giáo viên cũng
phải hình thành cho các em những khái niệm cơ bản. Đồng thời giáo viên giúp
học sinh nhận thức đúng về những chặng đường phát triển của lịch sử thế giới
cũng như của lịch sử dân tộc. Qua đó giúp các em có những nhận thức đúng về
lịch sử và vai trò của bộ môn. Lịch sử là bộ môn khoa học xã hội chuyên nghiên
cứu tìm hiểu về những gì đã diễn ra trong quá khứ, yêu cầu học sinh phải có sự
tư duy, phân tích, so sánh để nắm được những nội dung kiến thức cơ bản. Do đó

cho thấy việc học sinh nắm bắt và nhận thức nội dung lịch sử còn rất hạn chế.
Xuất phát từ tình hình thực tế như vậy, tôi nhận thấy đối với mỗi giáo viên
cần phải nhận thức đúng cùng với việc đổi mới chương trình, sách giáo khoa và
phương pháp dạy học thì việc thay đổi nhận thức của cả giáo viên và học sinh về
sử dụng đồ dùng dạy học là vô cùng cần thiết. Tuy nhiên trong điều kiện hiện tại
đồ dùng dạy học còn thiếu thốn, việc khai thác tranh ảnh - lược đồ, những
phương tiện sẵn có của sách giáo khoa, sao cho hiệu quả cũng là một giải pháp
thiết thực nhằm thực hiện được những mục tiêu bộ môn đề ra và tạo sự hứng thú
cho học sinh trong học tập bộ môn để nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch
sử, vì vậy tôi chọn đề tài sáng kiến kinh nghiệm:
“Hướng dẫn học sinh khai thác tranh ảnh, lược đồ trong sách giáo khoa Lịch
sử lớp 10, 11 theo hướng tích cực ở trường THPT”.
II. TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
1. Cơ sở lý luận
Sử dụng và khai thác tích cực tranh ảnh, lược đồ trong sách giáo khoa là
cách thức làm việc phối hợp thống nhất giữa thầy và trò nhằm thực hiện các
nhiệm vụ dạy và học. Để phương pháp này thực hiện được tốt giáo viên phải kết
hợp thuần thục giữa hoạt động học của học sinh và hoạt động dạy của giáo viên.
Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy, phương pháp học có liên quan
chặt chẽ với phương pháp khoa học và tâm lý học của sự lĩnh hội kiến thức.
GV: Lục Kim Thuyên

2


Sáng kiến kinh nghiệm

THPT Nguyễn Hữu Cảnh

Sử dụng và khai thác tích cực tranh ảnh, lược đồ trong sách giáo khoa

dụng đồ dùng dạy học trong giờ học lịch sử.
2. Nội dung, biện pháp thực hiện
Cùng với đổi mới chương trình, sách giáo khoa và phương pháp dạy học
lịch sử thì việc thay đổi trong nhận thức của giáo viên và học sinh về sử dụng đồ
GV: Lục Kim Thuyên

3


Sáng kiến kinh nghiệm

THPT Nguyễn Hữu Cảnh

dùng dạy học trong đó có việc khai thác lược đồ, tranh ảnh là cần thiết, nhằm
thực hiện những mục tiêu bộ môn đặt ra.
2.1. Mục đích của việc sử dụng và khai thác tích cực của tranh ảnh, lược đồ
trong sách giáo khoa khi dạy học Lịch sử
Khai thác tích cực tranh ảnh, lược đồ trong sách giáo khoa dạy học Lịch sử
nhằm mục đích:
- Hỗ trợ học sinh trong việc cung cấp kiến thức, giảm tính trừu tượng của
nội dung bài học.
- Tạo điều kiện cần thiết cho học sinh thực hành để hình thành và rèn luyện
các kỹ năng cho học sinh.
- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học và đổi mới kiểm tra, đánh giá kết
quả học tập của học sinh.
- Trợ giúp cho giáo viên trong việc hướng dẫn học sinh học kiến thức mới,
phát huy tính tìm tòi, khám phá của học sinh.
- Hỗ trợ giáo viên trong việc nâng cao kiến thức, kỹ năng và thiết kế bài dạy
học.
2.2. Yêu cầu của việc sử dụng và khai thác tích cực tranh ảnh, lược đồ trong

