SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI
Đơn vị : TRƯỜNG THPT TRẤN BIÊN
(1)

(1)

(1)

(1):
Mã số

(1)

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

THIẾT KẾ HỆ THỐNG TÌNH HUỐNG
GẮN VỚI THỰC TIỄN
TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC 10

Người thực hiện:

Th.S Ngô Ngọc Minh Châu

Lĩnh vực nghiên cứu:

Phương pháp dạy học bộ môn Hóa học

Có đính kèm:

Phim ảnh



ĐTDĐ : 09.888.666.02.

6. E-mail: [email protected].
7. Chức vụ hiện nay : Tổ trưởng.
8. Đơn vị công tác : Trường THPT Trấn Biên – Biên Hòa – Đồng Nai.
II. TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO
-

Học vị (hoặc trình độ chuyên môn, nghiệp vụ) cao nhất : Thạc sĩ.

-

Năm nhận bằng : 2013.

-

Chuyên ngành đào tạo : Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học.

-

Nơi đào tạo : Trường ĐH Sư Phạm TPHCM.

III. KINH NGHIỆM KHOA HỌC
-

Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Giảng dạy.

-


Tiêu chuẩn của một tình huống tốt ..................................................................... 4

1.3 Dạy học tình huống ...................................................................................................... 4
1.3.1

Khái niệm dạy học tình huống............................................................................ 4

1.3.2

Ưu điểm của dạy học tình huống ........................................................................ 5

1.3.3

Nhược điểm của dạy học tình huống .................................................................. 5

1.3.4

Cơ hội của dạy học tình huống ........................................................................... 6

1.3.5

Thách thức đối với dạy học tình huống .............................................................. 6

Chương 2

THIẾT KẾ HỆ THỐNG TÌNH HUỐNG GẮN VỚI THỰC TIỄN

TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC 10 .............................................................................. 8
2.1 Nguyên tắc thiết kế hệ thống tình huống gắn với thực tiễn trong dạy học Hóa học .... 8
2.2 Quy trình thiết kế hệ thống tình huống gắn với thực tiễn trong dạy học Hóa học....... 8


Khái niệm tình huống

Theo Từ điển Tiếng Việt: “Tình huống là toàn thể những sự việc xảy ra tại
một địa điểm, trong một thời gian cụ thể, buộc người ta phải suy nghĩ, hành động,
đối phó, tìm cách giải quyết ”.
Theo Boehrer (1995) thì: “Tình huống là một câu chuyện, có cốt truyện và
nhân vật, liên hệ đến một hoàn cảnh cụ thể, từ góc độ cá nhân hay nhóm, và thường
là hành động chưa hoàn chỉnh. Đó là một câu chuyện cụ thể và chi tiết, chuyển nét
sống động và phức tạp của đời thực vào lớp học” [23].

1.2.1.2

Khái niệm tình huống dạy học

Theo PGS.TS Phan Trọng Ngọ thì “Tình huống dạy học là tình huống trong
đó có sự ủy thác của người giáo viên. Sự ủy thác này chính là quá trình người giáo
viên đưa ra những nội dung cần truyền thụ vào trong các sự kiện tình huống và cấu
trúc các sự kiện tình huống sao cho phù hợp với logic sư phạm, để khi người học
giải quyết nó sẽ đạt được mục tiêu dạy học” [10].
Tuy nhiên, một tình huống thông thường chưa phải là tình huống dạy học.
Để một tình huống thông thường trở thành tình huống dạy học khi có sự ủy thác của
giáo viên và được giáo viên sử dụng với dụng ý tạo ra môi trường làm việc cho
người học [10]. Tình huống không phải là những trường hợp bất kỳ trong thực tế
mà là những tình huống đã được điều chỉnh, nghiên cứu kỹ lưỡng để mang tính điển
hình và phục vụ tốt cho mục đích và mục tiêu giáo dục, tức là giúp cho người học
có thể hiểu và vận dụng tri thức cũng như rèn luyện được các kỹ năng và kỹ xảo.


