SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TỈNH HƯNG YÊN
TRƯỜNG THPT ÂN THI
….…..

GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH
QUA CHỦ ĐỀ TẬP TÍNH Ở ĐỘNG VẬT - SINH HỌC LỚP 11

Môn: Sinh học
Tên tác giả: Nguyễn Thị Như Trang
Giáo viên: Sinh - Công nghệ
Chức vụ: Tổ phó

Năm học 2015 - 2016

MỤC LỤC


Nội dung

Trang

PHẦN I. MỞ ĐẦU

………………………………………………………………………………………..

3

A. Đặt vấn đề. ...............................................................................................................................................

3


3. Biện pháp tiến hành. …………………………………………………………......................

11

PHẦN II. NỘI DUNG…………………………………………………………………………………….

12

A. Mục ti …………………………………………………………………………………………………...

12

B. Giải pháp của đề tài………………………………………………………………………………

12

1. Tính

ới của đề tài. ……………………………………………………................................

12

2. Khả năng ng dụng, triển khai kết q ả của SKKN………………….

46

3. Lợi ích ( hiệ q ả) kinh tế - xã hội của SKKN. ……………………….

46


52

DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG SKKN
1


1. SKKN: Sáng kiến kinh nghiệ .
2. CNTT: Công nghệ thông tin.
3. GDKNS: Giáo dục kĩ năng sống.
4. GV: Giáo viên.
5. HS: Học sinh.
6. KNS: Kĩ năng sống.
7. NXB: Nhà x ất bản.
8.

HT: hiế học tập.

9. SGK: Sách giáo khoa.
10. TL: Trả lời
11. THCS: Tr ng học cơ sở
12. TH T: Tr ng học phổ thông.

PHẦN I. MỞ ĐẦU
2


A. ĐẶT VẤN ĐỀ.
1. Lí do chọn đề tài
Hiện nay, nội d ng giáo dục kĩ năng sống đã được nhiề q ốc gia tr n thế
giới đưa vào d y cho học sinh trong các trường phổ thông dưới nhiề hình th c

lớp học, tăng cường khả năng là

của từng

việc theo nhó , rèn l yện kĩ năng vận dụng

kiến th c vào thực tiễn, tác động đến tình cả , đe

l i niề

v i, h ng thú học

tập cho học sinh. Nội d ng giáo dục kĩ năng sống đã được tích hợp trong
ôn học và ho t động giáo dục có tiề

ột số

năng trong trường phổ thông; Đặc biệt,

rèn l yện kĩ năng sống cho học sinh được xác định là

ột trong những nội d ng

cơ bản của phong trào thi đ a “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích
cực” trong các trường phổ thông do Bộ Giáo dục và Đào t o chỉ đ o.
Sinh học là
là

ôn học gắn liền với kiến th c thực tiễn đời sống, n n sinh học


tôi cá nhân của các e

rất cao (lúc nào

l i rất yế . Cái

ình cũng phải được q an tâ

nhất, phải

được ngồi ở những vị trí tốt nhất trong lớp…), chưa biết chia sẻ, cả

thông với

các b n… Trong khi các lớp tốp c ối thì các e

l i không q an tâ

việc học, chơi nhiề hơn… Khi tôi hỏi t i sao các e
thi vào
các e

ột trường Cao đẳng hay đ i học có
trả lời: học để là

không chị khó học tập để

c điể

gì hả cô, có ai q an tâ

nhiệ

đối với bản thân, gia đình, cộng đồng...; giúp các e

có khả năng ng

phó tích cực trước các tình h ống của c ộc sống, xây dựng
đẹp với
lành

ối q an hệ tốt

ọi người x ng q anh, sống tích cực, chủ động, an toàn, hài hòa và
nh.