đa công năng của đồ dùng.
- Bảy là: Để có thể sử dụng tốt các đồ dùng dạy học và khai thác tích cực
tranh ảnh, lược đồ trong sách giáo khoa, khi lên lớp giáo viên cần:








Chọn lựa những nội dung mang tính thiết thực đối với nội dung bài học,
đồng thời sử dụng và khai thác tối đa các tranh ảnh, lược đồ trong sách
giáo khoa.
Khi soạn bài cũng như khi lên lớp, giáo viên cần phải xây dựng được hệ
thống câu hỏi tương đối chuẩn xác, rõ ràng để học sinh làm việc với các
đồ dùng nhằm lĩnh hội kiến thức, rèn luyện kỹ năng.
Khi lên lớp giáo viên chú ý vị trí đặt tranh ảnh, lược đồ, phải đảm bảo điều
kiện thuận lợi cho tất cả học sinh trong lớp cùng quan sát hoặc các thành
viên trong nhóm đều được làm việc với thiết bị dạy học.
Giáo viên cần giúp học sinh nắm được trình tự các bước làm việc với đồ
dùng dạy học để tìm kiến thức, rèn luyện kỹ năng, phát triển tư duy của
học sinh.

Đồ dùng dạy học môn lịch sử rất phong phú, đa dạng: tranh ảnh, lược đồ,
mẫu vật, băng hình, các di tích lịch sử… Tuy phong phú về chủng loại nhưng
thực tế hiện nay ở các trường trung học phổ thông đồ dùng dạy học môn lịch sử
mới sử dụng chủ yếu là các loại sơ đồ, biểu đồ, lược đồ lịch sử, một số ít tài liệu
tranh ảnh tham khảo. Còn các loại như di tích lịch sử văn hoá, các phiên bản mẫu
vật,… hầu như chưa được sử dụng. Sự hiểu biết của giáo viên về các di tích lịch

Để việc sử dụng tranh ảnh, bản đồ, lược đồ thống nhất và có hiệu quả nhằm
phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập bộ môn và
theo quan điểm đổi mới dạy học. Đồ dùng dạy học là một nguồn nhận thức lịch
sử chứ không chỉ là minh hoạ cho bài học.
2.3.1.Tranh ảnh
 Những kỹ năng cần lưu ý:
Khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu nội dung của tranh ảnh trong sách giáo
khoa lịch sử lớp 10, 11 giáo viên cần chú ý rèn cho học sinh những kỹ năng như
sau:
- Kỹ năng quan sát, nhận xét.
- Kỹ năng mô tả, tường thuật.
- Kỹ năng phân tích, nhận định, đánh giá.
 Các bước làm việc với tranh ảnh:
Để việc khai thác tranh ảnh có hiệu quả, phát huy được tính tích cực của
học sinh nhằm mục tiêu học sinh tự tìm hiểu nội dung của bài qua tranh ảnh dưới
sự hướng dẫn, tổ chức của thầy, cô giáo. Giáo viên hướng dẫn học sinh phải tuân
thủ theo những nguyên tắc sau:
Bước 1: Giáo viên yêu cầu học sinh tìm hiểu, nghiên cứu trước tranh ảnh ở
nhà để đến lớp các em tranh thủ được thời gian dưới sự hướng dẫn của thầy, cô
GV: Lục Kim Thuyên

6


Sáng kiến kinh nghiệm

THPT Nguyễn Hữu Cảnh

giáo khai thác được triệt để hơn.
Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát tranh ảnh để xác định một