4



5

1.3.2 Ưu điểm của dạy học tình huống [3],[5],[10]
- Dạy học tình huống giúp người học dễ hiểu và dễ nhớ những vấn đề lý thuyết
phức tạp.
- Gắn nội dung dạy học với thực tiễn cuộc sống.
- Dạy học tình huống góp phần nâng cao tính chủ động, sáng tạo của người
học.
- Dạy học tình huống góp phần gây hứng thú học tập thông qua quá trình tư
duy, tranh luận tích cực với các thành viên khác.
- Dạy học tình huống góp phần nâng cao năng lực hợp tác, khả năng làm việc
theo nhóm, kỹ năng phân tích, giải quyết vấn đề, kỹ năng trình bày, bảo vệ và phản
biện ý kiến trước đám đông.
- Dạy học tình huống giúp cho giảng viên tiếp thu được những kinh nghiệm và
giải pháp mới từ phía người học để làm phong phú bài giảng và vốn sống của bản
thân để từ đó có thể phát hiện ra những điểm bất hợp lý hoặc sai sót của tình huống
và có những điều chỉnh nội dung tình huống sao cho phù hợp.
- Cung cấp môi trường sư phạm lí tưởng cho người học qua việc tổ chức các
hoạt động học tập của mình và phát triển khả năng thích ứng của bản thân trong
việc giải quyết các tình huống học tập cũng như trong cuộc sống.
- Dạy học tình huống giúp cho việc liên kết các lí thuyết rời rạc của một môn
học hoặc nhiều môn học khác nhau.
1.3.3 Nhược điểm của dạy học tình huống [3],[10]
- Dạy học tình huống làm gia tăng khối lượng làm việc của giáo viên.
- Dạy học tình huống đòi hỏi giáo viên phải luôn đổi mới, cập nhật các thông
tin, kiến thức và kỹ năng mới.
- Dạy học tình huống đòi hỏi giáo viên phải mất nhiều thời gian chuẩn bị các
phương án giải quyết để tìm ra phương án tối ưu.

Dạy học tình huống không phải là chìa khoá vạn năng trong giảng dạy.
Những thách thức khi vận dụng dạy học tình huống vào trong dạy học bao gồm cả
các yếu tố chủ quan (giáo viên và học sinh) và các yếu tố khách quan (môi trường,
điều kiện vật chất) như:


7

- Dạy học tình huống là PPDH đòi hỏi cả người học và người dạy phải có
những kiến thức, kỹ năng nhất định. Nếu người học và người dạy không được rèn
luyện thường xuyên sẽ khó đạt được hiệu quả cao trong dạy học.
- Tâm lý ngại đổi mới, ngại áp dụng những phương pháp mới thay cho những
phương pháp giảng bài truyền thống hoặc giáo viên sợ tốn thời gian, công sức.
- Việc sử dụng dạy học tình huống quá liều sẽ làm giảm sự tiếp thu các tri thức
lý thuyết và làm người học lầm tưởng rằng thực tế luôn luôn sẽ diễn ra đúng như
tình huống cụ thể được học.
- Không phải nội dung dạy học nào cũng có thể áp dụng được dạy học tình
huống mà giáo viên phải cân nhắc, chọn lựa nội dung sao cho phù hợp với mục tiêu
dạy học.
- Môi trường dạy học, điều kiện cơ sở vật chất, qui mô lớp học, sự hợp tác của
các tổ chức xã hội khác… là một trong những yếu tố khách quan ảnh hưởng không
nhỏ đến chất lượng dạy và học. Nếu lớp học quá đông người, giáo viên khó quản lý
lớp học hiệu quả hoặc ở những nơi vùng sâu, vùng xa, vùng kinh tế khó khăn sẽ khó
có điều kiện cho học sinh tiếp cận với dạy học tình huống.