- Rèn cho học sinh 1 số kĩ năng sống cơ bản như: kĩ năng tự q ản lí, kĩ năng tổ
ch c, kĩ năng thể hiện sự tự tin, kĩ năng tì

kiế

sự hỗ trợ, kĩ năng cả

thông chia sẻ...
3. Ph m vi nghiên cứu:
- SKKN được nghi n c

và d y thực nghiệ

t i Trường TH T Ân Thi – Hưng


ch y, nhảy v.v…
+ Kĩ năng nâng cao là sự kế thừa và phát triển các kĩ năng cơ bản dưới
ột d ng th c

ới hơn. Nó bao gồ : Các kĩ năng tư d y logic, sáng t o, s y

nghĩ nhiề chiề , phân tích, tổng hợp, so sánh, n

khái niệ , đặt câ hỏi v.v…

- Các KNS ở tiể học và tr ng học cơ sở HS đã được học như:
Nhóm kĩ năng giao tiếp – hòa nhập cuộc sống:
+ Các em biết giới thiệ về bản thân, về gia đình, về trường lớp học và
b n bè thầy cô giáo.
+ Biết chào hỏi lễ phép trong nhà trường, ở nhà và ở nơi công cộng.
+ Biết nói lời cả

ơn, xin lỗi. Thực tế trong nhà trường, thông q a

ôn

Đ o đ c, các ho t động tập thể HS được d y cách lễ phép nhưng khi đi vào thực
tế, nhiề e

thiế kỹ năng giao tiếp, không có thói q en chào hỏi, tự giới thiệ

ình với người khác, thậ
nói lời xin lỗi khi các e

chí có nhiề e


nhân có h i cho bản thân và người khác.
+ Kĩ năng ho t động nhó

trong học tập v i chơi và lao động.”

- Ở bậc tr ng học phổ thông các e

cần được tra dồi các kĩ năng nâng cao bao

gồ : Các kĩ năng tư d y logic, sáng t o, s y nghĩ nhiề chiề , phân tích, tổng
hợp, so sánh, n

khái niệ , đặt câ hỏi, kĩ năng là

việc nhó .. v.v…”

- “Trong giáo dục chính q y ở nước ta những nă
phân lo i theo các
+ Nhó

ối q an hệ, bao gồ

các nhó

vừa q a, KNS thường được
sa :

các kĩ năng nhận biết và sống với chính


ột cách có hiệ q ả, bao gồ

các KNS

và xử lí thông tin, tư d y ph phán, tư d y sáng t o, giải

q yết vấn đề,…
Tr n đây chỉ là

ột số cách phân lo i KNS. T y nhi n, cách phân lo i chỉ

ang tính tương đối. Tr n thực tế, các KNS thường không hoàn toàn tách rời
nha

à có li n q an chặt chẽ đến nha . Để là

việc có hiệ q ả cần phối hợp

chặt chẽ các KNS với nha ” (*).
1.3. Một số biện pháp rèn luyện KNS cho học sinh.
- Thực tế các KNS này được đưa vào

ục ti

cụ thể từng

ôn học, bài học. Để

có hiệ q ả cao, cần tổ ch c tốt các biện pháp sa :
+ Đổi

học sẽ có

vi lớp khối của

ột số chủ đề rèn l yện KNS được triển khai. Trong

đó nhà trường cần phát h y vai trò của tổ ch c Đoàn TNCS Hồ Chí Minh theo
các chủ điể

hàng tháng. Đưa trò chơi dân gian, hát dân ca và các lo i hình sinh

ho t văn hóa dân gian vào trường học, q a đó
+ Giáo vi n chủ nhiệ

phải là

à rèn l yện KNS cho HS.

tốt công tác chủ nhiệ

à nhà trường

phân công, thường x y n thay đổi các hình th c sinh ho t lớp, l ân phi n nha
cho các e
là

là

lớp trưởng, tổ trưởng, không n n trong nă


học sinh. Chẳng h n như để các e

được thay

th

phần giao lư với toàn trường q a các tiết

đố, trò chơi… do chính các e

ặt lớp trực đánh giá, nhận xét
ục văn nghệ, kể ch yện, câ

đ ng ra tổ ch c dưới sự giúp đỡ và hướng dẫn

của GVCN.
+ Xây dựng trường, lớp xanh-s ch-đẹp-an toàn. Trong đó cần chú trọng t o
ôi trường tự nhi n gần gũi với c ộc sống như trồng vườn cây th ốc na , các
câ khẩ hiệ ở các cây xanh, bồn hoa để thông q a đó

à giáo dục ý th c

BVMT ở các e . Ngoài ra, nhà trường cần phối hợp với gia đình, các tổ ch c xã
hội trong và ngoài nhà trường để cùng góp phần giáo dục KNS cho các e .