GV: Lục Kim Thuyên

7


Sáng kiến kinh nghiệm

THPT Nguyễn Hữu Cảnh

tìm hiểu nội dung của bản đồ, lược đồ.
Bước 4: Giáo viên nhận xét, bổ sung những nội dung học sinh trả lời và hoàn
thiện nội dung bản đồ mà học sinh cần tìm hiểu.
Cuối cùng học sinh nắm được cách khai thác bản đồ, nội dung của bản đồ
gắn liền với nội dung của bài học. Bản đồ, lược đồ là nguồn kiến thức quan trọng
do đó giáo viên phải hướng dẫn học sinh khai thác đúng và đầy đủ những nội
dung của lược đồ nhằm phát huy cao nhất tính chính xác và ý nghĩa giáo dục đối
với học sinh.
Tuy nhiên trong quá trình sử dụng lược đồ, bản đồ giáo viên cần lưu ý bởi
trong hệ thống của bản đồ, lược đồ có cả bản đồ trống (bản đồ câm) do đó giáo
viên phải cho học sinh làm quen với loại bản đồ này để hình thành các kỹ năng
sử dụng cho học sinh. Giáo viên nên sử dụng loại bản đồ trống trong các tiết Bài
tập lịch sử.
2.4. Áp dụng cụ thể : (qua sách giáo khoa lịch sử lớp 10, 11 chương trình
chuẩn).
2.4.1. Khai thác tranh ảnh
Ví dụ 1: Giáo viên sử dụng bức ảnh trong Bài 3: Trung Quốc (sách giáo
khoa lớp 11- chương trình chuẩn). Hình 6. Trang 13.

GV: Lục Kim Thuyên


GV: Lục Kim Thuyên

9


Sáng kiến kinh nghiệm

THPT Nguyễn Hữu Cảnh

Trước hết giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát bức ảnh “Hình rồng và
hoa dây” và nêu câu hỏi để học sinh suy nghĩ: Hình tượng rồng thời Lý được các
nhà điêu khắc trạm trổ như thế nào?
Sau khi học sinh suy nghĩ trả lời, giáo viên nhận xét và miêu tả: Rồng
mình trơn, toàn thân uốn khúc, uyển chuyển như một ngọn lửa. Đầu rồng tỷ lệ
cân đối với thân rồng, chân rồng thanh mảnh, thường có 3 móng. Toàn bộ con
rồng có những hoa văn uốn lượn theo hình chữ S tượng trưng cho nguồn nước,
mây mưa, sấm chớp. Có thể nói hình tượng con rồng thời Lý gắn liền với nguồn
gốc lịch sử dân tộc ta - Con Rồng cháu Tiên, đồng thời nó cũng nói lên ước mơ
mong muốn mưa gió thuận hoà mùa màng tốt tươi của cư dân trồng lúa nước.
Giáo viên nhấn mạnh: Sự thật rồng chỉ là con vật tưởng tượng của con
người thời xưa, ban đầu không mang quy cách thống nhất. Giáo viên cũng có thể
hướng dẫn học sinh liên hệ vì sao vua Lý Thái Tổ đặt tên kinh đô là Thăng Long.
Giáo viên nêu câu hỏi: Hình rồng thời Lý còn thể hiện sự phát triển của
ngành kinh tế nào ở nước ta thời bấy giờ?
Sau khi học sinh suy nghĩ và trả lời giáo viên chốt lại ý cơ bản như sau:
Hình rồng và hoa văn thể hiện sự phát triển của ngành kiến trúc và điêu khắc với
trình độ trạm trổ tinh vi lúc bấy giờ.
Ví dụ 3:
Giáo viên sử dụng
bức ảnh trong Bài 4:

XX” của Bộ Giáo dục & Đào tạo.
GV: Lục Kim Thuyên

11


Sáng kiến kinh nghiệm

THPT Nguyễn Hữu Cảnh

Trước hết giáo viên treo lược đồ lên bảng ở vị trí trung tâm nhất của cả lớp
để các em có thể nhìn rõ toàn bộ nội dung của lược đồ. Giáo viên hướng dẫn học
sinh quan sát kỹ cả về những ký hiệu, đường ranh giới, màu sắc của lược đồ. Sau
đó giáo viên gọi học sinh đọc nội dung tên và chú giải của lược đồ.
Giáo viên đặt câu hỏi cho học sinh suy nghĩ: Em có nhận xét gì về các nước
Đông Nam Á cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX? Sau khi học sinh quan sát lược
đồ và suy nghĩ, giáo viên gọi 1 hoặc 2 học sinh trả lời theo yêu cầu mà câu hỏi
giáo viên đã đưa ra.
Sau khi học sinh đã trả lời, giáo viên chốt ý bằng việc hệ thống lại trên lược
đồ: Có thể nhìn trên lược đồ sẽ thấy ngay cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX các
nước tư bản phương Tây đua nhau xâm lược vào khu vực Đông Nam Á. Nhân
dân các nước Đông Nam Á đấu tranh quyết liệt nhưng không chống lại được sự
xâm lược của các nước tư bản. Hầu hết các nước Đông Nam Á đều trở thành
thuộc địa của tư bản phương Tây: Thực dân Anh chiếm Miến Điện, Mã Lai, Brunây; Thực dân Pháp chiếm Việt Nam, Lào, Cam- pu- chia; Thực dân Hà Lan
chiếm In- đô- nê- xi- a; Thực dân Tây Ban Nha chiếm Phi- lip- pin; Thực dân Bồ
Đào Nha chiếm Đông Ti- mo. Duy nhất chỉ có Xiêm ( Thái lan ) không trở thành
thuộc địa của một đế quốc thực dân nào nhưng nằm trong vùng ảnh hưởng tranh
chấp giữa Thực dân Anh và Pháp. Xiêm là nước duy nhất ở Đông Nam Á giữ
được nền độc lập tương đối về chính trị.
Cuối cùng giáo viên đưa ra câu hỏi: Cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX Đông

Sáng kiến kinh nghiệm

THPT Nguyễn Hữu Cảnh

Sau khi học sinh suy nghĩ, trình bày cuộc xâm lược quân Tống trên lược
đồ; giáo viên nhận xét và có thể giới thiệu như sau: Nhìn vào lược đồ chúng ta
thấy chiến trường trong cuộc kháng chiến chống Tống diễn ra cả trên bộ và trên
biển. Lực lượng của quân Tống gồm 10 vạn bộ binh, 1 vạn ngựa và 20 vạn dân
phu do tướng Quách Quỳ, Triệu Tiết chỉ huy từ Ung Châu phân thành nhiều mũi
vượt qua biên giới tràn vào nước ta (giáo viên kết hợp lời nói với việc dùng bút
dạ vẽ đường tiến công của quân Tống trên lược đồ). Một đạo quân thuỷ cũng
được lệnh vượt biển sang tiếp ứng. Về phía ta, đã chủ động bố trí lực lượng đón
đánh địch ở ngay các cửa ải biên giới do các tướng Lưu Kỳ, Thân Cảnh Phúc, Lý
Kế Nguyên chỉ huy. Sau khi bị thua ở cửa ải Lý Quyết (Lạng Sơn) và bị đánh tơi
bời ở cửa biển Quảng Ninh, quân Tống tập trung lực lượng cố tiến về Thăng
Long, nhưng chúng đã gặp phải phòng tuyến rất kiên cố, vững chắc của quân ta.
Đến đây giáo viên có thể đưa ra câu hỏi cho học sinh: Đó là phòng tuyến nào?
Em hãy cho biết nét chính về phòng tuyến đó?
Giáo viên hướng dẫn học sinh suy nghĩ và trả lời câu hỏi. Sau đó giáo viên
nhận xét và trình bày: Đó là phòng tuyến trên sông Như Nguyệt. Phòng tuyến
này được xây dựng trên bờ sông Như Nguyệt (Bắc Ninh). Nhìn trên lược đồ
chúng ta có thể thấy phòng tuyến Như Nguyệt được xây dựng ngay ở đoạn sông
mà các con đường từ phía Bắc về Thăng Long đều phải đi qua, phòng tuyến dài
gần 100 km, được đắp cao, có rào tre dầy đặc, chắc chắn, chạy dài từ Đông Bắc
dãy Tam Đảo đến sườn tây dãy Nham Biền (Yên Dũng – Bắc Giang). Dưới sông
có thuỷ quân, trên thành có quân đóng và tuần tiễu, tập trung ở những bến sông,
nơi có đường giao thông đi qua.
Tiếp đến giáo viên yêu cầu học sinh trình bày những diễn biến chính cuộc
kháng chiến chống Tống trên lược đồ. Sau khi học sinh trình bày, giáo viên nhận
xét và hoàn chỉnh tường thuật diễn biến như sau: Đến tháng 1/1077, quân Tống