8

Chương 2 THIẾT KẾ HỆ THỐNG TÌNH HUỐNG
GẮN VỚI THỰC TIỄN TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC 10


2.3 Hệ thống tình huống gắn với thực tiễn môn Hóa học lớp 10
Bảng 2.1 Hệ thống tình huống gắn với thực tiễn môn Hóa học lớp 10
STT

1

2
3

Tên tình huống

Bài học được áp dụng

Vì sao bom nguyên tử có
tính hủy diệt?

Bài 2: Hạt nhân nguyên tử
Nguyên tố hóa học - Đồng vị
Bài 45: Hóa học và vấn đề
môi trường (Lớp 12)

Hoạt động của đèn
halogen
Dung dịch clo làm sạch
hồ bơi như thế nào?

4

Phân biệt muối ăn

Khử mùi hôi cho nước
uống

13

Vì sao xuất hiện mưa
axit?

14
15

Sương mù ở Luân Đôn
Sốc với những gương
mặt bị tạt axit

Clip
minh họa

x

Bài 22: Khái quát về nhóm Halogen
Bài 23: Clo
Bài 24: Hidro clorua. Axit clohiđric
và muối clorua
Bài 25: Flo - Brom - Iot
Bài 24: Hidro clorua. Axit clohiđric
và muối clorua
Bài 24: Hidro clorua. Axit clohiđric
và muối clorua
Bài 29: Oxi - Ozon

nguyên tử được Quân đội Hoa Kỳ, theo lệnh của Tổng thống Harry S Truman, sử
dụng vào những ngày gần cuối của Chiến tranh thế giới lần thứ 2 tại Nhật Bản.
Ngày 6 tháng 8 năm 1945, quả bom nguyên tử thứ nhất mang tên "Little Boy" có
chiều dài 3,3 mét, đường kính 0,7 mét, nặng 4 tấn chứa 1kg nhiên liệu Uranium đã
được thả xuống thành phố Hiroshima, Nhật Bản. Sau đó 3 hôm, ngày 9 tháng 8 năm
1945, quả bom thứ hai mang tên "Fat Man" có chiều dài 3,25 mét, đường kính 1,52
cm, nặng 4,5 tấn chứa vài kg Plutonium đã phát nổ trên bầu trời thành phố
Nagasaki.
Rất nhiều nạn nhân chết sau nhiều tháng, thậm chí nhiều năm bởi hậu quả
của phóng xạ. Theo ước tính, 140.000 người dân Hiroshima đã chết bởi vụ nổ cũng
như bởi hậu quả của nó. Số người thiệt mạng ở Nagasaki là 74.000 người.

Hình 2.1 Vết tích tàn khốc của thành phố Nagasaki và Hiroshima
sau khi bị bom nguyên tử rơi xuống
Vậy, bom nguyên tử là gì? Tại sao bom nguyên tử lại có khả năng phá hủy
và gây ra tác hại cho con người trong và sau chiến tranh?
Hướng dẫn trả lời:
Bom A hay còn gọi là bom nguyên tử hay vũ khí hạt nhân (tiếng Anh:
atomic bomb) là loại vũ khí hủy diệt hàng loạt mà năng lượng của nó do các phản
ứng phân hạch hoặc/và nhiệt hạch gây ra. Bom phân hạch hoạt động trên nguyên lý
1 hạt nhân nặng nhận được sự bắn phá của 1 hạt (nơtron, electron, proton) sẽ vỡ
thành 2 hay nhiều hạt nhân nhỏ hơn và năng lượng.


11

Thực tế, chỉ có hai loại đồng vị U235 và Pu239 là có khả năng gây ra các phản
ứng phân hạch dây chuyền. Dưới tác dụng của nơtron, hạt nhân U235 hay Pu239 được
phân ra hai mảnh, toả ra một năng lượng lớn khoảng 200 MeV, đồng thời giải
phóng 2 - 3 nơtron mới. Đến lượt mình, các nơtron vừa sinh ra lại gây ra phản ứng

mất ngủ, da mẫn đỏ, lở loét, xuất huyết, rụng tóc, bệnh máu trắng, nôn mửa, đau
bụng đi ngoài... Do tế bào bạch cầu không ngừng hạ thấp, thậm chí còn tăng thêm tỉ
lệ phát bệnh ung thư, các bệnh di truyền và quái thai. Nếu lượng tia phóng xạ chiếu
vào trên 50ge thì có thể gây tổn thương não, người bị nhiễm sẽ tử vong trong vòng
2 ngày.
Do chu kỳ bán rã của các nguyên tố phóng xạ rất dài (VD: Plutonium có chu
kỳ bán rã khoảng 20.000 năm) nên sự ảnh hưởng của các tia này lên sức khỏe con
người âm thầm và lâu dài.