7


+ Tổ ch c các b ổi ho t động ngoài giờ l n lớp, các c ộc thi bằng các hình
th c như R ng ch ông vàng, Đối


Vì vậy, việc tổ ch c các ho t động có tính chất tương tác cao trong nhà trường,
trong các giờ d y t o cơ hội q an trọng để giáo dục KNS hiệ q ả.
- Trải nghiệm: KNS chỉ được hình thành khi người học được trải nghiệ
các tình h ống thực tế. HS chỉ có kĩ năng khi các e
chỉ nói về việc đó. Kinh nghiệ
h ống đa d ng giúp các e

tự là

q a

việc đó, ch không

có được khi HS được hình động trong các tình

dễ dàng sử dụng và điề chỉnh các kĩ năng phù hợp

với điề kiện thực tế.
GV cần thiết kế và tổ ch c các ho t động trong và ngoài giờ học sao cho
HS có cơ hội thể hiện ý tưởng cá nhân, tự trải nghiệ
nghiệ

trong c ộc sống của chính

và biết phân tính kinh

ình và người khác.

- Tiến trình: Giáo dục KNS không thể hình thành trong “ngày


ọi nơi,

càng tốt đối với trẻ e . Môi trường giáo dục cần

t o cơ hội cho HS áp dụng kiến th c và kĩ năng vào các tình

h ống “thực” trong c ộc sống.
1.5. Giáo dục KNS trong môn sinh học ở trường Trung học phổ thông.
- “Sinh học là

ôn khoa học thực nghiệ , n n các kiến th c sinh học được hình

thành chủ yế bằng phương pháp q an sát và thí nghiệ , vì thế các kĩ năng học
tập Sinh học sẽ góp phần vào việc GDKNS, tập tr ng vào các kĩ năng chủ yế
đối với giáo dục phổ thông Việt Na

như: Kĩ năng s y nghĩ sáng t o, Kĩ năng

tư d y, bình l ận ph phán, Kĩ năng giải q yết vấn đề, Kĩ năng vận dụng kiến
th c, Kĩ năng ra q yết định, Kĩ năng phòng tránh thi n tai và các ng y cơ tiề
ẩn trong

ôi trường sống x ng q anh các e ”.

2. CƠ SỞ THỰC TIỄN
- Q a việc giảng d y ở trường TH T Ân Thi, tôi nhận thấy với các lớp đa số
các e

có lực học tr ng bình thì có nhiề học sinh còn lúng túng khi trình bày

- Trong c ốn sách “Giáo dục kĩ năng sống trong
Tr ng học phổ thông” - NXB Giáo dục Việt Na
cũng đã giới thiệ

ột số bài so n

ôn sinh học ở trường

(tài liệ dành cho giáo vi n),

inh họa lồng ghép KNS trong

ôn sinh học
9


lớp 10, 11, 12. T y nhi n các bài so n này thể hiện chủ yế là các ho t động
nhó

của HS, chưa tổ ch c các trò chơi cũng như các ho t động diễn kịch, phân

vai cho HS.
- Trước đây, đối với bài 31 + 32 + 33 : “Tập tính ở động vật ”, tôi cũng đã
sử dụng phương pháp
tự nghi n c