- Sau khi áp dụng về đổi mới phương pháp sử dụng đồ dùng dạy học nhất là
khai thác tích cực hình ảnh, lược đồ trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 10, 11
trong gần một học kỳ vừa qua tôi nhận thấy phần lớn các em đã quen với phương
pháp mới. Các em đã chủ động nghiên cứu, khai thác tranh ảnh, lược đồ trong
bài học theo yêu cầu của giáo viên. Các em đã tích cực chủ động hơn trong học
tập, làm bài tập trên lược đồ, bản đồ… Các em có hứng thú học tập bộ môn, có ý
thức, động cơ học tập tốt hơn. Số học sinh đạt điểm khá giỏi tăng lên, số học sinh
đạt điểm trung bình nhiều, số học sinh yếu giảm rõ rệt.
- Tuy nhiên bên cạnh đó vẫn còn những học sinh lười học, không chú ý nghe
giảng do đó kết quả học tập chưa cao. Chưa biết được các kỹ năng cần thiết nhất
của việc khia thác tranh ảnh, lược đồ, bản đồ…chưa nắm được những nội dung
cơ bản của bài học.
 Kết quả trước và sau khi áp dụng đề tài:


Trước khi áp dụng đề tài:
Lớp

Giỏi- Khá

Trung bình

Yếu

10A4

11,5%

63%


Lớp

Giỏi – khá

Trung bình

Yếu

10A4

18,4%

70,4%

11,2%

10A6

15%

72,4%

12,6%

11A2

14,9%

76,6%


dạy học nói riêng, nhất khai thác tích cực hình ảnh, lược đồ trong sách giáo khoa
GV: Lục Kim Thuyên

16


Sáng kiến kinh nghiệm

THPT Nguyễn Hữu Cảnh

trong dạy học Lịch sử ở trường THPT là một yêu cầu cần thiết và cấp bách hiện
nay, có đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động của
học sinh thì mới hoà nhập được trình độ phổ thông trong khu vực và trên thế
giới. Để tạo điều kiện cho đổi mới phương pháp dạy học nói chung và phương
pháp dạy học môn Lịch sử nói riêng đạt được hiệu quả cao bản thân tôi có những
kiến nghị như sau:
- Tăng cường cơ sở vật chất cho việc dạy và học môn Lịch sử.
- Đầu tư xây dựng phòng học bộ môn.
- Nên phát huy việc học với ngoại khóa thực tế các di tích lịch sử văn hóa
để học sinh có được cái nhìn trực quan sinh động về những di tích lịch sử,
văn hoá của dân tộc.
V. KẾT LUẬN
Tóm lại, để phát huy được chủ thể - trò và sử dụng tranh ảnh, lược đồ trong
sách giáo khoa có hiệu quả đòi hỏi người giáo viên Lịch Sử phải linh hoạt trong
việc vận dụng các phương pháp, bên cạnh đó cũng phải có một sự dụng công nhất
định. Phương pháp dạy học không phải là chìa khóa vạn năng, nhưng người làm
nên công năng của phương pháp chính là giáo viên chứ không phải ai khác.
Không một phương pháp nào có tính tối ưu và vận dụng một cách độc lập trong
một bài học. Vì vậy vận dụng các phương pháp dạy học mới không có nghĩa là
loại bỏ các phương pháp dạy học truyền thống, vấn đề là ứng dụng sao cho phù

5. Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện chương trình sách giáo khoa lớp 10
môn Lịch sử, Nxb Giáo dục – năm 2007.
6. Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện chương trình sách giáo khoa lớp 11
môn Lịch sử, Nxb Giáo dục – năm 2007.
7. Tài liệu về chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử theo chương trình
chuẩn, Nxb Bộ Giáo dục và Đào tạo – năm 2006.

GV: Lục Kim Thuyên

18


Sáng kiến kinh nghiệm

GV: Lục Kim Thuyên

THPT Nguyễn Hữu Cảnh

19


Sáng kiến kinh nghiệm

GV: Lục Kim Thuyên

THPT Nguyễn Hữu Cảnh

20