2.3.1.2

Tình huống 2 : HOẠT ĐỘNG CỦA ĐÈN HALOGEN

Trong kỹ nghệ người ta dùng bóng đèn hoặc dây đèn halogen để sưởi hoặc
sấy khô đồ. Vậy bóng đèn này hoạt động như thế nào?

Hình 2.2 Một số hình ảnh về đèn halogen
Hướng dẫn trả lời:

Hình 2.3 Cấu tạo bóng đèn Halogen


13

Bóng halogen có công suất và tuổi thọ cao hơn bóng đèn thường. Đây là loại
đèn thế hệ mới có nhiều ưu điểm so với đèn thế hệ cũ như: Đèn halogen chứa khí
halogen như iot hoặc brom. Các chất khí này tạo ra một quá trình hoá học khép kín:
Iot kết hợp với vonfram (hay Tungsten) bay hơi ở dạng khí thành iotua vonfram,
hỗn hợp khí này không bám vào vỏ thủy tinh như bóng đèn thường mà thay vào đó
sự chuyển động đối lưu sẽ mang hỗn hợp này trở về vùng khí nhiệt độ cao xung

Cả hai chất này giết chết các vi sinh vật và vi khuẩn bằng cách tấn công vào
lớp lipit của thành tế bào rồi phá hủy các enzym và các cấu trúc bên trong tế bào
khiến chúng bị oxi hóa, trở nên vô hại. Sự khác biệt giữa HClO và OCl- là tốc độ
oxi hóa của chúng. Axit hypoclorơ có khả năng oxi hóa các vi sinh vật chỉ trong vài
giây, trong khi các ion hypoclorit có thể mất đến 30 phút.
Hoạt tính của HClO và ClO- thay đổi theo độ pH của hồ bơi. Nếu độ pH quá
cao, không đủ lượng HClO trong hồ bơi thì quá trình làm sạch có thể mất nhiều thời
gian hơn bình thường. Độ pH lý tưởng nhất trong hồ bơi khoảng giữa 7 – 8 mà 7,4
là lý tưởng nhất vì đây cũng chính là độ pH trong nước mắt con người.
Sau khi HClO và ClO- đã hoàn tất quá trình làm sạch các hồ bơi, chúng sẽ
kết hợp với hóa chất khác, như một hợp chất có nitơ hay amoniac hoặc chia thành
các nguyên tử đơn và mất hoạt tính. Ánh sáng mặt trời cũng góp phần làm tăng tốc
độ các quá trình này. Chính vì thế, người ta cần phải tiếp tục thêm clo vào hồ bơi để
quá trình làm sạch diễn ra liên tục.
Tuy nhiên, clo có mùi khá khó chịu, có thể gây kích ứng cho một số loại da
gây ngứa, rát. Các ion hypoclorit làm cho nhiều loại vải bạc màu và sờn nhanh
chóng nếu không gột sạch ngay sau khi rời khỏi hồ bơi.
Chính vì vậy, ngày nay, một số công ty đã phát triển một số loại hóa chất
khác để thay thế cho clo. Tuy nhiên, cho đến nay clo vẫn là giải pháp tối ưu cho
việc khử trùng, tẩy trắng với hiệu quả cao và giá rẻ.