ới, lấy HS là

tr ng tâ


năng s y nghĩ sáng t o, kĩ năng ra q yết định và kĩ năng là

chủ bản thân…

chưa được rèn l yện nh ần nh yễn, chưa t o được điề kiện cho những HS rụt
rè, lười phát biể có thể tự tin trình bày trước lớp.
- Học sinh lớp 11 A6, TH T Ân Thi, nă
e

học 2015 - 2016, gồ

đa số các

lười học, có kết q ả học tập không cao, nhưng l i rất năng động, thích thể

hiện bản thân, tính tự chủ cao, cái “tôi” lớn… các e
nhưng l i chưa ý th c được vai trò, vị trí của
trong gia đình. Do đó các e

không thích bị áp đặt

ình trong lớp, trường cũng như

thực hiện nội q y của lớp, của trường không tốt,

và là những đ a con hư trong gia đình. T y nhi n, các e

tha

gia rất tích cực

l i thiế tự tin khi trình

gia các ho t động ngo i khóa như: văn
10


nghệ… các e

giao tiếp chủ yế với SGK và các sách tha

khảo do đó thiế

các kiến th c thực tế và KNS cơ bản.
3. CÁC BIỆN PHÁP TIẾN HÀNH.
3.1.

ối tư ng nghi n c u:

- Các KNS có thể lồng ghép vào chủ đề : “Tập tính ở động vật” - sinh học
lớp 11, như: Kĩ năng tự nhận th c, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng s y nghĩ sáng t o,
kĩ năng ra q yết định và kĩ năng là

chủ bản thân, kĩ năng q ản lí thời gian, kĩ

năng tì

thông chia sẻ.

kiế



ục ti

bài học bao gồ

các kiến th c, kĩ năng và thái

à học sinh cần đ t được q a bài học.
+ Tì

google tr n

hiể kĩ về các KNS cần giáo dục cho học sinh q a trang web
ng internet và sách giáo dục KNS cho HS Tr ng học phổ thông.

+ Tì

hiể về đối tượng học sinh cần giáo dục.

3.4. Thời gian tạo ra giải pháp
- Thời gian thực hiện: 3 tháng, bắt đầ từ 1/10/2015 đến 30/12/2015,
chủ yế áp dụng trong hai lớp là: Lớp 11A1 và lớp 11A6 nă

học 2015 - 2016.

PHẦN II. NỘI DUNG
A. MỤC TIÊU.
- Rèn các KNS cho học sinh, bao gồ

các kĩ năng : Kĩ năng lắng nghe


nh d n ng dụng các kĩ th ật,

ới vào trong bài d y của

ình: như tổ ch c giờ học

phá, thi tài thông q a các trò chơi, các ho t động diễn

kịch t o tình h ống có vấn đề ...., d y học dự án... trong các bài của chương
trình sinh học Tr ng học phổ thông.
Trong các giờ d y tôi đã sử dụng phương pháp d y học theo hướng phát
h y tính độc lập, sáng t o của học sinh gắn với thực tiễn, có tài liệ bổ trợ phong
phú, sử dụng thiết bị d y học và ng dụng CNTT trong d y học, l ôn t o cho
các e

tính chủ động, tích cực, h ng thú trong học tập; phát h y tính sáng t o,

t o được bầ không khí cởi
cho các e
e

ở thân thiện của lớp. Trong giờ học, tôi t o cơ hội

được nói, được trình bày trước nhó

còn hay rụt rè, khả năng giao tiếp ké

b n, trước tập thể, nhất là các



tập tính của động vật.

hân biệt được tập tính bẩ

sinh và tập tính th sinh (tập tính học được

trong đời sống cá thể).
 Trình bày được cơ sở thần kinh của tập tính.


hân biệt được các d ng tập tính chủ yế ở động vật (săn bắt

ồi, tự vệ,

sinh sản...).


hân biệt được

 Trình bày được

ột số hình th c học tập ở động vật.
ột số ng dụng của tập tính vào thực tiễn đời sống.

2. Kĩ năng: Rèn cho HS các kĩ năng sa :
- Kĩ năng chuyên môn: Rèn l yện kĩ năng q an sát, phân tích, so sánh.
- Kĩ năng sống ( KNS) :
+ Kĩ năng giao tiếp: Giữa Thầy và trò, giữa HS với sách giáo khoa, giữa
HS với HS (Thông q a ho t động nhó ).