2.3.1.4

Tình huống 4 : PHÂN BIỆT MUỐI ĂN VÀ MUỐI IOT

Cơ thể tiếp nhận được một phần iot cần thiết dưới dạng hợp chất của iot có
sẵn trong muối ăn và một số loại thực phẩm. Thiếu hụt iot trong cơ thể dẫn đến hậu
quả rất tai hại như: bệnh bướu cổ, đần độn, chậm chạp, có thể điếc, câm, liệt tứ
chi, lùn và hàng loạt các rối loạn khác... Để khắc phục sự thiếu hụt iot, người ta
phải cho thêm hợp chất của iot vào thực phẩm như : muối ăn, bột canh, nước mắm,

Có 3 cốc đựng dung dịch trong suốt. Thả 3 quả trứng như nhau vào 3 cốc
trên thì thấy hiện tượng sau:
-

Cốc 1: Quả trứng chìm xuống đáy cốc.

-

Cốc 2: Quả trứng nổi lên trên mặt nước.

-

Cốc 3: Quả trứng lơ lửng.

Em hãy đoán thử các cốc đó chứa dung dịch gì mà làm quả trứng có thể nổi
hoặc chìm? Dựa vào nguyên tắc gì? Em có thể tự làm thí nghiệm này được không?
Hướng dẫn trả lời:


16

Thí nghiệm dựa trên nguyên tắc: chất có tỉ trọng lớn sẽ chìm xuống dưới chất
có tỉ trọng nhỏ hơn.
Thực ra, thí nghiệm này rất dễ dàng thực hiện. Ba cốc nước đó là:
- Cốc 1: chứa nước; vì tỉ trọng của nước nhỏ hơn tỉ trọng của trứng nên khi
cho quả trứng vào, trứng trong cốc 1 sẽ chìm xuống đáy.
- Cốc 2 : chứa lượng nước muối bằng cốc 1 (có thể hòa tan lượng muối ăn
khoảng 6 muỗng). Cho trứng vào, trứng sẽ nổi lên trên mặt nước do tỉ trọng của
nước muối (cốc 2) lớn hơn trứng nên trứng nổi.
- Cốc 3: chứa lượng nước ít hơn cốc 2 và hòa tan lượng muối ăn ít hơn

bình dưỡng khí. Người ta thấy rằng nếu hàm lượng oxi trong bình thấp hơn 10% thì


17

người thợ lặn sẽ bất tỉnh. Còn nếu ở độ sâu 10-15m mà thở bằng oxi tinh khiết thì
sau 2-3h cũng sẽ bị co giật, bất tỉnh.
Vậy thành phần khí trong bình dưỡng khí gồm những khí gì? Cơ chế hoạt
động ra sao?
Hướng dẫn trả lời:
Càng xuống sâu, không khí càng bị nén. Áp suất càng cao thì lượng Oxi
trong không khí thở phải càng giảm, nên người ta thở bằng hỗn hợp khí oxi - heli.
Để pha loãng khí Oxi người ta dùng khí heli vì khí heli không độc, không mùi,
không vị.
Ngày nay, người ta thường sử dụng hệ thống tái sinh không khí hô hấp và
khử CO2 hiện đại bằng cách bổ sung lượng Oxi thiếu hụt bằng quá trình :
2Na2O2 + 2 CO2  2Na2CO3 + O2
4NaO2 (Supeoxit) + 2CO2  2Na2CO3 + 3O2
Quá trình này vừa tách khí CO2 vừa sinh khí O2

2.3.1.8

Tình huống 8 : GIÀN MƯA

Ở những bể cá hoặc trong các đầm nuôi tôm, người ta sử dụng giàn mưa để
xử lý nước ngầm. Do ảnh hưởng của điều kiện địa tầng, thời tiết, nắng mưa và các
quá trình phong hóa, sinh hóa trong khu vực nên thành phần đáng quan trọng trong
xử lý nước ngầm là các tạp chất hòa tan (chủ yếu là các ion sắt hoặc ion mangan).
Nước có hàm lượng sắt cao, làm cho nước có mùi tanh và có màu vàng, gây ảnh
hưởng không tốt đến chất lượng nước ăn uống sinh hoạt và sản xuất. Do đó, khi

Tình huống 9 : MÁY TẠO OZON

Giới thiệu đoạn video clip “Máy tạo ozon”.
Hiện nay trên thị trường có nhiều loại máy tạo Ozon dùng để khử trùng thức
ăn, rau quả... Vậy cơ chế hoạt động của các loại máy này như thế nào?
Hướng dẫn trả lời:
Máy tạo Ozon khử độc lấy không khí từ bên ngoài, không khí được đưa vào
một điện trường và tia lửa điện với hiệu điện thế trên 4000V (nằm trong máy) khí
ozon được tạo ra và đẩy lên qua một đầu lọc rồi hoà tan trong nước bằng lực quay
ly tâm. Rau, quả, thịt cá được khử độc ngay trong máy, hết thời gian khử độc, xả
nước ra bên ngoài, vặn đồng hồ một phút để máy vắt khô, mở nắp ra chờ trong vòng


19

ba phút, khí ozon sẽ được phân ly thành một phân tử (O2) và một nguyên tử oxi [O]
rất có lợi cho sức khoẻ:

O3  O2 + [O]

2.3.1.10 Tình huống 10 : THU GOM THỦY NGÂN
HS xem đoạn video clip “Thu gom thủy ngân”.
Nhiệt kế là một dụng cụ quen thuộc trong tủ thuốc gia đình. Tuy nhiên, nhiệt
kế rất dễ vỡ, đặc biệt khi vỡ chất thủy ngân trong nhiệt kế sẽ tràn ra ngoài và đây là
một chất độc cực mạnh, có thể gây ngộ độc cho mọi người.
Nêu cách xử trí khi bị vỡ nhiệt kế. Tại sao khi chúng ta làm vỡ nhiệt kế thủy
ngân lại sử dụng bột lưu huỳnh để thu gom?
Hướng dẫn trả lời:
Thủy ngân trong cặp nhiệt độ dù với một lượng rất ít nhưng khí độc của nó
có thể ảnh hưởng mạnh đến phổi của mọi người, đặc biệt là trẻ nhỏ trong nhà.

Nam bèn hỏi: “Bà ơi, vậy làm sao mình nhận biết được trứng ung hay trứng
mới vậy bà? Tại sao trứng ung lại có mùi thối như vậy? Và tại sao cái nồi lại trở
nên xám xịt thế kia? Làm thế nào để cái nồi trắng sáng lại như ban đầu hở bà”
Em hãy trả lời giúp Bà của bạn Nam được không?
Hướng dẫn trả lời:
-

Nhận biết trứng ung:

Trứng gà mới đẻ ra luôn có một lớp màng bảo vệ để giữ cho từ 1.000 –
15.000 lỗ nhỏ li ti quanh mỗi vỏ trứng được thông khí qua lại, đáp ứng sự hô hấp
của trứng nhưng không cho vi trùng xâm nhập. Lúc này không khí bên trong rất ít,
tỷ trọng của nó lớn hơn nước, nên nó sẽ chìm. Còn trứng ung vì đã để thời gian dài,
một phần lòng trắng của nó đã thối do sự phân hủy protein, sinh ra rất nhiều thể khí
như hiđrosunfua có mùi trứng thối. Mặt khác, một phần nước ở trong quả trứng bay
hơi qua những lỗ nhỏ ở vỏ, thể khí bốc hơi, trọng lượng quả trứng nhẹ đi, tỷ trọng
nhỏ đi, tất nhiên nó phải nổi trên mặt nước.
-

Nguyên nhân gây đen nồi:

Trong quá trình đun, phần khí H2S thoát ra và tan một phần vào nước tạo
dung dịch axit sunfuhiđric. Thông thường, trong nồi nhôm (không phải nhôm
nguyên chất) sẽ có các thành phần tạp chất như Si, Mg, Cu, Zn hoặc Pb (thường có
nhiều trong các nồi nhôm tái chế). Dung dịch axit này tác dụng với tạp chất tạo