+ Kĩ năng cảm thông, chia sẻ: Thông qua các đo n kịch ngắn li n q an
đến các tình h ống thực tế do các e

đóng.

3. Thái độ.

13


- Thông qua kiến th c về tập tính ở động vật giúp học sinh có ý th c trong
việc rèn l yện, t dưỡng bản thân, tự bảo vệ mình. Từ đó có ý th c bảo vệ

ôi

trường, bảo vệ các loài động vật q ý hiế , có ý th c sử dụng năng lượng điện,
nước...

ột cách tiết kiệ

và hiệ q ả.

- Học sinh có thể vận dụng các kiến th c trong bài học để giải thích các
vấn đề trong c ộc sống hàng ngày. Từ đó có ý th c tránh xa các hành động thiế
văn hóa, các tệ n n xã hội.
4. Các năng lực hướng tới
STT

Tên năng lực


3

Năng lực hợp tác – giao
tiếp

để

hoàn thành nhiệm vụ giáo viên giao.
- Biết cách đánh giá, nhận xét và khuyến
khích các thành viên trong nhóm tham
gia, đảm nhận trách nhiệm.
- Biết khai thác thông tin trên internet.

4

Năng lực sử dụng CNTT

- So n thảo trình bày, báo cáo kết quả
ho t động và báo cáo sản phẩm học
tập.
14


- Xác định được nhiệm vụ học tập.
- Hình thành cách học tập ri ng để đ t
hiệu quả cao.
5

Năng lực tự học

Video 6. Điều kiện hóa đáp ứng

Video 8. Học ngầm

Video 10. Tập tính kiếm ăn

16


Video 11. Tập tính bảo vệ lãnh thổ

Video 13. Tập tính di cư

Video 12. Tập tính sinh sản

Video 14. Tập tính xã hội

b. Máy tính sách tay, máy chiếu, bảng phụ
c. Các phiếu học tập
- Phiếu học tập số 1
Lớp:........................

Nhóm:....................
PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1

Tìm hiểu khái niệm tập tính và cơ sở thần kinh của tập tính
Họ và tên các thành viên:
1/…….. .....................................
2/ ...............................................
3/ ...............................................

tập tính của chúng hầu hết là tập tính bẩm sinh, t i sao?
................................................................................................................................
................................................................................................................................
................................................................................................................................
b. T i sao người và động vật có hệ thần kinh phát triển có rất nhiều tập tính học
18


được?
................................................................................................................................
................................................................................................................................
.............................................................................................................................
5. Để giảm thiểu tai n n giao thông chúng ta cần hình thành những tập tính
nào?....................................................................................................................
................................................................................................................................
6. Trong gia đình và ở trường, chúng ta cần hình thành những tập tính nào để
sử dụng điện 1 cách tiết kiệm và hiệu quả?.......................................................
................................................................................................................................
................................................................................................................................
7. T i sao phải sử dụng tiết kiệ

điện?..................................................................

................................................................................................................................
................................................................................................................................
8. Muốn hình thành 1 tập tính học được ở 1 loài động vật thì ta phải làm gì?
(HS tự chọn 1 loài vật nuôi: chó, mèo, gà ...)
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................

- hành động của cụ già
đội ũ bảo hiể xin đi
nhờ xe.
TH 1: vì đội ũ bảo
hiểm nặng vướng víu,
không đẹp. Gần đến
trường mới đội để
không bị ph t.
Giải pháp: tuyên truyền,
nhắc nhở các b n nên
đội ũ bảo hiểm khi
tham gia giao thông là
bảo vệ chính cuộc sống
của chúng ta.
TH2. ng y n nhân để
người điều khiển xe
môtô cho đi nhờ... chấp
hành luật giao thông...

Khái niệm

Là lo i tập tính sinh ra
đã có, được di truyền
từ bố mẹ, đặc trưng
cho loài.

Là tập tính được hình
thành trong quá trình
sống của cá thể, thông
qua học tập và rút kinh

4. Dựa vào m c độ tiến hóa của hệ thần kinh và tuổi thọ của động vật, hãy trả
lời các câu hỏi sau:
a. Ở động vật có hệ thần kinh d ng lưới và hệ thần kinh d ng chuỗi h ch, các
tập tính của chúng hầu hết là tập tính bẩm sinh, t i sao?
Vì ở động vật bậc thấp có hệ thần kinh dạng lưới hoặc hệ thần kinh dạng
chuỗi hạch cấu tạo khá đơn giản, có số lượng tế bào thần kinh không nhiều
 khả năng học tập rất thấp, việc học tập và rút kinh nghiệm rất khó khăn.
Hơn nữa tuổi thọ của chúng thường ngắn nên không có nhiều thời gian cho
việc học tập.
b. T i sao người và động vật có hệ thần kinh phát triển có rất nhiều tập tính học
được?
Vì hệ thần kinh phát triến rất thuận lợi cho việc học tập và rút kinh nghiệm.
Tập tính ngày càng hoàn thiện do phần học tập được bổ sung ngày càng
nhiều và ngày càng chiếm ưu thế so với phần bẩm sinh. Ngoài ra, động vật
có hệ thần kinh phát triển thường có tuổi thọ dài, đặc biệt là giai đoạn sinh
trưởng và phát triển kéo dài cho phép động vật thành lập nhiều phản xạ có
điều kiện, hoàn thiện các tập tính phức tạp thích ứng với điều kiện sống luôn
biến đổi.
5. Để giảm thiểu tai n n giao thông chúng ta cần hình thành những tập tính
nào?
- Luôn đội mũ bảo hiểm đúng quy định khi đi xe đạp điện và xe gắn máy.
- Đi đúng tốc độ, đúng làn đường, tuân thủ đúng luật giao thông.
- Không đi hàng đôi hàng ba, không cho bạn đi nhờ xe khi không có mũ bảo
hiểm....
6. Trong gia đình và ở trường, chúng ta cần hình thành những tập tính nào để
sử dụng điện 1 cách tiết kiệm và hiệu quả?.
iều chỉnh thói quen sử dụng điện trong gia đình và ở trường
- Rút phích cắm điện ra khỏi ổ điện hoặc cầu giao khi không sử dụng thiết bị
hoặc khi đi ra ngoài.
- Sử dụng các thiết bị tiết kiệm điện có gắn ngôi sao năng lượng của Bộ công

ngày cho mèo quen với vị trí đi vệ sinh. Hàng ngày phải thay xỉ than hoặc
tro bếp sạch vì mèo rất sạch sẽ.
+ Phiếu học tập số 2.
22


Lớp:........................

Nhóm:....................

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2
Tìm hiểu 1 số hình th c học tập ở động vật
Họ và tên các thành viên:
1/…….. .....................................
2/ ...............................................
3/ ...............................................
1. Phân biệt 1 số hình thức học tập ở động vật
Hình th c học tập

Khái niệm

Ví dụ

Quen nhờn
In vết
Điều kiện hóa
Học ngầm
Học khôn
- Nhóm 1. Thuyết trình phần hình th c học tập quen nhờn, in vết và điều kiện
hóa bằng powerpoint cùng với video minh họa.

B. Quen nhờn
C. Học ngầm
D. Học khôn
3. Theo em thói quen đi học muộn là một thói quen tốt hay xấu? Em hãy chỉ
ra nguyên nhân khiến cho nhiều b n học sinh hay đi học muộn? T i sao l i
phải đi học đúng giờ?
…………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………
Lớp:........................

Nhóm:....................

ĐÁP ÁN PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2
Tìm hiểu 1 số hình th c học tập ở động vật
1. Phân biệt 1 số hình thức học tập ở động vật
Hình th c học tập

Khái niệm

Ví dụ

Quen nhờn

Động vật phớt lờ, không
trả lời những kích thích
lặp l i nhiều lần không
kèm theo nguy hiểm.

- khi 1 số hs đi học